Part 1

Produced by Kanta Dihal, srjfoo, Hans Pieterse and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net

THOMAS MORE

THOMAS MORE

EEN TREURSPEL IN VERZEN DOOR HENRIETTE ROLAND HOLST VAN DER SCHALK

TWEEDE DRUK

W. L. & J. BRUSSE’S UITGEVERS-MAATSCHAPPIJ ROTTERDAM MCMXVI

[Logo van de uitgever]

AAN KARL KAUTSKY

DIE MIJ DEN EERSTEN MODERNEN COMMUNIST LEERDE BEGRIJPEN EN LIEFHEBBEN

PERSONEN

Sir Thomas More. Zijn vrouw Else. Zijn dochters Margreet en Dance. Zijn pleegdochter Mercy. William Roper, Margreets echtgenoot. Simon Grynæus, een jong fransch geleerde. De hertog van Norfolk. Bisschop Cranmer. Southwell, procureur-generaal. Palmer, zijn bediende. Rich, een gehuurd getuige. Sir William Kingston, konstabel van den Tower. Dienaar bij More. Gevangenen-bewaker in den Tower.

Het eerste en tweede bedrijf spelen in More’s woning, het derde in den Tower, het vierde op de Theemskade bij Londenbrug.

EERSTE BEDRIJF

Het terras van More’s paviljoen te Chelsea.

More, Grynæus, Margreet, Dance, Mercy, later William en vrouw Else.

GRYNÆUS Heer Thomas, nauw terug van overzee drijft mij een drang dit liefgeworden huis dat ik zoo vaak droombetrad, na een dag van lang verlangen, weder te betreden wakend, en mij in werk’lijkheid te laven aan uw oneind’ge heuschheid, aan dit leven van scherts-doorweven ernst, geluk’ge arbeid waar droombegooch’ling mij hongrig naar liet.

MORE Gij zijt mij welkom als weleer, Grynæus, en gelijk mij ben ’k zeker al de mijnen. Vindt g’ ons in andren staat weer naar de wereld dan g’ ons verliet,—pronk en praal zijn gevloden, maar blijheid zingt naar d’ ouden trant door ’t huis. (tot Margreet) Niet waar, mijn lust?

MARGREET Het is een heerlijk leven dat wij nu leiden: ik voor mij begeer geen ander, ook het oude niet terug.

GRYNÆUS Margreet, hoezeer gelijk hebt ge!—Ge weet ik ging, om in Italië mij te laven aan de eedle bron, die daar rijk’lijk welt: de kennis der latijnsche en grieksche spraken, waaruit het schoon en diepzinnig gelaat ons tegenlacht van de wijsheid der ouden. Aan menig hof wijlde ik waar een grootmoedig vorst wedijv’rend met de vorsten zijn geburen een schaar van uitgelezen geesten hield verzaâmd; hun roem verhoogde zijnen luister meer dan het stoutst wapenfeit. O hoe klein maakte mij hun diepwort’lende geleerdheid: ik kroop weg onder haar machtigen boom! Ja en ook vrouwen vond ik, stralender van vernuft dan de kostbare gesteenten die heerlijk flonkerde’ om hun zwanenhals. Veel leerde ik van hen, veel heb ik genoten: parelend schenkt daarginds, uit gulle tuiten het leven gulpen van genot.... ik wijlde gaarn’ in ’t gezegend land! Maar nergens vond ik, gelijk onder u, den stroom vernuft beglansd door ’t milde schijnsel van teederheid van hart, en nergens vond ik den boom weten als bij u geworteld in diepen levensernst. En vraagt ge mij wat m’ ontbrak in het schitterend Italië: ik vond geen mensch, bij wien ’k gansch mensch kon wezen; een man gelijk uw vader vond ik niet.

DANCE Die is ook niet te vinde’ op ’t wereldrond.

MORE (Schertsend tot zijn dochters) Ei hoor, wat hoofsche wendingen zijn tong in ’t zuidland leerde, om een oud man te loven.

GRYNÆUS Heer Thomas, niet uitheemsche hoofsche zede, mijn hart leerde aan mijn tong uw lof. Vergun nu allereerst dat ik u overbreng minnigen groet van veel vereerde mannen uit de landen die ik bezocht. Niet vele hunner hoorden ooit uw stem als ik haar hoor, en zage’ uw aangezicht als ik het zie zich tot hen overbuigen, maar alle kennen u en hebbe’ u lief. Een broeder rekenen de oud’ren u, de jongeren een wijzer vriend; en om met die u ’t waardst is te beginnen: Erasmus zendt u teed’ren broedergroet.

MORE Hoe vaart mijn lieve vriend?

GRYNÆUS Gelijk hij plag; wel hebben ziekte en ouderdom hem bij de hand gevat, en onbarmhartig sleuren zij hem tusschen zich in omlaag naar ’t graf: zijn uitgebloeide lijf ontkomt hun niet. Maar over den geest hebben zij geen macht! die stuurt de felle straal van wetenschap en ’t kleurig vonkensproeisel van vernuft uit als weleer, lustig en onverzwakt. O een feest is het te zien hoe zijn spot slingert den brand in die damme’, opgehoopt door d’ eeuwen: domheid, onverstand, vooroordeel, bijgeloof, en ze opgaan doet in asch.

MORE Jammer maar dat uit die asch tot nieuw leven de domheid weer herrijst.... Ja bleef alles wat Erasmus versloeg met geestespijle’, ook dood, ja dan... Ge vondt hem in Freiburg? Hij mijdt Bazel nog?

GRYNÆUS Helaas.... o vergun dat ik gelijk vroeger spreke tot u vrij-uit, heer Thomas.... ik kan niet ’t verschelen tusschen ons wegdekken met glad mozaïek van levenlooze woorden.... Ge weet hoe ik hem hooghield, hoe vereerde.... ons geslacht vond, opgroeiend, voor zich uit het spoor van zijne glanzende gevechten tegen ’t bederf der kerk, en volgde het. En waar ’t ophield, gingen wij verder, met Luther, met Melanchton, met Zwingli, verder tot de klare onherroepelijke daad. Zij is zijn werk, zijn werk is de hervorming; hij leerde ons niets schuwen, niets ontzien. O zeg niet neen; gij kunt het niet bestrijden: wij ketters zijn de zonen van zijn geest. Waarom verloochent hij ons dan? Waarom vlood hij uit Bazel; verbrak, een oud man, en ziek’lijk, langgewende levensplooi; verliet verknochte vrienden, de stad waar een elk vol liefde en eerbied aan hem hing, elk kind hem groette met vertrouwelijk ontzag? Ziet: gij hebt u tege’over ons gesteld en stut de oude kerk met uw vermaardheid; het doet ons leed, ’t verdriet ons: ’t grieft ons niet. Maar grievend is zijn dubbelzinnigheid, zijn angstig poge’ een evenwicht te vinden tusschen twee machten die elkaar bespringen als vuur en water.... Reeds gaat tusschen ons als een gangbare munt dit bitter oordeel: Erasmus denkt gelijk met de hervormden maar durft niet doen gelijk hij denkt.... Vergeef zoo ik u krenkte.... ’k had dit best verzwegen... gij kent mijn heete gallisch bloed....

MORE Niet krenkte, bedroefde wel. Het smart mij diep, mijn zoon, u weer te vinden nog verstrikt in ’t net van ketterij.... Maar eigen wil vermag niet meer ons te brenge’ aan den voet der waarheid dan de magneet het schip stuurt door zijn kracht. God zette u vrij. Ik wil door ’t welkom zoet van samenzijn te lang ontbeerd, niet mengen de gal, die twistgesprek altoos ontdruipt. Maar van Erasmus moet ik een woord spreken, dat ge uw onrecht ziet. Niet vrees houdt hem van de hervormden ver, maar zijn geweten. Hij wil één kerk, vernieuwd aan hoofd en leden, geen breuk, geen scheuring in de christenheid. Hij heeft geleefd om haar dreige’ af te wenden; gestreden, om de kerk te zuiv’ren. Dat hij faalde is niet zijn schuld, maar schuld zou ’t wezen zoo hij zijn welgewogen wil verliet en zich meesleepen liet om te verzamen met hen wier doen hij niet goedkeuren kan. Hem rest niet anders in zijn oude dagen dan partij te maken voor zich alleen. Denk welk een moed het vergt om dit te doen, tot mikpunt, dag aan dag, te dienen voor de pijlen, gedoopt in ’t gif van hoon en laster die spijtigheid afschiet op u! Veel lichter ware ’t, te neigen naar één zij, te geven gewonnen zich, aan wie zoo zoetjes vleien „kom bij ons”, te schuilen in de bescherming van bondgenootschap—maar het mag niet zijn. Zoo leeft hij dan vereenzaamd, fel bestookt van beide zijden, vogelvrij, maar ook vrij van inwendig wrijten, ’t deel van wien samengaat met zoodaan’gen, wier weg hij niet gansch kan loven.—Ziet hem nu uw denken in milder licht?

GRYNÆUS In mij strijden ’t oude met het nieuw gezicht en maken mij verward. Maar ook uw rede knoopt vast om mijn denken een band dien ik zelf niet losmaken kan. Gij looft Erasmus, dat hij tusschen beide partijen staan blijft.... en gij koost partij....

MORE Wij zijn gevormd uit and’re stof.... en leven drong ons op andre banen. Niet aan elk stelt het de groote vraag op d’ eigen wijze, niet voor elk blinkt in zijner lijnen wirwar dezelfde als die der plicht. Had Erasmus gestaan voor mijne keus, ik meen hij had ge- kozen als ik.... maar dit zijn ijdle woorden.... Wist hij toen ge hem ’t laatst bezocht, dat ik des konings dienst verlaten had? Sprak hij met u daarover?

GRYNÆUS Toen ik hem verliet had nog de tijding Freiburg niet bereikt; wel het gerucht dat ge in de zaak van ’s konings huw’lijk den vorst weerstreefdet. Toen Erasmus dat vernam, pelde zijn scherpzinnigheid dra het gevolg uit den bolster der oorzaak: hij voorzag uw besluit.

MORE En keurde ’t goed?

GRYNÆUS Hij sprak er van, behoedzaam, afwegende het voor en tegen, zóó dat ik nauw merken kon, naar welke zij de schaal van zijn oordeel overwoog. Hij loofde uw onbuigzaam wezen met zinrijke en hartgrond’ge woorden, makend mij den prijzer haast even lief als den gepreez’ne. Maar dan weer sprak hij van de noodzaak’lijkheid voor wie in ’s levens raderwerk wil wezen een wiel, om het beweeg van zijnen wil zóó te reeg’len dat geen geduchter rad’ren hem brijz’len, botsend tegen hem. Hij roemde uw taak: de plecht der koninklijke macht richten naar wat’ren van vrede; de scherpe haken der heerschzucht met de wol omwinden van matiging.... en zoo, veel kwaad voorkomen dat anders vast geschiedde. „Laat,” sprak hij, „More in de zaak van ’s konings huw’lijk niet te vast zich klampen aan zijn meening.... Moge zij juist zijn, hij moet tot het uiterste niet gaan; hij is verplicht te denken aan de gevolgen van zijn daad: valt hij, zoo worden wij humanisten alle ontkrachtigd, onze invloed krijgt in alle landen een knak. Men moet ook wete’ iets toe te geven: laat hij ditmaal doen ’s konings wil.... een andermaal kan hij met te meer klem de teugels korten en vindt volgzamen zin.”....

MORE Onnoozel kind.... En dat zegt mijn scherpzinnige Erasmus! Hij weet niet dat wie achter koningsluimen aandraaft, te land komt in den diepen kuil der machteloosheid, en daar liggen blijft: ’k herken in den raad zijn plooibaar gemoed dat tot het laatst beproeft vreê te bewaren, te verzoenen wat onverzoenlijk is. Hij meester in den woordenstrijd, schuwt strijd die uitgaat boven het gewar van woorden tot naakte klippen van de daad.—Mijn vriend, ge draagt zijn meening met veel warmte voor: ge deelt haar wel?

GRYNÆUS ’t Past mij niet, uit te spreken wat ik zou voelen als een oordeel over een, dien ik boven alle menschen eer. Maar ik erken, dit weegt voor mij wel zwaar: —heeft zeker ook u zwaar gewogen, Morus— wij humanisten reek’nen ’t onze taak om het heil dat nu opborrelt uit klare en lang-gestremde wellen, te doen stroomen over de wijde levensvelden, zoo die voorbereidend eens een oogst te dragen van menschlijk-milde, broederlijke zeden nietwaar? Maar wij kunnen die welle’ alleen heenleiden waar ze ’t menschezijn bevruchten, door de rotssteen der vorstelijke macht. Door dat graniet moeten wij een weg banen onzen droom naar het land der daad. Daarom is het veel waard, meen ik, eens konings vriend en zijn raadsman te wezen; het te blijven ook offers waard.... het moeten gronden zijn stijgend uit de diepten van het geweten die ons loslaten doen, als onze harten eenmaal vastgrepe’ eens konings hart....

MORE Geef mij uw hand, Grynæus: ’k denk als gij. Uit diepten van het geweten kwam de stem die ik volgde, toen ik mij van den koning wendde. Hij zette zijn voet op donkere paden; ik kon hem niet weerhouden: hem verzellen wilde ik niet.— En zoo vindt g’ons terug, aan wereldsch goed verarmd, van menigeen verlaten die onzen voorspoed omzwerfde als de vlinder kleurige kelk tot hem de bui verjaagt; en vindt ons vergenoegd en vredig levend voor elkaar, de zoetste gaven des levens genietend met een onbekommerd hart. Zoo dienaren ontbreken, onze handen bezorgen fluks het werk en geen lakeien reppe’ als onze voeten zich vóór ’t bevel. Kauwend roemen wij ’t zwarte brood, dat maakt de tanden blink-wit en geurig den adem— nietwaar kinderen? Ik voor mij betreur niets van het oude zorgbezwaarde leven, en de lang ontbeerde lucht der vrijheid adem ik in verrukt.

MARGREET Wij voele’ ons één in liefde en alle dingen zijn tusschen ons gemeen: ik bid tot God niet anders, dan dat hij het late blijven gelijk het is.

MERCY Neen, niet betreur ik weelde of pronk, maar dat men menig arme nu wegsturen moet, die gewend was te vinden zijn nooddruft hier....

DANCE En menig trouw dienaar wiens goed’ge kop sinds onze prille jaren ons toelachte op de trappen van het huis, verdwenen is.... de arme nar!

MORE Hij vond een goeden meester, kind.

DIENAAR (treedt binnen) Heer Thomas, de bisschoppen van Winchester, Bath en Kent verzoeke’ een onderhoud. Zij hebben, zeggen ze, u hun bezoek gemeld.

MORE Zeg dat ik kom. (tot de vrouwen) Houdt vast den lieven gast, dat ’k hem weervinde; (tot Grynæus) ik moet nog veel vernemen. (Af.)

MERCY (verschrikt) Wat beteekent dit hoog bezoek?

DANCE Bisschoppe’ en groote heeren sleten den drempel van ons huis niet af in ’t laatste jaar.... hunne voetstappen wekken in onze harten vrees....

GRYNÆUS Wat scheelt u Dance? Vrees waarvoor? Wat verschrikt u? een oud vriend moet alles weten....

MARGREET Ge zult alles hooren, Simon, maar zeg mij eerst: hoe dunkt u vader? Vindt ge hem anders, dan hij placht te zijn?

GRYNÆUS Hij is nog milder, maar iets minder blij. ’t Is of zijn oude speelschheid breekt door waas van weemoed heen, als zon door fijne nevel.... ’k zag om zijn mondhoeken een trek gegroefd die daar niet was, toen ’k hem, nu voor twee jaren verliet in de beslom’ring van het ambt.... Maar zijn voorhoofd is even klaar.... nooit zag ik zulk een milden glans over een gelaat als heldert soms over uws vaders aan- gezicht, Margreet.... ’t zweemt naar de gulden klaarte die d’oude heilgen in Italie dragen op ’t blank gemaald gelaat.... maar toch weer anders: niet hemelsch, van boven-af neergezegen; —neen aardsch, van binnen-uit....

MARGREET (nadenkend) Het is het hart dat uit zijn wezen straalt, Grynæus; ’t wijd- open meegevoel voor het lot der menschen geeft hem die milde glans. Maar wat mij maakt bezorgd, ’t zijn d’ enk’le nieuwe groeven niet door kommers hand onbarmhartig gesneden langs ’t liefst gelaat.... Er is iets anders, er is een verand’ring, zoo fijn, in zijn wezen, dat woorden haar niet vatten kunnen, toch zoo klaar, dat ik niet twijfel.... In de dagen dat hij het kanseliersschap neerlei, kwam ze over hem.... eerst een gespannen droefheid die zijn trekken verhardde.... en toen.... dit. Het groeide door zijn ernst.... meest door zijn glimlach, zooals door ’t klare goud van najaarsdagen langzaam de ijlheid van den winter groeit. Och, d’ oude schalksche glimlach, als bedauwd van levenslust, speelt om zijn lip niet meer; een andre nam zijn plaats, onstof’lijker.... het is of hij de poort des levens achter zich sloot, en ons toelacht van gene zijde, niet meer bewogen als een sterveling.... Ik ben zoo bang, Grynæus....

GRYNÆUS Maar waarvoor Margreet? uw vader trad uit ’s konings dienst.... hij is toch veilig?

DANCE Och vriend, laat ons de zwaarte een weinig uitstorten, die ons drukt.... Wij kunnen het zoo schaars.... Wij willen vader niet kwellen met onze bezorgdheid, binden ons voor hem een blijmoedig masker voor.... dat is hem ’t liefst.... Moeder is krank: het treuren over het oude verstoort haar gemoed; zij wrokt dat vader liet tusschen zijn vingers rijkdom en aanzien glippen, of het waren kralen van glas.... zijn hooge zin blijft haar gesloten.... u heugt hoe zij placht te wezen niet waar?

GRYNÆUS Ja, ge zijt niet haar kind’ren.... vaak heb ik gepeinsd, hoe uw eigene moeder geweest moet zijn.... Maar verhaal mij nu waarvoor ge zijt bevreesd.

DANCE Vader is in gevaar. De nieuwe koningin vergeeft hem niet dat hij haar huw’lijk dwarsboomde en den koning afried van haar.... Zij is trotsch en wraakzuchtig: Hendrik volgt haar wil, als het schip het roer.

GRYNÆUS Maar hoe dwarsboomde uw vader haar huwelijk? ’k meende dat hij terugtrad uit het ambt om t’ ontgaan een openlijk zich verklaren tegen zijn vorst en toch zichzelf te blijven getrouw.

MARGREET Zoo is ’t ook, Simon, maar de koning hoopte met hulp van mannen van gezag ’t nietig verklaren van zijn eerste huw’lijk t’ omgeven met een valsche glimp van godlijk en menschlijk recht. En bove’ alle andre namen, was vaders naam hem waard, om ’t dubb’le stralen van zijn groot wete’ en zijn onkreukbaarheid. O vriend, wat laffe kruipers zijn de meeste menschen, zijn al die hooggeleerde raadsliên waartoe mijn jeugd zoo schuchter opzag.—Hebt ge ’t niet gehoord: negen universiteiten van Eng’land, Frankrijk, Italië verklaarden de scheiding geldig naar kerkelijk recht.... De vreemden gaven ’t laf getuigenis voor goud—de pen waarmee mijn landsliên schreven was gedoopt in de witte verf der vrees. O ’k heb een harde les geleerd: ik leerde menschen te verachten die ’k had vereerd.... Zij, die achtbaren, wijzen, wier taak het was, met kennis’ vlammend zwaard den driesten aanrander van heil’ge wetten terug te drijven, braken ’t zwaard aan stukken toen hij ’t beval....

GRYNÆUS Ja, de meeste geleerden deugen voor mart’laar niet, dat ’s vast. Maar uw vader, Margreet?

MARGREET De koning gaf hem last de goudgekochte en afgeperste adviezen voor te lezen aan ’t parlement, om zoo de meening te doen sijp’len in de harten als druppels gift „Morus is voor den koning” en de kiemen van ’t verzet te ontkrachten dat opkwam hier en daar. Dat waren donk’re dagen, vriend! ’k zag vader nooit, gelijk toen, met zich zelven in strijd. De wolk tusschen zijn brauwen trok niet op; zijn strakke, naar binnen gekeerde blik scheen geen onzer te zien. ’t Huis was verduisterd. Maar op een morgen kwam hij thuis met d’ oude teedere schalkschheid trillend om zijn mond, streelde ons en kuste ons, en vertelde ons schertsend „gij zijt niet meer de kind’ren van mijnheer den rijkskanselier, maar die van mijnheer More.” Dien eigen avond riep hij ons bijeen hier op ’t terras, en met eenvoud’ge woorden sprak hij ons toe, vroeg onze steun en hulp, vermaande ons zacht tot moed en eendracht, beurde ons hart zóó op, toonde ons ’t stroef gelaat van armoe, nu nabij, zoo schoon-eerwaardig, dat wij in liefde ontbrandden tot haar. Wij weenden zoete tranen. Sinds dat uur hebben onze vijf gezinnen geleefd als één gezin, en niemand onzer heeft meer iets zijn eigen genoemd....

GRYNÆUS Ik moet veel hooren van deze zachte zede die u bindt, maar laat mij eerst al uw zorgen meedragen: wat wil de koning meer, dan dat uw vader niet openlijk tegen hem staat?

DANCE De koning zou zich hiermee misschien tevreden geven, maar Anna nooit.... Zij gunt dit vredig leven aan vader niet, zij wil hem vernederen en vernielen.... ik zie haar haat loere’ uit de schaduw-nissen van het paleis, omspinnen onze woning met boos beraad.... In net van donk’re logens wordt vader ingesponnen; schandelijke verzinsels trekt men samen om zijn hoofd. Hem, die ieder geschenk met zachten drang weder toeschoof den schenker, dat geen spatsel zou ’t kleed zijner onkreukbaarheid bevlekken, beschuldigt men....

GRYNÆUS Van omgekocht te wezen? Hem, Thomas More? Geen mensch die het gelooft. Is dat uw zorg, Margreet?

MARGREET O was het dat alleenig! Laster in alle soorten draagt men aan!— Wie is als hij verdraagzaam? Leerde hij ons dit denken niet: ’t recht geloof is genade, geen verdienste, geen vrucht van eigen wil; ketters moet men beklagen, men moet trachten ze te genezen van hun slecht geloof door voorbeeld en betoog; ze te vervolgen is ijdel—en behaagt niet God. Nu heet het dat vader ketters aan den lijve strafte om der wille van ’t geloof en met geweld de gewetens wou dwingen.

GRYNÆUS Daarvan kan ik getuigen, die, schoon volg’ling van Melanchton, vond in zijn huis het thuis dat mij weeromtrok uit zonnig Italie naar uw zonloos nevelbedekte land. Zijn lamp was ’t die mij ’t altijd welkom straalde, als ik, vermoeid van ’t ingespannen turen op de handschriften waar de tijd aan vrat, voelde in den schemer het heimwee besluipen naar het zachte land Touraine mijn hart. Zijn voorspraak ontsloot m’ als een tooverspreuk kostbare boekerijen waar de schatten te fonk’len lagen van den griekschen geest. Hij effende mij de moeilijke wegen in den vreemde, maakte er te leven zacht door de gulheid van zijn vriendschap, den omgang met zijn gezin, ’t liefste dat ik ooit vond.... Dat was zijn onverdraagzaamheid!

MERCY O, dit smaakt bitter in den mond: hij, minlijkste van alle menschen, die niemand ongetroost kon laten gaan, elks verdrukking voelde in zijn eigen vleesch, die de weeze’ opnam in zijn huis’lijkheid en in zijn hart—gelijk ik heb ervaren,— de verongelijkten hielp aan hun recht of ’t ook verdroot machtigen naar de wereld, —als onze William weet—hij wordt beschuldigd van onmenschlijkheid....

DANCE Als men bedenkt hoevele hij oprichtte uit ellende, ze weldoend met een zoo verheugd gezicht als was hij het, die helpend werd geholpen, dan voelt men verbaasd, dat zij alle niet rijzen, en een ring om hem vormend, roepen „raakt hem niet aan, raakt onzen More niet aan.”

MARGREET Zij durven niet, vrees maakt hen laf.

DANCE Ach Simon, wij hebben u nog niet verhaald het ergste, wat wij van d’ aanvang te verhalen hunk’ren maar konden ’t niet: ’t is of de lippen weig’ren vrij te laten dat wat de ziel het meest vult met angstig gevoel en donk’re beelden. Ons ontrusten maar niet losse en wilde geruchten: neen een feit staat als een muur dreigend voor onze hulp’looze gedachten; ze willen vluchten, maar ze kunnen niet.... Vader.... wordt beschuldigd.... van hoogverraad.

GRYNÆUS Dat kan niet waar zijn.