Part 2

Plato heeft (volghens 't ghetuygenisse Ciceronis in sijn Officiis, Cap. 6.) heel suyverlijck geschreven, dat de mensch niet alleen voor sich selfs gheboren is, maer dat het Vaderlandt, Ouders en Vrunden yder een deel rechts tot hem heeft. Welcke spreucke soo klaer door de Nature bekrachtight wordt, dat yder (soo hij maer gheen monster of misdracht is) in sich selfs daer van de waerheydt kan bespeuren: want wie voelt niet in sich een onwederstandelijcke drift en treck tot sijn Vaderlandt, Ouders en Vrunden, 't welck hem op 't krachtighste openbaert, als laster, smaet, hoon of lijden over deselfde wordt uytgestort; soo dat onse geldt, onse goedt, jae, ons eyghen leven ons soo lief niet en is als de eere en het welvaren van een der selfder. 't Welck door veel exemplen tot allen tijden klaerlijck heeft ghebleecken. Want wat sijnder al middelen aenghewent, om de eere des Vaderlandts te bevorderen en te bewaren, en de geboortplaetse door een soete gheheugenisse van dappere daden naemkundigh te maecken, tot het welcke de beschrijvinghe der selver daden gheen kleyne behulpmiddel is: overmidts alle loffelijcke en gedenckwaerdighe wercken, die door yemandt worden uytgherecht, souden door de tijdt van geen geloof, of t' eenemael uyt de gedachtenisse der menschen uytgewischt worden, soo die door 't beschrijven niet en wierden bewaert en verbreydt. Om gheen oude en langhvoorledene gheschiedenissen op te halen, wat souden wy en onse nakomelinghen doch voor ontwijffelijcke waerheydt konnen weten, hoe wonderlijck dat Godt dese Landen en Steden, jae besondere inwoonders gheholpen en gereddet heeft uyt de verdruckende handen haerder vyanden, indien hetselfde niet en was beschreven door de vlijt van eenighe aenmerckende verstanden.--'t Is dan niet eene van de minste waerteyckenen van danckbaerheydt en plichtsquijtingh aen sijn gheboortplaetse, de wonderlijcke ende loffelijcke wercken en bejegeningen, die sijne medeburgheren ghedaen of ontmoet zijn, door 't beschrijven sorghvuldigh de nakomelingen nae te laten. Ick dan (die van jonghs af ben genegen gheweest om op te speuren, te lesen en te verstaen de gheschiedenissen, die door onse Hoornsche inboorlinghen waren uytgherecht, of die haer of de hare zijn wedervaren) hebbe niet konnen naelaten (om oock niet te vervallen inde faute van ondanckbaerheydt tegens mijn geboortplaets) eenige der selfder (de memorie waerdigh zijnde) aen te teeckenen, om die de vergetelheydt als ontroovende, by gelegentheydt in 't licht te geven.

Onder anderen is mij, die al eenighe jaren daer mede besich ben gheweest, oock ter handt gekomen de beschrijvinge van dese gedenckweerdighe Oost-Indische Reyse van Willem Ysbrandtsz. Bontekoe, dewelcke by hem de vergetelheydt al scheen opgeoffert te wesen, maer ick die doorlesende, bevondtse waerdigh te zijn, dat sy by ons en onse naekomelingen in eeuwighe gedachtenisse behoorde te blijven. Ick versocht daerom aen hem die te mogen laten drucken, tot het welcke hy niet wel gesint was, eensdeels omdat het bynae als vergeten en door de tijdt oudt gheworden waer, anderdeels omdat hy die niet met sulcken stijl en hadde beschreven, bequaem, nae sijn meninghe, om gedruckt te mogen worden. Eyndelijck, nae veel vriendelijcke versoeckinghe en aenmaninghe van eenighe sijnder goede vrienden, bewillighde hy het selfde. Welcke beschrijvinghe ick met eenighe figuren verciert hebbende, datelijcken onder de parsse bracht. En dewijle dat men in alle saecken een yder het sijne behoort te gheven, kond' ik niet anders oordelen, als dat het billick was, dat ick uwe E. E. dit selfde opdroegh en toe-eygende, door dien dat dese Reyse meest onder uwe E. E. bewint en opsicht is gheschiedt, waer over (indien daer uyt eenige geheugenisse tot eere van onse Vaderlijcke Stadt op de nakomelinghen sal overblijven) voor vast te stellen is, dat uwe E. E. daer van, naest Godt, een groot deel toebehoort, zijnde maer als een thiende van 't gene op uwe E. E. acker ghewossen is. Versoecke daerom eerbiedelijck uwe E. E. ghelieve dese mijne moeyte en opdracht met een gunstigh oogh te ontmoeten, meer siende met den coningh Artaxarxes (die van een huysman een dronck waters ontfingh) op het herte als op de gave.

't Welck doende, sult my hooghelijck verplichten om altijdt te blijven dien ick ben

Uwe E. E. Dienst-schuldigen

JAN JANZ. DEUTEL.

In Hoorn, den 16 Julij 1646.

VOOR-REDEN AEN DEN LESER.

Gunstighe Leser, wy sien door ervarentheydt, dat, gelijck alle menschen eenderhande kost niet even wel smaeckt, oock alle boecken een yder niet even aengenaem zijn: d' een heeft vermaeck in dese, en d' ander in die stoffe te lesen; elck heeft sijn besondere neygingh. En gelijck de onderscheyde oeffeningh onghelijcke boecken ter wereldt brenght, soo vinden sy oock altijdt haer ghelijcksinnige lesers. Ghy dan, die vermaeck schept in 't lesen van gedenckweerdige reysen en wonderlijcke gheschiedenissen ('t welck onder alle wel een van de soetste tijdt-kortinghen is) leest dese naevolgende beschrijvinghe van W. Y. Bontekoe. 'k Vertrouwe, dat ghy uw tijdt niet qualijck sult besteet achten. 't Is juyst stoffe nae uw' lust. Want hebt ghy u oyt vermaeckt of verwondert in 't lesen van de reysen van Linschoten, Heemskerck, Olivier, Spilbergen, Schouten en andere, dese geschiedenis sal u geen minder vernoeghen geven, overmidts die in sich begrijpt veel verwonderenswaerdige saecken [4]. 't En zijn geen beuselen noch droomen Luciani of Pantagorae [5], noch geen fabuleuse verhalinghen van monsters, vreemde maecksels van menschen, als een-voetige, een-oogighe en sulcke die sonder hooft de oogen en mondt in de borst hadden, en anders, waermede onse voor-ouderen (door eenige licht-geloovige schrijvers) verleydt zijnde tot verwonderinge wierden gebracht [6]. Noch dese beschrijvinghe is niet van hooren segghen (ghelijck men seydt), neen, maer komt uyt selfs-ondervindinghe, verhalende wat wonderen dat Godt aen den autheur self, als oock aen dieghene die by hem waren, bewesen heeft. Want wie en sal sich niet op het hoochste verwonderen, wanneer hy leest, hoe dat een mensch (daer het dickwils soo haest mede ghedaen is) door soo veel ghevaer en teghenspoedt, jae soodanighe waerin het hopen nae eenighe uytkomste scheen te zijn als wanhopen, door des Heeren genade is ter behouder plaets ghebracht. Doch alsoo ick vertrouwe den leser meer lust te hebben nae het verhael self, als langher van my met reden opghehouden te worden, wil daerom hiermede afbreecken, alleen dit noch segghende: Dat soo den leser in de stijl of maniere van segghen yets vindt, dat soo niet en is als de volmaecktheydt wel soude vereysschen, bidde daerin den autheur te verschoonen, want sijn oogh-wit in 't beschrijven van dese sijne reys is meer op waerheydt als op cierelijckheydt van segghen geweest.

Hier mede vaert wel.

SONNET.

Op de beschrijvinghe van de ghedenckweerdighe OOST-INDISCHE REYSE VAN DEN VERMAERDEN SCHIPPER WILLEM YSBRANTSZ. BONTEKOE.

Wanneer men somtijdts hoort verhalen wonder saecken, Elck luystert met opmerck en 't klinckt ons vreemt in 't oor, Doch twijffelingh verselt dickwils het goedt gehoor Door dien des waerheydts glants gespaert werdt veel te vaecken; Maer hier is d' eygen man, die selfs dit boeck gaet maecken, En wat hem is gebeurt stelt hy hier klaerlijck voor, Hoe Godt hem heeft bewaert, hoe hy sijn schip verloor, Verbrande, vloogh omhoogh, door 't kruydt, met yslijck kraken. Koopt, siet en leest dit boeck, wat p'rijckel, tegenspoed Dees schipper op sijn reys soo dickwils is ontmoet, Eer hy sijn Vaderlandt met lief mochte aenschouwen, Hoe hy als Elias ghespijst is en gevoedt, Hoe wonderbaer dat Godt op 't onvoorsienst behoedt, Sijn goedigheydt bewijst al die op hem betrouwen, Laet dit u spiegel zijn die d'Oceaen moet bouwen.

I. B. BERCKHOUT. [7]

De waerheydt boven.

KLINCK-DICHT.

Op de wonderlijcke Reyse van W. Y. B.

Nieusgierigh volck, dat stof soeckt tot verwonderingh, Waer toe te rugh gesien wat in voorleden jaren Wtheemschen is gebeurt of vreemts is wedervaren! Ziet hier hoe Bontekoe beschrijft hoe zonderlingh Dat Godt hem heeft bewaert en in zijn hoede nam, Toen 't scheen of 't water haer [8] al t' zamen zoud' vernielen; Hoe wonderlijck, toen 't schip met meer als hondert zielen Door 't vuur aen stucken sprongh, hy 't ongeval ontquam. Hoe dat hy, met de boot, geberght wordt; hoe sy swerven Alleen op Godts gena en 's levens noodtdruft derven; Hoe Godts almogentheydt de visschen uyt de zee Doet springhen in de boot, en vogels in haer handen Doet vliegen; hoe dat sy by moordenaren landen En hoe, nae veel gevaer, hy komt op Hoorens-Reê.

A. P.

Op 't Journael van W. Y. BONTEKOE.

Hoe sonderlingh de Heer de menschen kan bewaren In 't uyterste gevaer des levens over al, Blijckt middagh-klaer aen 't geen dat Bontekoe weervaren En andren is, soo u dit boeck vertoonen sal. Komt hier die wonder-vreemd' histoorjen soeckt te lesen; Leest dit Journael, 't magh wel geplaetst by d' andre wesen.

I. F. S.

Op de beschrijvinghe van W. Y. BONTEKOE.

Wat voordeel geeftet aen 't gemeen, Dat yemandt heeft veel ramps geleen, Dat hy door allerley ghevaer Heeft langh gesuckelt hier en daer, En wonderlijck door Godts bestier Geredt uyt water, moordt en vyer, De doodt ontworstelt voor een tydt, En noch in rust sijn jaren slijt; Soo niet de pen tot meerder nut, Noch vande druck-konst onderstut, Dit aen de Werelt bracht in 't licht; 't Welck yder met vermaecken sticht, Waer uyt oock de nakomelingh Mach weten sulck een wonder-dingh, En leeren, dat des Heeren handt Is krachtigh boven 't aerdtsch verstandt.

I. W. P.

VERHAEL

van de AVONTURELIJKE REYSE van WILLEM YSBRANTSZ. BONTEKOE van HOORN.

In 't Jaer ons Heeren 1618, den 28. December, ben ick, Willem Ysbrantsz. Bontekoe van Hoorn, Tessel uytghevaren voor schipper, met het schip ghenaemt: Nieu-Hoorn, ghemant met 206 eters, groot ontrent 550 lasten, met een Oosten-Wint [9].

Den 29. dito sijn wy de Hoofden gepasseert.

Den 30. dito 's avondts Poortlandt ghesien, de wint noch al Oostelijck. Den 31. dito Pleymuyen ghepasseert [10].

Den eersten Januarij 1619 passeerden wy Enghelandts-End, de wint noch als vooren, stelden onse koers S.W. ten S. in zee.

Den 2. dito liep de wint S.O., stelden onse koers S.S.W. met stijve koelte.

Den 3. dito liep de wint Zuyden met stijve koelte, liepen W.S.W. aen.

Den 4. dito liep de wint S.W. met een aennemende harde wint, soo dat wy de marsseylen mosten innemen. 's Nachts begon het soo stijf te waeyen, dat wy de fock innamen, en liepen al Westwaert over, met een seyl.

Den 5. dito, 's nachts, kregen wy drie worpen waters in, dat het bovenste boeve-net bykans half vol waters was; waer door het volck begon te roepen: "wy sincken, wy sincken, de boegh-poorten sijn op" [11]. Ick dat hoorende liep metter haest nae vooren in 't galjoen, ende bevondt dat de boegh-poorten noch toe waren; riep derhalven: "wy hebben gheen noodt", en sey: "knap-handigh een man nae d'urck [12] en besiet of er geen water in 't ruym is". 't Welck datelijck gheschiede, doch bevonden geen water in 't ruym; stelden daerom datelijck ordre om het water uyt te baliën met leeren emmers. Maer het volck haer kisten, door 't rumoer van 't water, schobbelden en dreven heen en weder, dat men qualijck schrab konde komen om te baliën. Waren derhalven genootsaeckt de kisten met koevoeten in stucken te smijten [13]; kreghen als doen ruymte om te baliën en raeckten daardoor, met Godts hulpe, het water quijt. Dreven doen sonder seylen, doch het schip slingerden soo geweldigh, dat wy genootsaeckt waren het seyl weder by te setten, om 't slingeren van 't schip wat te stutten. Leydent al Westwaert over; het weer was heel onstuymigh, met reghen, dat het scheen dat de lucht ende zee aan malcanderen vast en de gansche zee brandende was [14].

Den 6. 7. en 8. dito wast noch al [15] quaedt weder, vermenght met reghen; saghen dien dagh een groote menighte mieuwen, daer door ons vermoeden was, dat wy by het Eylandt Brasil waren, soo der sulcken Eylandt is; doch saghen het niet [16]. Halsden dien selfden dagh om en leyden de steven Oost-waert over [17], de wint was ontrent W.S.W. al met ongestuymigh weder, en alsoo de storm langh geduert hadde en noch niet op en hiel, soo is eyndelijck door 't geweldigh slingeren van 't schip en door 't recken van onse groote want (alhoewel wy het tot twee plaetsen gheswicht hadden) onse groote mast gebroocken, ontrent vijf vadem boven het boevenet [18]. Door deze breuck of krack vreesden wy, dat wy de mast gheheel souden verlooren hebben; resolveerden daerom onse groote stengh door te schieten [19] om, waert mogelijck, de mast noch staende te houden, terwijl onse reys daer aen gheleghen was, want indien de mast overboort geraeckt hadde, souden genootsaekt geweest hebben wederom nae 't vaderlandt te loopen; doch kregen met groote moeyten en ongelegentheyt de stengh door en lieten het onderste end vande stengh door 't bovenste boevenet schieten, en woelden de stengh alsoo tegen de mast aen, waer door hy (tot onser aller blijdtschap) alsdoe vast stondt [20]. Dese storm duerde tot den 19. dito toe; leyden 't dan West-waert dan Suyd-waert over, nae dat de wint schevielde [21].

Den 20. dito worden het moy stil weder, en terwijle wy in stilte dreven woelden wy onse mast wel vast, en taliden onse groote want stijf aan [22], en haelden het groote marsseyl uyt de mars, met de marsse-ree, en stelden dat inde plaets van ons groot seyl, en setten de bramstengh op, in plaets van onse groote stengh, en voerden het bramzeyl daer aen, soo dat wy doen alle dingh weder klaer maeckten om te seylen en onse reys te vervorderen [23]. Stelden onse koers nae de Canarische Eylanden, S.S.W. aen; hadden de wint ontrent S.O. met moy weer en raeckten door de bequaemheydt van 't weer te met weder op onse stel.

Den 21. dito sagen wy, achter uyt, een zeyl, dat sijn best deed (soo wy merckten) om by ons te komen; worpen het op de ly en wachten hem in. By ons komende wast een Oostindisch vaerder, die den 29. December 1618 uyt Zeelandt was gheseylt, daeghs na dat wy uyt Tessel liepen. Sy waren heel kant [24] en haperde niet; hadden door de storm gheen schade gheleden. Het schip was genaemt Nieu-Zeelandt, des schippers naem was Pieter Tijssz. van Amsterdam; hadden doen goed compagnij aen malkander, wy seylden ten naesten by soo hard als hy, al schoon 't ons aen de zeylen haperde, als verhaelt. De koers was als vooren.

Den 23. dito saghen wy noch een zeyl aen stuerboort uyt; liepen daer nae toe en vernamen dat het het schip Enchuysen was, dat met ons was uytgeloopen, mede gedestineert om nae Oost-Indien te gaen. De schipper was ghenaemt Jan Jansz. van Enchuysen. Waren als doe met ons drie schepen in compagny; voeren malcanderen aen boort te gast, en vertelden yder sijn wedervaren. Hielden de koers noch al nae de Canarische Eylanden, die wy in 't gesicht kregen en passeerden; hadden de wint S. O. met moy weer, voerden onse marsseyls in top, sochten het eyland St. Anthoni aen te treffen om ververssinge te bekomen [25], doch konden het niet in 't gesicht krijgen door de groote mist en reghen; stelden derhalven om de seeckerheydt onse koers nae het eylandt Ilje de May, of Ilje del Foege toe [26]. Daer ontrent ghekomen sijnde wierd het stilletjes met variabele winden, en mosten laveren eer wy daer aen quaemen; raeckten doe van onse twee mackers af, alsoo sy aen Ilje de May en wy aen Ilje del Foege raeckten, welcke eylanden niet verre van malkander leggen.

By het eylandt komende konden geen anckergrondt vinden; liepen dicht onder 't landt inde calmte. Wy hadden ettelijcke kleyne masten en spieren uyt Hollandt mede ghenomen; haelden die voor den dagh, voerden die achter tot de poort uyt, en haeldense in 't schip. Een spier van 14 palm saeghden wy middendoor [27], maeckten daer twee wanghen af, leyden die (neven noch twee andere wanghen) op onse mast, 't welck onse mast zoo sterck maeckten als hy te vooren geweest hadde. Ondertusschen sonden wy onse sloep nae landt om te visschen; dicht onder 't landt komende quamen de Spanjaerts met geladen musschetten op strand en schoten nae onse sloep toe, te kennen gevende dat sy ons volck niet aan landt begheerden te hebben; quamen alsoo met de sloep wederom aen boort, mede brengende weynigh vis, die sy noch gevanghen hadden. Waren ondertusschen noch al besich met woelen en wangen van onse mast. De mast klaer sijnde, setten onse stengh daer weder op, en kregen alle dingh weder klaer en kant, daer over wy al te samen seer verblijdt waren, want onse mast stond weder soo fray dat het een lust was. Hy was bynae soo dick als een pijlaer van een kerck. Raeckten dien avondt wederom uit de calmte van 't voorschreven eylandt, stelden onse koers om de Linie Aequinoctiael te passeren.

't Gebeurde terwijl wy onder dit eylandt lagen, dat sulcken stof van 't landt quam, even gelijck oft as van vyer gheweest ware, en stoof soo dicht aen 't want van 't schip, dat het want soo wit was of het met witte as bestooven was. 's Anderen daeghs 's morgens, doen de kock vroo-kost hadde geschaft [28], sagen wy twee seylen in ly achter uyt, lieten onse marsseylen loopen [29] en hielden daer nae toe. Daer bykomende warent onse twee mackers, te weten 't schip Nieuw-Zeelandt en 't schip Nieuw-Enchuysen, die by de eylanden Ilje de May en Ilje del Foege by nacht van ons gheraeckt waren; waren seer verblijdt, voeren malkander aen boort, vertelden malcander ons wedervaren. Sy verhaelden ons, dat sy aen landt hadden gheweest op Ilje de May om te verversen, doch hadden niet konnen bekomen en hadden twee man verlooren, die van de Spanjaerts doodt gheslaghen waren, waer van den eene van Hoorn was, ghenaemt Ysbrant Dirckz. Hadden een S. O. wint; hielden noch al koers nae de Linie Aequinoctiael. Onder de Linie komende werdt het stil, hadden somtijdts oock harde travaden [30] met regen en wint, hadden de wint altemet uyt alle boeghen, soo dat wy drie weecken t' soeck brachten eer wy de Linie Aequinoctiael konden passeeren. Het was by nacht altemet of de gantsche zee vyer was, soo pruysten de zee, en schenen voncken vyers te zijn, die voor van de boegh van 't schip af stoten, en by daegh hiel het op; waren over dat (meer als gemeen) vyeren des zees altesamen seer verwondert. Stelden onse koers om boven de Abriolhos te seylen [31]; hadden een S. O. wint. By de Abriolhos komende stilde de wint; vreesden derhalven wy daer niet boven souden mogen [32], doch te met naderende, ruymde de wint handt over handt, liepen evenwel daer soo dicht by langhs dat wy de uytterste eylanden sagen; raeckten alsoo (met Godts hulpe) daer boven, waren daer over altesamen seer verblijdt, want hadden wy 't moeten wenden, soude een langhe reys gevallen hebben, met perijckel om veel sieck volck te krijgen. Wy gaven het volck dien dagh dubbelt rantsoen van eten en aen yder bacx-volck een flap-kanne Spaensche wyn [33]. Setten doe onse koers nae de eylanden van Tristandeconde [34]. En nae dat wy ettelijcke dagen geseylt hadden, kregen wy de hooghte van de selfde eylanden, doch en sagense niet. Kregen een N.W. wint, liepen doe Oostelijck aen om de Caep de Bonesperanse aen te doen. En nae dat wy een tijdt langh die koers hadden gehouwen, sagen wy swart ghesprenckelde mieuwen, vinghender altemet, met houtjes, die wy met een velletje van een reusel overtogen, met hoecken daer aen, en haeldense in 't schip tot tijdt-kortinge.

Het sien van deze voorschreven mieuwen is een teycken dat men de Caep de Bonesperanse is naeckende, want sy volghden ons tot de Caep toe. Maer dit is een onfeylbaer teycken om de Caep te sien, of om te weten dat ghy daer ontrent zijt, te weten: Als ghy met de peylinghe van 't compas bevindt, dat het compas recht Suyen en Noorden houdt [35], siet dan uyt nae landt. Wy dit proevende sagen het landt, te weten de Caep de Bonesperanse, doch waeyden soo stijf uytten Westen, dat wy met een ghebolde fock liepen [36]; dorsten het landt niet aendoen. Vergaderden derhalven de scheepsraedt en resolveerden, dat wy de Caep verby souden seylen, door dien dat wy altemael noch gesont volck hadden en geen water ghebreck; lietent daerom deur staen en voort loopen. Dit was in 't laetste van de May, wesende vijf maenden nae dat wy uyt Hollandt seylden.

Wy hielden onse koers ontrent by de wal langhs tot het landt van Terre de Natal toe. Daer verby seylende wast heel moy weer, voeren malcander aen boort en maekten goet chier. En alsoo het schip Enchuysen ghedestineert was om nae de kust van Cormandel te gaen, begeerden ons te verlaten en een ander koers te stellen, om binnen het Eyland St. Lourentius oft anders ghenaemt Madagascar door te loopen, en voort nae de Mayottes om aldaer te ververschen [37]; namen afscheydt, malcander behouden reys wenschende. Wy en het schip Nieu-Zeelandt stelden onse koers om buyten St. Lourentius om te loopen, en terwijl wy met het schip Nieu-Zeelandt in compagnie seylden, quamen malcander altemet aen boord en voerden nacht om nacht het vyer [38], doch kreghen achter nae differentie om de koers te stellen, konden niet accordeeren, ja, liep soo verd', dat wy van malcander af scheyden en liepen elck die koers die hem best docht. Nieu-Zeelandt liep 2 streecken Suydelijcker als wy; sy hadden op die tijdt al veel sieck volck.