Part 6

De vorigen. Jo. Cobus – daarna Bos.

CLÉMENTINE (tot Jo en Cobus die suffig zitten gaan). Kom ’r maar in, Jo – Jo! (Jo knikt langzaam née).

COBUS (bevend). We zijn effen van huis weggeloope – want Saart – net as ’k zei – net as ’k zei...

BOS (tot Jo). Hier – ga zitte (schuift een stoel bij de kachel). Blijf jij dàar maar, Cobus – Je het ’t zeker al gehoord?...

JO (snikkend). Van Barend, jà – maar van Gèert – ’t gebeurt zoo dikkels dat ze in de roeiboot...

BOS. Nee – Die troost kan ’k je niet geve. Niet alleen dat ’r ’n luik – maar ’t lijk was in staat van verregaande ontbinding...

JO (angstig). ... Ja – ja. – Maar as ’t Barend nou nièt is – wie zeit dat ’t Barend...

BOS. ... Schipper Maatsuiker van de Verwachting het ’m herkend... En – de oorringe...

JO. Maatsuiker? Maatsuiker? En as – die zich vergist?... Ik kom je vrage om reisgeld, meneer, dan ga ’k zellef na De Helder...

BOS. Kom, gekheid!

JO (huilend). Barend mot toch begrave worde...

BOS. Daar zal de burgemeester van Nieuwediep wel voor zorge...

VIJFTIENDE TOONEEL.

De vorigen. Simon.

SIMON (dof-aangeschoten). Ikke – Ikke – heb gehoord... (gebaart vreemdelijk naar Bos).

BOS (nerveus-heftig). Marsch, dronkelap!

SIMON (hakkelend). Ik – Ikke – zal jou niet vermoorde – ik – ik – heb niks kwaads in de zin...

BOS (bevend). ... Haal ’n veldwachter, Kaps – mot die bezopen kerel...

SIMON (zich vasthoudend aan het hekje). – Nee – blijf maar – ik zal wel weer gaan – – ikke – ikke wou alleen maar zegge dat ’t áárdig uitgekomme is – met – met – de Hoop van Zegen.

BOS. Wil je opdondere – en daalijk!

SIMON. Niet zoo dicht bij me komme – je mot nóoit dicht komme bij ’n man die ’n mes... Neèèèè... Ik heb niks kwaads in de zin – ikke wou alleen maar zègge, da’k je gewaarschouwd heb – toen – die op de hélling lei.

BOS. Dat lieg-je, beroerde kerel!

SIMON. Nou mot je – enkel voor de aardigheid – an je – an je boekhouer en an je dochter vrage – die ’r bij ware...

BOS (heftig). ’t Is gelogen! Je ben geen antwoord waard, dronkelap! ’k Heb met je patroon, niet met jou te make!... Heb je me niet verstaan, Kaps!

SIMON. Mijn patroon die – die kallefatert zèlf niet... (tot Kaps, die naar het hekje gekomen is...) Heb ’k gewaarschouwd? Was jij d’r bij?

DE BOEKHOUDER (angstig naar Bos kijkend). Nee – ’k was ’r niet bij – en às ’k ’r bij was, heb ’k niks gehoord...

BOS (tot Clémentine). En nou jij! – Het die dronkelap...

CLÉMENTINE (angstig – op schreien af). ... Papa!...

BOS (dreigend). Laat jij as dòchter – (grimmig). Geef antwoord!

CLÉMENTINE (angstig). ... Ik herinner me niet...

SIMON. ... Da’s – da’s gemeen. Da’s verdomd gemeen!... Ik heb gezeid dat ’t schip ròt – ròt – was...

BOS. Dronkemanspraatjes! – Je sleept ’r me boekhouer en me dochter bij – en je hóort...

COBUS. Ja maar – ja maar – nou herinner ik me ook...

BOS. Wat weerlicht – heb jij soms ook gewaarschouwd?

COBUS. Nee. Nee. Dan zou ’k liege. Maar uw dochter – uw dochter die zeit noú dat ze niet gehoord het dat ’t schip rot was – en op de tweede avond van de storm – toen ze met me alleen bij me zuster Kniertje was, toen het ze wèl gezeid dàt – dàt –

CLÉMENTINE (bevend). ... Heb ik toen ...

COBUS (valsch). Ja – dat heb jij! Die eigenste avond – ware me woorde: juffrouw, juffrouw nou zit je te jòkke – want as je vader wist dat de Hoop van Zegen ròt...

JO (onstuimig-opstaand, woest haar woorden uitknersend). Jij, jij liègt! – Jij ben begonnen te huile – je was báng dat ’r schepe zoue vergaan – daar was ’k bij! – daar was Truus bij – daar was!... O jullie àdders!...

BOS (met z’n vuist het schrijfbureau bedreunend). Adders? Adders, wij die jullie gespuis jaar in jaar uit te vrete geve? Heb je niet genoeg fatsoen om òns te geloove inplaats van die dronken schooier die op z’n beene staat te waggele?

JO (razend-van-drift). ... Jùllie geloove? – Júllie! – Zij liegt en jij liègt!...

BOS (dreigend). ... Me kantoor af!

JO (onstuimig). Barend heb je met de politie na boord late sléépe! – Geert was te trotsch om gehááld te worde! – Schurk! Schurk! Driedubbele schurk! (overspannend-zenuwlachend) Née, née, je hoeft niet na je dèur te wijze! We gaan wel – As ’k langer hier bleef zou ’k je in je gezicht spoege – in je gezicht spoege!... (gebaart dreigend).

COBUS (haar tegenhoudend). Kom... Kom...

BOS (na een stilte). Voor je tante zal ’k anneme, dat je overspannen ben... anders – anders. – De Hoop van Zegen wàs zeewaardig, wàs zeewaardig! – Heb ik geen verlies – al is ’t schip geassureerd? – En al hàd die kerel me gewaarschouwd – wat gèlògen is! – mot ik as man van zake ’n dronkelap vertrouwe, die nerges meer werk vindt omdat-ie te onbekwaam is om z’n gereedschap te hanteere?

SIMON (hakkelend). Ikke – ikke heb jou en hèm en haar gezeid – dat zoo’n drijvende doodkist. ...Da’s vást hoor!

JO (uitbarstend). O! O! Geert èn Barend èn Mees èn de andren! O God hoe kon jìj ’t toelate!... (zakt op den stoel, snikt). Geef me dan reisgeld om zèllef na Nieuwediep te gaan – dan zal ’k over niks meer prate...

BOS (grimmig). Nee! Geen rooie duit! ’n Meid, die me zoo vlegelachtig uitscheldt...

JO (verward-huilend). ’k Weet niet wat ’k gezeid heb – en – en – ik geloof niet dat je – dat jij – dan zou je erger zijn dan ’n duvel...

BOS. De waterschout zeit dat ’t nièt noodig is om mensche na Nieuwediep te zende.

JO (naar de deur waggelend). ... Niet noodig – nièt noòdig – wat mot ’r nou van me worde... (Cobus en Simon loopen achter haar aan).

ZESTIENDE TOONEEL.

Bos. Kaps. Clémentine.

BOS (loopt heen en weer. Kaps kruipt op z’n kruk). En as jij ooit weer ’n stap op me kantoor zet....

CLÉMENTINE (starend-verschrikt). Nee – nooit meer (een lange stilte) Vader, ik vraag mezelf af (barst in snikken uit) hoe ’k oòit weer achting voor jóu – ooit weer achting voor mezelf zal krijgen... (af).

ZEVENTIENDE TOONEEL.

Bos. De Boekhouder.

BOS. Dòl! Ze zou in staat zijn me goeie naam met d’r kostschoolfratse te bederve! – Wie ’r verder komt, zend je weg, begrepen? – Tuig! – Rapalje! – Dat hééle nest deugde niet. – Die vérdómde dronkelap! – Die kerel die na jenever stinkt! (weerklinkt buiten Jelle’s viool) – Dat mot ’r nog bijkomme! (voor het raam) Ruk uit! Nee, geen cent! (de muziek houdt op) ’k Ben gewoon ondersteboven... (smakt in zijn stoel, neemt vinnig Clémentine’s schetsboek op, bladert er in, smijt het op den grond, bukt zich, rukt er eenige blaadjes uit, verscheurt die. Een oogenblik zit hij in gedachten, schelt aan de telefoon) Hallo! – Met Dirksen – Dirksen, zeg ik – de assuradeur! (wacht somber kijkend) – Hallo! Ben jij daar, Dirksen? – ’t Is mis met de Hoop van Zegen – ’n Luik met mijn merk angespoeld en ’t lijk van ’n matroos (in ruzietoon overgaand) Wat zeg-je? Kan je begrijpe! – Geen kwestie van! Twéé en zestig dage! De waarschijnlijkheidskans is zóo groot – (gekalmeerd) Goed – ’k Zal je bij me op kantoor wachte – Maar ’n beetje spoed, hè? – Ja – voor veertienduuzend gulden – Bejour! (schelt af – bij de laatste woorden is Kniertje binnengekomen).

ACHTTIENDE TOONEEL.

Kniertje. Bos. De Boekhouder.

KNIERTJE (gedachteloos). Ik – (zij zakt geduldig-schreiend op de bank).

BOS (zonder haar te zien, bij de brandkast). – Heb je de portefeuille met polissen verlegd? – Jij haalt, goddorie, àlles van z’n plaats...

DE BOEKHOUDER (van af z’n taboeret wijzend). – De portefeuille leit hooger – àchter de effectentrommel.

BOS (snauwend). Hou je mond maar weer! – (zich omkeerend met de portefeuille in de handen) – Kan jij niet kloppe?...

KNIERTJE. Ik wou...

BOS (kregel). Je komt vijf minute te laat. – Die mèid, die bij je inwoont het hier ’n schandaal geschopt, dat ’t weinig scheelde of ’k had om ’n veldwachter getelefoneerd. (snauwend) Kom ’r in. – Doe ’t hekkie achter je dicht...

KNIERTJE (moeilijk). ... Is ’t waar – is ’t wáár dat... De pastoor zei... (Bos knikt somber) O, o. (Zij staart voor zich uit, haar armen vallen slap).

BOS. Met jou – met jòu heb ’k meelijje. Jou heb ’k gekend as ’n fatsoenlijke vrouw – en je man óok. – Maar je kindere – ’t is hàrd om te zegge bij zoo’n slag – je kindere en die – nicht van je – hebbe nóóit gedeugd (Kniertje’s hoofd zakt weg). Hoeveel jare ben jij niet bij me over de vloer gekomme – tot je zoon Geert me met z’n vuiste dreigde, me grijze hare bespotte, me bijna je deur uitsmeet! – En je àndere zoon... (verschrikt) Knier! Kniertje! (opstaand) Kaps! – Water! (haar voorhoofd en polsen bettend) Verdomd! – Verdomd!...

DE BOEKHOUDER. Zal ’k mevrouw of de juffrouw?...

BOS. Nee! Blijf hier! Ze komt al bij.

KNIERTJE (lang-aangehouden snikkend, na ’n wijle van bewustloos staren).

DE BOEKHOUDER. ... Knier...

BOS. Stil. – Laat ’r uithuile.

KNIERTJE (smartelijk, met onderbrekende snikken). Hij wou niet weg! – Hij wou niet weg – en met me èigen hande heb ’k – heb ’k zijn hande van me deurpost lòsgemaakt... (kermt zachtjes).

BOS (dof). Je heb je niks te verwijte...

KNIERTJE (in denzelfden toon). ... Vóor-ie ging heb ’k ’m de ringe van z’n vader in z’n oore gehange – as ’n – as ’n òfferdier...

BOS. Kòm...

KNIERTJE (hijgend). En – me óúdste jongen – die ’k niet genacht heb gezeid... – As je te laat ben – ware z’n woorde – kijk ’k je geen oog meer an – geen óóg méér án...

BOS (heftig-ontroerd). Hoù op – hou op in godsnaam!...

KNIERTJE. ... Twaalef jaar geleê – met de Clémentine – heb ’k hier óok zoo gezeten (snikt in de bevende ouwe handen).

BOS (zich bedwingend). Toe, wees nou sterk.

NEGENTIENDE TOONEEL.

De vorigen. Mathilde.

MATHILDE. Clémens! – Ach, àrme, bèste Knier, wat ben ’k met je begaan. – ’t Is èrg – ’t Is schrikkelijk – twéé zoons...

KNIERTJE (starend). Me man en vièr zoons...

MATHILDE (troostend). Maàr, wees jij maar niet ongerust, hoor. – We hebbe ’n oproeping geschreven – de vrouw van de burgemeester en ik – en die gaat morgen in àl de krante. – Hier Kaps... (Bos wenkt haar heen te gaan)... Laat ’r nog effen wàchte, Clémens – (lief) ’k Heb ’n paar kóúwe kotelette – die ’r op zulle knappe – en – en – late we nou maar weer vrede sluite. – Je heb ’r toch niks tegen dat ze weer komt schoonmake? Wij zulle je niet vergete, hoor. – Dag Knier. – Sterkte. (af).

TWINTIGSTE TOONEEL.

Bos. Kniertje. De Boekhouder.

BOS. Nee, we zùlle je niet vergeten.

KNIERTJE. Nou is me éénige hoop – ’t kind van me nichie.

BOS (verwonderd). ... ’t Kind?

KNIERTJE. Dàt ongeluk komt ’r bij – ze is zwanger van me zoon – (dof-glimlachend). Ongeluk? – Nee, dat is nou geen ongeluk...

BOS. ... En vertel jij dat zóó maar? Heb jij die onzedelijkheid onder je èigen dak? – Ken je dan niet de statute van ’t fonds, dat géén onderstand wordt uitgekeerd an wie ’n ergerlijk leven leidt of zich naar ons gevoelen niet goed gedraagt?...

KNIERTJE (dof). De heere motte ’t zellef wete – hoe ze met me wille – de heere...

BOS. Dàt zal ’n toer met de commissie worde, Knier – met de commissie van ’t fonds. Je zoon, die in de gevangenis – die oproerliedjes – en je nicht die mìj. – Enfijn ik zal me best doen – ik zàl òp mè wòord je voorspraak – maar belove, bélóve kan ’k niks. – D’r zijn zeven nièuwe gezinne, die nou op onderstand wachte – zéstien nieuwe weeze – (opstaand en de brandkast sluitend). Nee, blijf nog maar even zitte ... Me vrouw wou je wat meegeve...

EEN EN TWINTIGSTE TOONEEL.

Kniertje. De Boekhouder.

MATHILDE (onzichtbaar). Kaps! Kaps! (De boekhouder staat op, verdwijnt een oogenblik, keert terug met ’n schaaltje en een geëmailleerd pannetje).

DE BOEKHOUDER (goedig). Of je de schale bij gelegenheid anreikt – en of je Zaterdag weer wil komme schoonmake. (Zij staart voor zich uit. Vrindelijk legt hij haar willooze handen om schaaltje en pannetje, sloft naar z’n kruk. Een stilte. Kniertje zit onbewogen, smartelijk-versuft, mumt met de lippen, staat moeilijk op, strompelt het kantoor uit)... ’n Oproeping voor de krante (glimlachend komt hij naar den voorgrond, leunt op Bos’ schrijfbureau, leest)... „Weldadige landgenooten! Wederom doen wij met den vriendelijksten aandrang een beroep op uwen weldadigheidszin ten behoeve van een aantal hulpbehoevende weduwen en weezen. De logger Op Hoop van Zegen...” (Doek).

EINDE VAN HET VIERDE BEDRIJF.

Amsterdam, 15 Oct. – 9 Dec. 1900.

AANTEEKENING

[1] Het meer bekend porlied is:

„Rijzen, rijzen met verlangen, „Wil den man aan ’t roer vervangen, „Laat den uitkijk niet langer staan, „Rijzen, rijzen, in Godsnaam! „’t Is rijzen, ’t is rijzen, „’t Is rijzen voor stuurboordskwartier!”