Op Hoop van Zegen: Spel van de Zee in 4 Bedrijven
Part 1
OP HOOP VAN ZEGEN SPEL VAN DE ZEE in 4 Bedrijven
DOOR HERM. HEIJERMANS Jr.
AMSTERDAM. – S. L. VAN LOOY 1901.
Voor de eerste maal opgevoerd door de „Nederlandsche Tooneelvereeniging” te Amsterdam op Maandag 24 December 1900.
DRAMATIS PERSONAE.
Kniertje, eene visschersweduwe. Geert } haar zoons. Barend } Jo, haar nicht. Cobus, haar broer. Daantje, diakenhuismannetje. Clémens Bos, reeder. Mathilde, zijn vrouw. Clémentine, zijn dochter. Simon, scheepmakersknecht. Marietje, zijn dochter. Mees, Marietjes aanstaande. Kaps, boekhouder. Saart, visschersweduwe. Truus, visschersvrouw. Jelle, bedelaar. 1ste Veldwachter. 2de Veldwachter.
Het Spel geschied in eene Noordzee-visschersplaats.
EERSTE BEDRIJF.
De armoedige woonkamer van Kniertje. Links, twee bedsteden en deur. Rechts, ladenkast met heiligebeeldjes, pullen en portretjes. Een schouw. Achter, klinkdeur naar het kookhok, glazenkast, kooi met duif, raam met bloempotten. Middag.
EERSTE TOONEEL.
Cobus. Clémentine. Daantje.
CLÉMENTINE (’n schetsboek op de knie). Nou dan! – Cobùs!
COBUS (poseerend, schrikt wakker, glimlacht). Hè-hè-hè! Ikke heb niet geslapè... Nee, neè...
CLÉMENTINE. Hoofd meer zoò – Nog meer – Wat zanik je nou! Strakjes zat je zoo leùk. En – je hand op je kniè...
COBUS. Tja – as je zoo lang stil zit – krijg je ’t te pakkè...
CLÉMENTINE (ongeduldig). Zou je nou asjeblief, às-je-blièf nièt willen pruimen?
COBUS. Ik – Ikke pruim niet. Kijk maar.
CLÉMENTINE. Hou dan je mond dicht.
DAANTJE (binnentredend door kookhok). Dag saam.
CLÉMENTINE. Dàg. Ga nog maar ’n hoekie om.
DAANTJE. Nee, Juffrouw – ’t wordt tijd. Nou – ik zou ’m nog niet herkenne.
CLÉMENTINE (glimlachend). O.
DAANTJE (z’n bril verzettend). Ziet-u – as ’k zoo vrij mag zijn – z’n kin staat ànders – en – en z’n òòge bevalle me niet – maar z’n neus die is ’m – en – en – z’n dassie da’s màchtig – daar zou je op zwere.
CLÉMENTINE. Zoo.
DAANTJE. ... En de bedstee met de gordijne... ’t Is me ’n bik. (neemt ’n pruim). Kan u mijn niet is gebruike?
CLÉMENTINE. Misschien. Hand hooger! Je mònd stil!
COBUS. Da’s makkelijk ezeid – as ù gewoon is te pruime en je niet pruime màg – dan kan je je lippe niet vàsthoue. Wat zeg jij, Daantjè?
DAANTJE. Ik zeg dat ’t tijd wordt. We ete om vier en de moeder is làstig.
CLÉMENTINE. Dat zal met jullie ouwetjes wel nóodig zijn.
DAANTJE (een stoel bijschuivend). Pèh! We hebbe nog al wat in te brenge! Niet dàt! ’n Diakenie is me ’n bik. Vrete met snauwe – of je ’n bedelaar ben. Vanmorrege koffie as – as ’t onderste uit de regenton – en errete zoo hard as je eksteroog.
CLÉMENTINE. In jouw plaats – hou je mond stil! – zou ’k God danken dat me ouwe dag bezorgd is.
COBUS. Tja-tja je mag je niet bezondige...
DAANTJE... God dànke? Née hoor. Me heele leven gevaren – hoeveel reize wel? – niet te telle – schipbreuk gehad – gebrek gehad – gevaren van me tiende – èn – twéé zoons op zee verloren. Nee hoor. Nee hoor. De moeder is ’n krèng. Je zou d’r op d’r smoel slaan...
CLÉMENTINE. Nou! Je ben hier niet in de kroeg.
DAANTJE. Dat ben ’k net niet. Maar ’t gaat je tot hièr zitte. Verlejen week mocht ’k niet uit, omdat ’k met je permissie, náást ’t bakkie gespoegd had. Zeg u nou zèllef – zou ù met òpzet náást ’t bakkie spoege? ’n Diakenie is ’n gevangenis. Hebbe ze je opgeborrege dan zijn ze je kwijt. ’k Wou da’k met fassoen door de haaie gevrete was, toen ’k nog voer...
COBUS (giegelend). Hè-hè-hè! De haaie luste jou niet. Je ben te taai, man.
CLÉMENTINE. Hou je lippen stil!
COBUS. Tja, tja.
DAANTJE... De haaie lùste niet... ’n Karkas slikke ze nog. Pèh! De ouwe Willem heb ’k voor me ooge in tweeën zien bijte dat ’t bloed ’r uit spoot. En die wàs mager.
CLÉMENTINE. Is de ouwe Willem door ’n háai opgegeten?
DAANTJE. Door één? Door zès. Zóo as-die overboord sloeg hadde ze ’m te pakke. ’t Water zag rood.
CLÉMENTINE (glimlachend-ongeloovig). Hè, wat vreeselijk! En toch zou ’k ’t wel is willen meemaken – zoo iets.
DAANTJE. Pèh! Wille meemake... Wij mòtte...
CLÉMENTINE. Heeft ie geschreeuwd?
DAANTJE. En hoe!
COBUS. Tja, je zal niet schreeuwe as je de tande in je bille voelt – hèhèhè! (Buiten klinkt ’n viool. Op de maat der muziek schokkert Cobus in z’n stoel). Tadedade – dadada –
CLÉMENTINE (driftig het schetsboek sluitend). Daar dan! (opstaand). Morgen ben je rustiger hoor!
COBUS (zich uitrekkend). Heelemaal stijf! (danst knip-vingerend met waggelende beentjes). Tadedada – dadada.
DAANTJE (bij het raam). Psst! Niemand thuis.
TWEEDE TOONEEL.
De vorigen. Jelle. Barend.
JELLE (voortspelend). Asjeblief!
DAANTJE. Niemand thuis!
JELLE. Ik kom vàst eens in de week.
DAANTJE. Ze zijn naar de haven.
CLÉMENTINE. Daar! (smijt iets het raam uit).
JELLE (ophoudend). Dank u wel (zoekt).
COBUS. Achter die steen, stommert.
DAANTJE. Néé – meer daar.
CLÉMENTINE. ’k Heb ’t diè kant uitgesmeten. Hè, wat ’n ezel! Is-die zòo kippig?
COBUS. Hij heit maar ’n hallef oog – en met ’n hallef oog zie je niet veel. Achter je!
JELLE. Ik zie niks.
DAANTJE. Psst! Hé! Barend help is ’n handje!
CLÉMENTINE. ’r Moet ’n dubbeltje liggen.
BAREND (een mand wrakhout op den rug). Geef ’t ’m dan in z’n poote (bonst de mand neer). Hier! (draagt het hout door het kookhok).
JELLE. Duizendmaal bedankt, juffrouw (loopt spelend door).
COBUS. Hè-je-die kwajongen gehoord?
CLÉMENTINE (tot Barend). Zeg ’ns, groote aap, had je ’t tegen mij?
BAREND (schuw-verlegen). Nee, juffrouw. ’k Wist niet dat ù hier was. Ik dacht...
COBUS. Je mot niet denke – je mot denke om weer zoo gauw mogelijk na zee te gaan – en brood voor je moeder te verdiene.
BAREND. Bemoei je ’r niet mee...
COBUS. Hoor – tegen mijn het ie praas – en anders staat-ie met z’n bek vol tande – ik ben niet bang – hèhèhè – ik doe niet in me broek as ’k vare mot – hèhèhè!
DAANTJE. Kom nou. ’t Heit vier geslage.
CLÉMENTINE. Morgen, tièn uur, Cobus...
DAANTJE. Kan niet juffrouw. We motte steentjes krabbe.
COBUS. Ja, we motte steentjes krabbe.
CLÉMENTINE. Weer wat nieuws! Wat is dat?
DAANTJE. Nou – ’t onkruid krabbe op de binnenplaas.
CLÉMENTINE. Morgen-middag dan?
COBUS. Tja – dan zal ’k ’r weze (neemt ’n pruim uit Daantjes doos) Dag juffrouw. Dag lutjebroek. Hèhèhè!...
DERDE TOONEEL.
Barend. Clémentine.
CLÉMENTINE (haar hoed vaststekend). Die plaagt je nog al is, hè?
BAREND (schuw-lachend). Ja, juffrouw.
CLÉMENTINE. Ben je an ’t zoeken geweest op ’t strand? (hij knikt verlegen). Veel gevonden?
BAREND. Nee – ’t was vannàcht eb – en dan – en dan – (stokt).
CLÉMENTINE. Ben je nou héúsch bàng, domme jongen, om te varen (hij knikt lacherig). En ze doen ’t allemaal...
BAREND (bot). Ja, ze doen ’t allemaal.
CLÉMENTINE. ’n Man mot niet bang zijn...
BAREND. Nee, dat mot ’n man niet...
CLÉMENTINE. Nou dan?
BAREND (aarzelend). Ik blijf liever an wal...
CLÉMENTINE. Ik zal je niet dwingen... Hoe oud ben je?
BAREND. Vorige maand afgekeurd voor de dienst.
CLÉMENTINE. Afgekeurd?
BAREND. Voor me – voor me – ja, dat weet ’k niet – maar àfgekeurd.
CLÉMENTINE (lachend). Da’s ’n gelukkie – ’n bànge soldaat...
BAREND (kort-opvlammend). An wal ben ’k niet bang – laat ze maar op komme – dan haal ’k ze ’n mes door d’r ribbe!...
CLÉMENTINE. Mooi!
BAREND (weer zakkend in verlegenheid)... Neem me niet kwalijk, juffrouw (zwak getoeter van een stoomboot)... Da’s de Anna – d’r is ’n dooie an boord.
CLÉMENTINE. Wéér ’n dooie?...
BAREND. De vlag hing – halfstok.
CLÉMENTINE. Tù-tù-tù-tù... Nummer twee van de week. Eerst de Agatha Maria...
BAREND. Nee, ’t was de Charlotte...
CLÉMENTINE. O ja! De Agatha was de vórige week. En is ’t al bekend wiè... (hij knikt ontkennend). Ben je dan niet nieuwsgierig?
BAREND. Och – je went ’r an – en van ons is ’r niemand op – (verlegen-triestig) vader kàn niet – Jozef kàn niet – Hendrik kàn niet – die – dat weet u wel – en – en – Geert – nou die zit nog altijd in de kast...
CLÉMENTINE. Ja – diè heeft wat ’n schánde over jullie gebracht.
BAREND (wrokkig). Schande... schande...
CLÉMENTINE. Wanneer komt-ie vrij?
BAREND. Wete we niet...
CLÉMENTINE. Weet je niet?
BAREND. Zes maande hebbe z’m gegeve – zès maande – maar de voor-arrest ging d’r af – en hoe lang die duurde wete we niet.
VIERDE TOONEEL.
De vorigen. Kniertje.
KNIERTJE (door het raam). Dag juffrouw.
CLÉMENTINE. Daàààg!
KNIERTJE. Hoe komme de kippe nou los? Kijk de haan nou toch is! Ga je weg sallemander! Kischt! Vort! Jo! Jo!...
BAREND. Laat ze maar loope. Ze gaan al vanzelf.
KNIERTJE (binnentredend). Da’s ’n geduvel zonder end, juffrouw! Toe steek je poote nou is uit! Motte we weer mot met Arie krijge?
BAREND (lijzerig). Dan zàlle we mot krijge (onverschillig af, jaagt buiten de kippen op).
KNIERTJE. Dan zàlle we... Zoo’n lam stuk jongen mot ’r nog geboren worde... Doodvreter! – Gaat u al weg?
CLÉMENTINE. ’k Ben nieuwsgierig wat ’r met de Anna gebeurd is.
KNIERTJE. Ja – ik was ook al op weg – maar ’t kon nog zoo lang dure – en ’k heb me buik vol van dat wachte op de pier – as de pièr is vertelle kon... Is u klaar met ’t portretteere van me broer?
CLÉMENTINE. Morgen. Ik wil Barend ook wel is teekenen – zoo als-ie strakkies binnenkwam met ’n mand hout op z’n schouers.
KNIERTJE. Bàrend? Nou, mijn goed.
CLÉMENTINE. Die schijnt hier niet èrg vertroeteld te worden.
KNIERTJE (verveeld). Dàt most ’r bijkomme! Vertroeteld! Hoe eerder ’k ’m kwijt ben hoe liever! (door het raam) Jaag ze dan op! Kischt! Kischt!
BAREND. De haan wordt bang van al dat schreeuwe.
KNIERTJE. Dan slacht-ie jou wat! Kischt!
CLÉMENTINE. Hahaha! Hahaha! Nou die zit lekker op Ari z’n dak.
VIJFDE TOONEEL.
De vorigen. Jo.
JO (door linksche deur – bruin voorschoot – rooi-ijzers aan de zwarte handen). Dàg juffrouw.
KNIERTJE (nijdig). De kippe zijn los! De haan zit op Ari z’n dak.
JO (vroolijk-lachend). Hahaha! Dáar zal-ie toch geen eiere legge!
KNIERTJE. Hoor haar! En nou wéet ze dat ’t laatst op vechte af is geweest omdat ze in z’n aardappelveld liepe!
JO. ’k Heb ze zélf losgelate, ouwe brombeer – Truus het gister gerooid.
KNIERTJE. Zeg ’t dan dadelijk.
JO. Nee maar, wat doe ’k nou ànders? O, juffrouw – die wordt alleen mensch as ze gromme kan. ’s Nachts as ze slaapt knort ze nòg hardop. Van nacht het ze in d’r droom gevlóékt! Hahaha! Nou maar je màg! Snauw jij maar, hoor! Je ben toch ’n goeie ouwe. (tot Barend die binnenkomt). Ach stumper! Zit de haan op ’t dàk? En wil-ie ’r niet afkomme?
BAREND. Nou – schei uit!
JO. Wedde dat as je met de kippies vrijt – de haan jaloersch wordt en vanzelf na benee tippelt? Hahaha! Hij ziet ’r wit van!
CLÉMENTINE. Nou, nou!
JO. Hij mot bakker worde, wat tante? Met je blóóte voetjes in ’t roggemeel! Hahaha!
BAREND. Jullie kunne allemaal!... (driftig af, links).
JO (nasarrend). Stakker!...
CLÉMENTINE. Nou – plaag zoo niet... Ben je an ’t rooien?
JO. Tja van vanmorge vier uur af. Niks gedaan tante – allemaal rot en kriel.
KNIERTJE. ’n Arm mensch wordt wèl bezocht – regen en regen – de boel mòst rotte – d’r was geen houe an – en zoo ga je de winter in – de harde winter – ach, ach, ach!
JO. Hè, wat zanik je weer. Toe làch nou is. Ben ik zoo hangerig? Geert kan elk oogenblik werom komme èn...
KNIERTJE. Geert – en wat dan?
JO. Wat dan? Dan – dan – Dan niks! Vroolijk zijn. Met knieze en gromme win je geen aardappel meer. Ja, zoo mot ’k nou de hééle dag prate... ’k Heb ’n konijn gevangen. O zoo!
CLÉMENTINE. Gesprenkeld?
JO. En netjes. Die schooier wou van ons armoedje meevrete. Jawel. We làte ons begappe! Net terwijl ’k an ’t rooie ben, zegt de sprenkel: knàp – ’n vette hoor – veertig cente minstens!
CLÉMENTINE. Da’s leuk! Nou – ik ga.
ZESDE TOONEEL.
Kniertje. Jo. Clémentine. Bos.
BOS. Hallo! Blijf je hier heelemaal logeere? Mag ’k ’r in komme?
KNIERTJE (vrindelijk). Natuurlijk, meneer. Asjeblief, meneer.
BOS. ’k Heb vuile pootjes, kindere.
KNIERTJE (lief). Hindert niks, meneer. Droog zand is geen ongeluk – ga u zitte.
BOS. Daar zal ’k nièt nee op zegge. Ja, Knier, we worde ’n daggie ouwer, meid. Dag nichie.
JO. Dag meneer. U ziet... (wijst lachend haar handen).
BOS. Mot je naar bal met je handschoentjes?...
JO (knikt uitdagend). De horrelepiep en de schotsche drij! – Hè!
BOS. Hahaha! Jij ben ’n brutaal zwartoogie (tot Clémentine): Nou? Laat’s kijken.
CLÉMENTINE (kribbig). Née. Daar heb-u toch geen verstand van.
BOS. O. Dank u. Breng ’n dochter groot, leer ’r teekene, maar je neus ’r buiten. Kom! Doe nou niet kinderachtig!
CLÉMENTINE (verwend-kribbig). Née. As ’t àf is.
BOS. Eén oogenblikkie.
CLÉMENTINE. Hé, pa, zanik nou zoo niet. Dat gezeur!...
BOS. Alweer ’n standje te pakken, hahaha!
ZEVENDE TOONEEL.
De vorigen. Barend.
BAREND (verlegen). Dag, meneer.
BOS. Barendje – je komt asof je geròepen was.
BAREND (lacherig-verwonderd). Ikke?
BOS. We hebben je noodig, ventje.
BAREND. Goed meneer.
BOS. Drommels, ’r begint hier al wat te groeie.
BAREND. Ja, meneer.
BOS. Je wordt ’n héele kerel. – Hoe lang loop je nou al zonder werk?
BAREND (schuw). Drie verreljaar...
KNIERTJE. Dat liegt-ie – meer dan ’n jaar...
BAREND. Niewaar!
JO. Wel waar! Reken maar op... November... December...
BOS. Goed, goed, kinderen. Geen kwestietjes. ’t Leven is zoo kort... Nou, Barendje – heb je lust in de 47?... Wat?...
BAREND (angstig). De 47...
BOS. De Op Hoop van Zegen...
CLÉMENTINE (verwonderd). Wil u de Hoop van Zegen...
BOS (scherp). Hou je ’r buiten! Hou je ’r buiten, zeg ik!
CLÉMENTINE. En van morgen nog...
BOS (driftig). Clémentine!
CLÉMENTINE. Maar pa...
BOS (heftig met den voet stampend). Wil je asjeblief vooruit gaan?
CLÉMENTINE (schouderophalend). Wat flauw om kwaad te worden – hè, wat klein – Bonjour!
KNIERTJE. Dag juffrouw...
ACHTSTE TOONEEL.
Kniertje. Jo. Barend. Bos.
BOS (glimlachend). Precies d’r mama. ’n Katje, hè? Ja – bij tijden mot je ’n duvel zijn, hahaha! Anders zouen m’n vrouw en m’n dochter de reederij waarnemen – en ik in de keuken de aardappels schillen, hahaha! Ofschoon ’k dat ook wel gedaan heb in me jonge jare.
KNIERTJE. Of ’k me dat herinner...
BOS. Aarpels met ’n versche haring (smakt met de lippen). Maar voorbij, voorbij. Met ’n vloot van acht loggers staat je kop na andere zaken – (glimlachend) al zie ’k nog graag zoo’n paar zwarte oogies, brutaaltje! Mag ’k toch wel zeggen? Ongevaarlijk – tijd gehad – hahaha!
KNIERTJE. Gaat uw gang maar...
BOS. En ons vrindje?
KNIERTJE. Doe dan je bek open!
BAREND. Ik wou liever...
KNIERTJE (nijdig). Liever... lièver!
JO. Hè – wat ’n mispunt!...
BOS. Kinderen! Geen ruzietjes!... Jong, je mot ’t zelf weten. De Hoop van Zegen heeft ’t vorig jaar op de haringvangst, in ’n teelt van vier reizen, de besomming van veertien duuzend gulden gemaakt – de equipage is compleet – Hengst is schipper – de matrozen zijn ’r op één na... de jongste, de reepschieter, de afhouer – alles voorzien – nou dacht de schipper an jou as oudste – driekwart, jong.
BAREND (zenuwachtig-aarzelend). Nee – née, meneer...
KNIERTJE. O, zoo’n koppig kreng! ’k Kan ’m niet na boord rànsele...
JO. As ik ’n man was...
BOS. Ja maar dat ben jij nou niet – jij ben ’n knappe meid – hahaha! – Zulke matroosjes kunne wij niet gebruike. – En waarom wil jij niet, vadertje? Bang voor zeeziekte? Je heb toch al ’n teelt meegemaakt as afhouer en as middeljongen...
KNIERTJE. En as speeljongen, meneer!...
JO. Hij slentert en schooiert liever – Uh, wat ’n pietermannetje!...
BOS. Je doet èrg dom, jong. Met je grootvader heb ’k zelf gevaren – ja, toen had ’k ook liever bij moeders pappot gezeten, dan prikken levend gehouen met handen as klompies ijs – en liever in ’n versche boterham gehapt dan prikkekoppen afgebeten... En je vader...
BAREND (heesch). Me vader is verzope – èn me broer Jozef – èn me broer Hendrik – Nee – ik vertrap ’t!...
BOS (opstaand, vrindelijk). Ja – as-die zóó denkt, is ’t beter ’m niet te dwingen, moeder Kniertje. Dat kan ’k meevoelen. Mijn vader is ook niet op z’n bed gestorven – maar as je zoo doorredeneert, leit de heele visscherij op ’r gat – of we motten met ’n simmetje uitgaan op baars en bliek en palinkies...
KNIERTJE (driftig). ’t Is om te...
BOS. Lauw! Lauw! Met geweld vang je nog geen katterige haring...
JO (lachend). Die zou ik wel is wille zien!
BOS (lachend). Dat gelooft ze niet, Knier! Wij weten bèter, wat?
KNIERTJE. Ach – ik vin ’t niet om te gekke, meneer. Die beroerde kwajongen praat ’r van asof ik me man – – en die goede Jozef – – en – en – vergeten ben – maar dat ben ik niet – dat (eindigt in zacht snikken).
JO. Mal mensch! Toe! Tantetje-lief! Lamzak! Draak! Stuk schagrijn!
BOS. Niet huilen, Knier!... Met huilen maak je de dooien niet levend...
KNIERTJE. Nee, meneer – dat weet ’k wel, meneer. De volgende maand wordt ’t twaalf jaar dat de Clémentine op ’t Zand is gebleven...
BOS. Ja, ’t was de Clémentine – in ’88.
KNIERTJE. November acht-en-tachtig... Toen was hij zeven. Wou zoo’n aap daar nou méer van wete dan ik?
BAREND (nerveus). Dat heb ’k niet gezeid. ’k Ken me vader heelemaal niet – en me broers niet... Maar – maar –
BOS. Nou dan?
BAREND. ’k Wil ’n ander vak? Niet op zee – néé...
KNIERTJE. ’n Ander vak? Kan je wat anders? Nog niet leze of schrijve...
BAREND. Is dat mijn schuld?
KNIERTJE. Nee – ’t is de mijne. Drie jaar heb ’k ondersteuning gehad – ’t eerste jaar drie – ’t tweede twee vijf-en-twintig – ’t derde ’n daalder – de andere negen kon ’k rondscharrele...
BOS. Vergeet je mij nou totaliter?
KNIERTJE. Daar blijf ’k u dankbaar voor, meneer. As ’k bij u en bij de pastoor niet had kenne werke of is ’n warrem kliekie hale – dan – dan – En dat verwijt de snotneus me nog!...
BAREND. Ik verwijt niks... Ik... ik...
JO. Kom uit je wóorde. Meneer zoekt ’n plaasie om van z’n cente te leve.
BAREND. Jij kan!... Ik wil alles – zandgrave – helmenplante – inzoute – ik wil metselaar worde of timmerman – of loopjongen...
JO. ... Of burgemeester! Of veldwachter! Hahaha! En ’s nachs in ’t dònker loope – om de diefies te pakke... O! O! Wat ’n stùk van ’n man!...
BOS. Brutaaltje!
BAREND. An jou heb ik maling!... Heb ’k ’n woord geklaagd toen laatst ’t zout ’t vleesch van me poote vrat, toen ’k niet slape kon van de pijn.
KNIERTJE. Metselaar wòrde... De jongen is gek!... Timmerman worde... Hoeveel keer krijgt ’n metselaar ’n ongeluk? Elk vak het wat anders...
BOS. Ja, Barendje – ’t is wèl onnoozel. Risico van de arbeid, jongetje. Denk is an de mijnwerkers, de machinisten, de stokers – de – de. Hoe dikwijls klim ik niet langs ’n valreep? Hoe dikwijls roei ik niet naar ’n logger? Kuren, ventje! Daar mot je niet an toegeven.
KNIERTJE. En we hébbe geèn keus. God alleen weet hoe de winter zal zijn – al de aarpels zijn in ’t late najaar verrot, meneer...
BOS. Ja – da’s in de hééle streek. – Nou, joggie?
BAREND. Née, meneer.
KNIERTJE (driftig). As je dan maar ’t huis uitrukt – opvreter!
BAREND (dof). Goed, moeder.
KNIERTJE. Marsch! ’k Zou ’m... (dreigt).
BOS. Kom, kom. (’n Stilte. Barend loopt schuw heen).
NEGENDE TOONEEL.
Kniertje. Jo. Bos.
JO. As ik zoo’n zoon had...
BOS. Maak eerst dat je ’n vrijer krijgt...
JO (glunderend). Die hèb ’k hoor!... As ik zoo’n zoon had, sloeg ’k ’m links en rechts! Bah! ’n Bànge man! (luchtig) ’n Zeeman weet niet beter of vroeg of laat... Daar denkt-ie niet over... As Geert zoo was... dan weet ’k wel dat... Verbeel je tante – Géért...
BOS. Geert?...
JO. Die staat de duvel – wat tante? Nou, ’k ga afrooie. Dag Meneer.
BOS. Zeg, zwartoogie – lach jij nou àltijd?
JO (schaterend). Nee, ’k zal huile! Daààààg! (terug in de deuropening). Tante – spreek ’s over Geert.
TIENDE TOONEEL.
Kniertje. Bos.
BOS. Geert – is dat je zoon, die...
KNIERTJE. Ja, meneer.
BOS. Zès maanden?
KNIERTJE. Ja, meneer.
BOS. Insubordinatie?
KNIERTJE. Ja, meneer – z’n hande niet thuis gehoue...
BOS. Stomme bliksem!
KNIERTJE. Ik denk dat z’m gesard hebbe...
BOS. Dà’s larie! Sarren doen ze niet bij de Marine. ’n Mooie boel! ’t Gezag zou voor de haaien zijn, as ’n matroos maar opstoppers had uit te doelen, as ’m iets niet beviel.
KNIERTJE. Da’s wel waar meneer, maar...
BOS. En is zij op die... op die deugniet verkikkerd?
KNIERTJE. Z’is dol met ’m. En dat mag. ’t Is ’n knappe jongen – net z’n vader – en sterk – Daar staat z’n portret – toen droeg-ie nog z’n uniform – eerste klasse – nou is-ie...
BOS. Gedegradeerd?...
KNIERTJE. Nee – weggejaagd – as-ie vrij komt... De brani-kraag stond ’m zoo lief – tweemaal in Indië geweest – ’t is hard – en as-ie de volgende week – of over veertien dage – of morgen – ’k weet niet wanneer – werom komt, heb ’k ’m ook op me dak – ofschoon – ofschoon – dàt mot ’k van ’m getuige – hij ’r geen gras over zal late groeie – Zoo’n reus vindt overal ’n schipper...
BOS. ’n Lekker dier...
KNIERTJE. As jongen is-ie al op de geepreis geweest.
BOS. ’k Zal je één ding zeggen, Knier – liever neem ’k ’m niet – ontevrejen rakkers zijn ’r tegenwoordig genoeg – Wat van de Marine komt – dat is – verdomd ’t is wáar – dat is róod op de graat – rooien blief ik niet. Gelijk?
KNIERTJE. Zeker meneer. Maar mijn jongen...
BOS. Jawel... Lauw! Jacob – de kromme Jacob heeft de schipper ook an de dijk motten zetten. Die was, godbetert, met alles ontevrejen – die dacht dat ’k met de besomming knoeide. – Ja – ja. Krankzinnig. Nou probeert-ie ’t in Maassluis. Bij ons geen fratsen.
KNIERTJE. Mag ’k ’m dan na de schipper zende – of direk na ’t kantoor van de waterschout?
BOS. Maar je zègt ’m...
KNIERTJE. ... Ja meneer.
BOS. Komt-ie bijtijds dan kan-ie op de Hoop van Zegen. Net van de helling. De proviand en de vaten worden ’r in gebracht – en terug met ’n vòlle lading – dat weet je.
KNIERTJE (blij). Ja meneer.
BOS. Nou – ajuus! (buiten stemgemompel). Wat is dat?
KNIERTJE. Mensche die van de haven terug komme – de Anna het ’n dooie.
BOS. De stoomtrawler van Pieterse? – Sjongen! Wie is ’t?
KNIERTJE. ’k Weet ’t niet. ’k Ga effen hoore.
ELFDE TOONEEL.
Geert. Barend.
(Het tooneel blijft ledig. Buiten vaag gemompel. Pratende visschers gaan het raam voorbij. Een kerkklokje luidt. Geert sluipt de linksche deur binnen, smijt ’n pakje in rooden zakdoek neer, kijkt schuw in de bedsteden, in het kookhok, loert door het raam. Dan, grommend, plompt hij bij de tafel, de hand onder het hoofd, staat wrokkend op, neemt uit de achterkast het brood, snijdt zich een homp, loopt kauwend naar den stoel terug, laat de homp grimmig vallen, staart voor zich uit. Het kerkklok-gelui houdt op.)
BAREND (uit kookhok). Wie?... Geért!...
GEERT (norsch). Ja – ik ben ’t... Nou, je mag wel ’n poot geve.
BAREND (druk zijn hand schuddend). Heb je – heb je moeder al...
GEERT (norsch). Nee. Waar is ze...
BAREND. Moeder die... die...
GEERT. Wat sta je me nou bezopen an te kijke?...
BAREND. Je – je... Ben je – ziek geweest?
GEERT. Ziek? Ik wor niet ziek.
BAREND. Je ziet zoo – zoo wit...
GEERT. Zeg maar bedonderd. Geef ’t spiegeltje is an – Verdomme! Wat ’n smóél! (smijt ’t spiegeltje woest neer).
BAREND (angstig). Heb je ’t beroerd gehad in de – kast?
GEERT. Nee, lèkker! – Wat ’n vraag! – Je krijgt ’r biefstuk te vrete! Is ’r klare in huis?
BAREND. Nee.
GEERT. Haal dan wat – As ’k geen druppie krijg – sla ’k zoo tegen de vlakte.
BAREND (verlegen). ’k Heb geen cente...
GEERT. Ik wel (peurt in z’n zak, smijt een handvol op tafel). In de kast – verdiend. Daar!...
BAREND. Bij de rooie om ’t hoekie?
GEERT. Kan me niet verdomme – as je maar opschiet (hem naroepend). Is – is moeder gezond? (een stilte) – En Jo?
BAREND. Die is an ’t rooie...
GEERT. Hebbe se de pest an me?
BAREND. Waarom?
GEERT. Omdat ’k... (kwaadaardig) Kijk toch niet zoo bezopen...
BAREND (verlegen). ’k Mot nog an je – hoe zal ’k ’t zegge – an je ráar gezicht wenne...
GEERT. Raàr gezicht... Nùl ’k hou ’n bokkie!... Hadde ze de duvel in?... (norsch) Nou?...
BAREND. Dat weet ’k niet...
GEERT. Verrek – jij weet niks! (Een zwijgen – Barend slipt weg).
TWAALFDE TOONEEL.