Chapter 7

Phi. Ghy en hebt even-wel dit geenen dooven 1680 geseyt; Ende nu ick den draet hebbe, ick hope het kloen* wel te sullen vinden. Ick kan oock lesen (God danck) en hebbe u schrijvers hooren noemen die te vinden zyn, ick meyne die nae te sien en te letten watter in steeckt. want ick sie alreede wel soo veel, 1685 dat dit ondersouck niet alleen by de medeçijnen, maer by de gene die wat kennisse van saken hebben, kan gedaen werden. Het komt my nu binnen* dat ick gelesen hebbe, dat _Erasistratus_ (daer ghy te voren van gewagh deet) de liefde van _Antiochus_ gewaer 1690 wiert, vermits hy vernam dat syn ader-slagh t'elcken veranderde als _Stratonice_ syn stief-moeder in de kamer ofte ontrent het bedde quam, daer hy sieck lagh. De poëten hebben daerom wel geseyt,

Wie is die heeten [55] minne-brant 1695 Behendigh in syn boesem sluyt? De liefde past op geenen bant; Sy wil, sy sal, sy moeter uyt.

Soph. Dat is tot daer toe goet, soete jongelingh; maer ondertusschen isset geraden u niet te seer te 1700 willen vergapen aen de beweginge van de slagh-ader, om altijt daer uyt een besluyt te maken (als de selve buyten gewoonte verandert, en rasser of [56] harder slaet 3 op den naem ofte door de aenkomste van eenigh persoon) dat t'elcken een uytmuntende* liefde hier van 1705 de oorsake ware. Ghy sout lichtelick (soo doende) konnen vervallen in een selsame ongelegentheyt, als ick eens verstont een jonge doctor gheraeckt te zijn, uyt ghelijcke oorsake.

Phi. Hoe gingh dat toe, weerde Sophronisçe? 1710

Soph. De selve jongen doctor onder andere hebbende een wijle vergeselschapt een vermaerden medeçijn, als hy by de siecken gingh (als in Italien tot bericht* van de studenten veel geschiet) en gewaer zijnde gheworden, dat de doctor (als hy de pols van 1715 de siecken getast hadde) wiste te seggen waer door de sieckte was veroorsaeckt, als door eten van meloenen, noten, appelen, vijgen, ofte diergelijcken fruyt, bad ernstelick den man, hem te willen openbaren waer uyt hy sulcx wist, als hy seyde. De doctor, na des 1720 hem te hebben laten bidden, seyde hem, dat hy ontrent de siecken komende neerstelick was gewoon acht te nemen, of hy in of ontrent de kamer van de siecken niet eenige schellen van noten, meloenen, of diergelijcke vruchten en vernam; en die siende, 1725 dat hy daer op dan aengingh. De nieuwe doctor, dese lesse wel meynende onthouden te hebben, ende die willende in 't werck stellen, was korts daer na geroepen over eenen schamelen arbeyder, sieck te bedde leggende; voor wiens hutte hy een vers eselsvel 1730 siende leggen, hadde daer op den patjent syn pols geraeckt, ende geseyt dat hy gansch swaerlick sieck was, en dat sulcx hem niet vreemt en docht, dewijle hy soo harden ende onverdouwelicken kost, te weten esels vleesch, hadde bestaen te eten. De 1735 siecke, des verwondert zijnde, seyde, dat de doctor geheel van den wegh was want (seyde hy) ick en hebbe in acht dagen en langer geen esel gesien, ten ware mijn heere den doctor. De misslagh van de jongelingh quam daer uyt, dat hy den regel dien 1740 hy gehoort hadde al te breet en sonder bescheydentheyt* in 't werck stelde. En voor u, lieve Philogame, staet te letten, dat ghy niet in gelijcke dwalingen en valt.

Phi. Is daer voor te vreesen Sophronisçe? Ghy 1745 hebt my verklaert dat veel gheleerde medeçijnen vast stellen, dat indien op den naem van eenigh persoon de pols van een jonge juffer, en oock haer wesen, seer verandert, dat daer uyt vastelick te besluyten is datse van desselfs liefde bevangen is. 1750

Soph. Maer of het gebeurde dat yemant een jonge deerne onteert, en haer daer na verlaten, ofte andere schamperheyt* aengedaen hadde, ende dat sy daer uyt in quellinge zijnde gevallen, een doctor (als ghy) haer daer op quame te besoucken, en dat de selve 1755 sprekende van den voorsz. persoon, gevoelde de slagh-ader van de voorsz. jonghe deerne heftiger slaen, als te voren; soude hy niet een grooten misslagh doen daer uyt te besluyten, dat sulcx uyt liefde geschiede, daer het uyt het tegen-deel, dat is, uyt louteren 1760 haet, syn oorspronck soude hebben? 'T is seker, dat jae. Want dewijle het voren is vast gestelt, datter geen bescheyden* en eygen beweginge in de slagh-ader te vinden is die juyst alleen past op de minne-sieckte, en dat daerom met omsichtigheyt en 1765 vernuft alle omstandigheden moeten werden overwogen, eer men yet sulcx besluyten kan, soo siet ghy wel hoe los* u op-genomen* kunste gaet.

Phi. Ick sie wel ghy sout my geerne wederom van 't stuck leyden; maer ick en meyn het daer by 1770 niet te laten, maer moet het vogeltjen (soo men seyt) onder de steert sien, en dan dagh en raet.* Maer wat is u gevoelen, of men uyt yemants hant ofte andere leden, uyt de strepen en linien van de selve, yet sulcx ofte andere saken, rakende yemants innerlicken 1775 aert, nae de kunste kan uyt-vinden? en of het een Christen geoorloft is syn handen te laten sien om eenige voorsegginge in 't stuck van syn houwelick daer uyt te mogen verstaen*? of dat hy andere middelen vermagh te gebruycken, om van 1780 toekomende dingen de uyt-komste te weten? Mart. Delrio disq. Mag. lib. 4. _cap._ 5. Hier op wat berichts, weerde Sophronisçe.

Soph. Wat het eerste aengaet, ick weet datter geleerde gevonden werden die hier van groot werck 79 1785 maken*, en dese kunste (indiense weerdigh is soo genaemt te werden) oock met de schrifture willen bevestigen, daer toe treckende de plaetsen _Iob._ 37. 7. mitsgaders _Exod._ 13. 9. Dan de oversettinge van _Hieronymus_* spreeckt hier klaerder af als de onse 1790 doet, en dient daerom na-gesien. Even-wel Monsr. Pasquier [57] de recher. de Franc. lib. 17. _cap._ 39. verhaelt eenige sonderlinge dingen van dese gelegentheyt. Doch wat my aengaet (uyt-genomen alleen het gene dat in dese gelegentheyt uyt natuerlicke redenen duydelick 1795 kan besloten en bevestight werden) soo meyne ick dattet [58] al beuselingen zijn, daer ick geen tijt in en soude willen besteden, als alleenlick om de ydelheyt* van de menschelicke verstanden daer in te bemercken: anders* weet ick dat onder dit bejagh quade 1800 kunsten worden gepleeght, en daerom en wil ick niemant raden sich hier toe te begeven.

Phi. Maer sout ghy dan geheelick verstaen te verwerpen de kunste van _Phisiognomie_, dat is, de wetenschap om uyt het wesen, gestalte, ofte gelaet 1805 van een mensche, syn innerlicken aert te kennen? daer nochtans verscheyde wijse lieden veel van zijn houdende* [59], daer oock d'ervarentheyt* vry wat van getuygen kan.

Soph. Dat is een geheel ander werck, als het 1810 gene waer van wy nu gesproken hebben, en ick en ben jegenwoordelick* niet gesint om in het ondersouck van het selve te treden. Maer in plaetse van sulcx 4 soo hebbe ick juyst hier nu by my een bysonder trougeval van onsen tijt, my onlanghs by een vrient 1815 ter hant gestelt, daer in te sien is datter lieden zijn die alleen op het gevoelen van de uyterlicke gestalte des lichaems, selfs sonder behulp van oogen, een vrouwe weten te verkiesen. . . . . . . . . . . . . . . .

[Onderhand Philogamus dit geval "bij hem selven" overleest, 1820 gaat Sophroniscus zijn zaken doen bij een vriend in de buurt. Het verhaal "Liefde sonder sien verweckt, en schoonheyt blindelinghs verkoren" (door Cats hier ingelast) is nauweliks uitgelezen of Sophroniscus is reeds terug, en vervolgt:] 1825

Wel aen dan, wat uwe vordere vrage belanght; te weten, of het geoorloft is op de uyt-komste van 5 toekomende dingen ondersouck te doen, en tot dien eynde aen waerseggers ofte hant-kijcksters raet te vragen, daer op segh ick rondelick, dat neen. Ick 1830 stae u toe* dat wijse en kloucke mannen, uyt ervarentheyt met lanckheyt van tijde* verkregen, door voor-teyckenen ende sonderlinge op-merckinge yet wes in dese gelegentheyt vermogen. Maer sulcx by spokers*, toovenaers, waer-seggers, of diergelijcken 1835 slagh van volck te willen gaen onder-vragen, is beyde by Goddelicke en menschelicke wetten opentlick verboden. Gods woort spreeckt klaer _Deut._ 18. De gemeene Rechten* van gelijcke: ende de redenen zijn, vermits het volck lichtelick door dusdanige 1840 voor-segginge gaende* wert gemaeckt, ende tot nieuwigheyt genegen zynde tot onruste van de staet wert gedreven. Doch soo ghy meer hier van begeert te lesen, soo siet Lips. in Exemplis & Monitis Polit. cap. 4. _quæst. liceatne in eventus inquirere._ 1845

Phi. Maer het bysonderste dat uyt dese gheschiedenisse in bedencken behoort te komen, is de vraghe, of yemant behoort, ofte vermagh een houwelick aen te gaen met wilde, woeste, ende rauwe menschen, ofte 6 met de gene die buyten het verbont wesende, afghesondert 1850 zijn van het ware Christelick geloove.* Op dit gewichtigh point u oordeel, weerde man.

Soph. Ick en wil my geensins ontrecken, goede jongelingh, hier op myn gevoelen rondelick te verklaren, alsoo het selve onder al dat wy te samen 1855 gesproken hebben als een hooft-stuck* behoort gerekent te werden. Ick segge daerom, nademael dat het houwelick is een onverbroken* bant, ende dat niet alleen de menschen, maer oock God door het selve kinderen werden verweckt: dat mede selfs de 1860 onderlinge verbintenisse tusschen den Heere Christum ende de Kercke, mitsgaders alle geloovige zielen, door het houwelick wert af-gebeelt;* soo moet noodelick* des Heeren mont in die gelegentheyt niet alleenlick om raet werden gevraeght, maer behoort oock 1865 de selve raet volkomelick te werden gevolght, ten eynde Godes vrede ons mochte by-woonen in onse huyshoudinge. 'T is nu kennelick dat in Godes woort (1. _Corint._ 7.) klaerlick wert bevonden ons te zijn bevolen te trouwen in den Heere: dat is, in de vreese 1870 des Heeren, ende volgens desselfs in-settinge: gelijck by het selve mede geboden wert geen jock te trecken* met den ongeloovigen, dewijle het licht met de duysternisse niet gemeens en heeft, noch Christus met Belial 2. _Corint._ 6. 14.15. Maer hoe kan yemant in den 1875 Heere geseyt werden te trouwen, die met syn trouwen selfs toont dat hy een verachter Gods is, ende als tot syne vyanden over-gaet? voorwaer indien men op eenige gelijckheyt in de saken van trouwen behoort te letten, de gelijckheyt in het stuck van den 1880 Gods-dienst is verre boven al te wegen, sonder eenigheyt in de welcke geen soetigheyt, ware vreughde, of vrede tusschen de getroude en is te verhopen*, geen over-een-komste in 't op-voeden van de kinderen, maer dagelicx stoffe tot onruste ende oneenigheyt; 1885 alsoo dwalingen en waerheyt met den anderen* als erf-vyanden zijn, en staegh onderlinge gewoon zijn te worstelen; (Licet vir non oderit uxorem, error tamen odit veritatem. Salvianus.)* en in dien gevalle siet men dat den haet van de sake op de personen 1890 selfs koomt te vallen, dewijle elck het syne pooght voor te spreken. _Arnis eus de jur. connub cap._ 6. _sect._ 5. Heeft men niet gesien dat in dusdanige houwelicken de vrouwen zijn af-geraden geweest van de houwelickse gemeenschap met haren man te plegen, 1895 als aen de selve onreyn ende niet geoorloft zijnde? en dat de vrouwen oock sulcx in 't werck hebben gepooght te stellen? en hoe kan in soodanigen huys-houdinge een kleyne kercke door gemeene gebeden en het lesen van Gods woort gehouden werden, gelijck 1900 sulcx onder de Christenen betaemt, en van Paulus in 't huys van Philemon wert gepresen?* en hoe kan doch soodanigen houwelick (tot troost van de gehouden) geseyt werden te wesen een beelt en gelijckenisse van het verbont met den Salighmaker? 1905 (_Molin au Traicté des Mariages illicites._) sekerlick in geender manieren. Ick segge daerom, indien yemant van edelen huyse wesende sigh tot kleynheyt* toerekent, indien men hem een houwelick soude vergen beneden de weerdigheyt van syn geslachte, dat des 1910 te meer in desen gevalle behoort in achtinge te komen, dat men dien geestelicken adel in de gemeenschap der heyligen niet en verkorte.

Phi. Ick bevinde uwe redenen van gewichte te wesen, weerde Sophronisçe; maer hoort men niet 1915 sodanigen houwelick goet te vinden, immers* te lijden, op hope dat een woest* en ongeloovigh mensche, door syn partuyr* tot sedigheyt* en tot het geloove sal werden gebracht, en datter alsoo winste van een ziele sal gedaen mogen werden?* 1920

Soph. Dit wort veel tot verschooninge van dusdanige houwelicken by gebracht, lieve Philogame: Maer segh my doch een reys, plagh men wel een houwelick aen te gaen met yemant die kael en beroyt is, op hope dat hy wel eens rijck soude mogen 1925 werden?

Phi. Neen sekerlick, weerde Sophronisçe, de lieden gelooven in dien deele datse sien en tasten, en anders niet: de hope wert maer waen geacht in dese gelegentheyt. men moet hier vry al vaster gaen. 1930

Soph. Wel indien men op hope van toekomenden tijdelicken rijckdom geen houwelick en wil gronden, naer onse maniere van leven; dient men dan wel sulcx te doen op hope van dien onwaerdeerlicken rijckdom in 't geestelicke? 1935

Phi. Ick was daer gevat, weerde Sophronisçe, eer ick 't recht gewaer wert. En, om de waerheyt te seggen, my dunckt dat uwe redenen al vry wat slots hebben.* Maer onderentusschen soude ick misschien wel by exempelen konnen bewijsen, dat de 1940 man het wijf, ende het wijf den man tot den waren geloove eyndelick heeft gebracht; het welck dan nootsakelick een groot vernugen* [60] moet geven ter wederzijden.

Soph. Ick en wil niet ontkennen, weerde Philogame, 1945 sulcx niet somwijlen geschiet te zijn, maer als het gebeurt soo doet God even het selve dat hy in de eerste scheppinge* gedaen heeft, treckende het licht uyt de duysternisse. Maar hier tegen is te bedencken, dat niet eenige voor-vallende saken, die somwijlen 1950 eens gebeuren, maer Gods gebodt een regel moet wesen van ons bedrijf. Het quaet en is niet te doen op datter goet van kome; en wat segen Gods heeft die te verwachten die Godes raet niet en volght? Waer by ick dan noch vrage, nademael het quaet 1955 (God betert) soo vruchtbaer is, als de ervarentheyt leert; of het niet te vreesen en staet, dat de geloovige van de ongeloovige eer beschadight soude mogen werden, als dat de ongeloovige door den geloovigen soude werden gebetert? Is sulcx niet gebeurt 1960 den wijsen ende machtigen koningh Salomon? (1. _Reg._ 11.) ghy weet dat wel, jongelingh, en wat sal dan gemeene* ende geringe verstanden niet konnen over-komen? De eerste eertzvaders die om hare uyt-nementheyts wille kinderen Gods van* Moyses genaemt 1965 waren, siende de dochteren der menschen datse 84 schoon waren, onderstonden die ten wijve te nemen (_Genes._ 6. 3) en zijn alsoo vleeselick, ja vleesch geworden, en hebben na hen getogen den onder-ganck van den geheelen aert-bodem. En Iacob, die groote 1970 helt en Gods worstelaer, hebbende getrout de dochters Laban [61], heeft hy niet gewaer geworden dat een deel van de afgoderije van de selve de syne heeft aengekleeft? _Gen._ 35. 4.

Phi. Ick vernoughe my uwer [62] redenen, weerde 1975 Sophronisçe, en 'tis (mijns oordeels) onnoodigh hier toe meer te seggen: het out spreeck-woort is hier en elders niet dan al te waerachtigh.

'T nachtegaeltjen op de peul Dat vermagh te bijster veul. 1980

_Efficaces preces mulierum._*

Ick daerom uwe aen-merckinge op mijne gedaene vrage vast stellende*, sal u des ten hooghsten bedancken, en de selve in mijn boesem op-schrijven, ende door Godes genade sien in 't werck te stellen. 1985

AANTEKENINGEN.

3. _schijnen magh_, vgl. 704: schijnen mocht.--En (naer het schijnen mocht) hij wou niet verder gaen.--En (naer het schijnen magh) haer ziel die wilder uyt.

= de schijn hebben kan.

5. _Het laet sigh den naem geven_, omschrijving van het passivum (oorspronkelik causatief-medium), te vergelijken met "doet verlangen" in het Wilhelmuslied, e. t. q.--Zie Zeitschr. f. Völkerpsych. II, 244/6.--Vgl. peppelhout laat zich gemakkelik bewerken.

_Zigeuners._ Vgl. de Goeye, Memoire sur les migrations des Tsiganes à travers l' Asie (Leiden 1903), Anz. f. IG. Spr. u. alt., Journal of the Gipsy Lore Soc. 1907 vv. Wiener, Die geschichte d. Wortes Zig. in Arch. N Sprachen 1902. Pott, Die Zigeuner in Europa und Asien (2 dln., 1844-45), Techmers Zeitschr. (Leipzig, 1885.)

7. Vgl. 105 vv., 1774.

9. _Majombe_; schijnt later een algemene naam te zijn voor de "oude koude grijze, die een motkas hield, en eêr was mijn vriendin" ... Goeree, Mengeldicht. 262.

21. _wiens_, _relatief_ bij _femin._: algemeen, ook Mndl., vgl. Van Helten, Vondels Taal § 126.

39. _hantgespel_; castagnetten. Vgl. noot van Cats bij vs. 341.

47. _maer en_: negatie bij "maer" (uit "ne ware", het ne ware), de ontkennende kracht werd nog gevoeld, van daar _en_ er bij gevoegd.

54. Zeer zedig is zij in haar spreken; en zij is gauw gekwetst door 't geen zij hoort en verneemt.

81. Zij wist het vooral aan te leggen, om....--Vgl. hierbij Ned. Wdb. I, p. 224, 2 c.)--Ons "het", collect. = iemands zaken.

84. _prenten_, drukken, bezig houden? vgl. druk, gepresseerd, bezet met.--Vgl. Gloss. Lekensp.

89. _uyt den neus_, vgl. I. van Beverwyck's Schat der Ongesontheyt, ofte Genees-konste van de sieckten, verçiert met Historien.... alsoock met verssen van de Heer Jac. Cats.... (1651), blz. 86, die niet gelooft, al beweren 't sommigen, zoals Democritus: "dat de neus eenich teycken soude konnen gheven (al was hy daer ontrent gheweest) van 't gene hy niet gesien en heeft.... _Democritus_, een Dochter den eenen dagh ontmoetende, groete haer, _Goeden dagh Maeghdeken_; en 's anderendaegs haar wederom siende, begroeten haar met _Goeden dagh Vrouken._ En het was soo: want sy had dien nacht een ongheluck gehadt, gelijckse dat noemen."

94. De consecutio temporum bij Cats en anderen dient nader en nauwkeuriger onderzocht. Omtrent _plagh_ hier alleen dit:

pleghen, in 't Mnl., "doen", zo ook bij Cats: plegen dwaesheyt, lusten, gemeenschap van bedde met, enz.--"Wat kooplieden ... plegen en niet plegen,"--"Wat ze vorder in dit geval meynt te plegen".--

plegen = gewoon zijn: "Wel dunkt u dat het queesten (vrijen) van het Noorder-quartier schier op dese of gelijcken voet toegaet?--Behalven dat alle geregelde lieden gestaegh tegens die maniere van doen zijn geweest, en noch zijn, soo was dat noch een geheel andere sake, want de jonge lieden en plegen malkanderen soo na niet te komen, ofte sy en kenden malkanderen al voren door dagelickschen ommegangh: sulcx dat niet geseyt en kan werden..."

_plagh_ staat vaak waar men _nu_ een praes. zou vinden, "(de jongman) gaf hem aen den gracht, en sey noch anderwerven, Wel sal ick uwe zijn, of sal ik heden sterven? Spreeckt nu het leste woort: ick stae hier, schoone maeght, Wat seghje? Dat ick plagh (roept hier de vrijster tegen)."

Als _praeteritum_ vindt men in de regel _placht_. "Een kint dat niet en spreekt gelijck de menschen plachten. Maer dat oock sonder stem kan uyten syn gedachten."--

"Dat (schoonheyt) veroorsaeckt onmatigheyt van 't houwelicx bedde het welck veel ongelegentheden aen ziel en lichaem _placht_ in te brengen, daer van ick hier niet breeder... en ben gesint te spreken." [63]

_Plegen, plach, placht_, komt zo passim voor bij Cats. Ook in: De Verliefde Fiamette, door Boccacius, Amsterd., 1661, o. m. blz. 84, 93, 161, 233, enz. En Oude Mans Vryagie (1700) 202b.--Vgl. Gloss. Granida; _plach, praes._ Hooft (Leendertz) I. 38; Warenar 439.--_pleech, praet._ War. 174; _praes._ War. 310.

Zo _plach_ praes. moet wezen, dan zou _placht_ geen paragogiese _t_ hebben; zie de Grammatica's.

Dat daarnaast ook _pleegt_, = gewoon is, voorkomt, vindt zijn verklaring in bedeutungsübertragung. "Wat kooplui doen", wordt duratief "wat zij voortdurend doen", "wat zij gewoon zijn te doen": zo gaat de infin. _plegen_ bij plach, ook _gewoon zijn_ betekenen. Dit kan oorzaak zijn dat ook het nieuwe _pleegt_, eerst zeldzaam, later vaker, = gewoon is, voorkomt.

Nader onderzoek in de geschriften der XVIIe en vroegere eeuwen zal mischien deze consecutio temporum ophelderen.

Vgl. voor 't vroegere duits Mensing, Z. f. D. Phil., 1903, 229, en noot. Behaghel, Gebrauch der Zeitformen (1899).

100. _het jaer_, houdt in "de 12 Hemelsche Tekenen" van de diereriem, of de 12 maanden, welke alle hun biezondere kracht hebben (vgl. Het grote Planeetboek, 1801, p. 134, 168).--_De hemel_ zijn "die Sterren die op de 12 Tekenen staen, (en) zyn niet te tellen"; ook deze hebben elk hun invloed. Toch wijst alles er slechts op "wat den menschen voor een Natuure uyt den Gesteernten _toegeneigt_ is,..... daarom niet... dat zulks alzoo moet zijn, gelyck of dat Gesteernte de mensche daer toe dwonge... Alle... zullen haar eigen aangeboren boosheid ende begeerten met verstand wederstaan."

101. _Een wie_, relatief _wie_, meest _die_.

105. Vgl. 1773. Zie genoemd boekje p. 187. Die "linie word genaamt de linie des levens ... in 't Latijn _Linea vite_ of _cordis_, en dese linie vanget aan bij de middel-linien dwars in de hand; (en) tusschen de Duyme en de Wijser (wijsvinger) omgaat (zij) den Berg des Duims ende gaet op dat gelijke der hant" (bij de pols).

121. Het zal wezen--zo gelooft men algemeen--zoals zij 't uit hand en vingers leest.

122. _haer laegen naem_, de oudere vorm _-en_ bewaard, om de volgende _n_ van _naem_? Vgl., ook voor de _h-_: ons vryen hals, Vondel, Eneas Vertaling, III, 80. Vgl. (?) Van Helten, Vondels Taal, § 85, add. blz. 173.

139. Al wat zij meedeelt is nevelachtig en schemerig, voor dubbele uitleg vatbaar; nooit spreekt zij ronduit; vgl.: "tyt hier noyt te werck, als met bedagte reden Spreeck niet als door een wolck, maer klaer en uyt de mont."

144. _Lucht_, uitspansel, zoals in Saksiese en Friese dialecten; vgl. Frank-Van Wijck, Etym. Wdb.

151. Met _breyn_ meer gedoeld op het zinnelike; met _geest_ op het onstoffelike. Vgl.: met hart en ziel--Vgl. nog: (het beelt van de man) "dat maelt haer in het breyn; en speelt haer om de ziel"--"Een gunstige inval, die syn geminde eens schielyck in het breyn viel."

_Breyn_ ook de gedachten, vgl. 1578; zie _hersens_. In "De bekendmakingen" (etc., 1711, p. 77) van K. Najer, leest men: "het soete en suyvere bloed werd door bewerking van _Hart_ en _Long_, het alderfijnste, levendigste, en geestigste afgesondert, het welke uyt zijn eygen doorlugtigheyd, allengskens na boven trekt, en sig op de beste plaats, in het midden van het Paleys, de _Herssens_ op den Troon steld... Dese geesten dan, doen allengskens de Herssens vervullen, totdat eyndlyck deselve door de grote toevloed overlopen en geperst werden, door het binnenste sponsagtige der senuwen, soetjes sagtjes heen te wandelen."--Vgl. 1070.

152. _gevat_ (passivum) vgl. vs. 376, activum; vgl. "bevaen met minnen" in 't Mned. Wdb. Over 'met' = door, Delbrück, Abl. Loc. Instrum. im... Deutschen, S. 51.

164. _Onverlet_, on + verlet, van _verletten_, vgl. Kil. verletten, omittere, praetermittere: Et impedire, interpellare, et differre, procrastinare.--Vgl. "De buerte spreeckt 'er van; en desen onvermindert. Men weet niet waer het schort..."--Vgl. unbeschadet, Sanders, Deut. Wörterb.--Zie soortgelijke in Tijdschr. Nederl. Letterk. II, 196, vv.--V, 207, 213: onghescaet sire virtuut, Nat. Bl. XII, 224.--Noord & Zuid VIII, 353.