Part 11

Des anderen daeghs was de windt Oost met nevelachtigh mistigh weer en stilletjes. Een dagh 2 a 3 daer nae sagen wy landt, 't welck wy bevonden Yerlandt te wesen. Liepen in Kin-Sael [301], daer een Engels coninghs-schip lagh met twee laghen gheschut, en alsoo ick wist, dat de Hollantsche Compagny, onse Heeren Meesters, met de Engelsche in geen goede vriendtschap stondt, soo was ick beducht het volck soo overvloedigh aen landt te laten gaen, vreesende voor eenigh onghemack van dit coninghs-schip. Ick setten 't [302] zee-waert van hem, dacht: soo hy eenigh spel maeckt, soo konnen wy de zee kiesen, en soo hy ons daer vervolght soo sijn wy hem getroost. Ick voer dat selfde aen boort, nooden de Overste in ons schip, die quam; vraeghde hem nae alle ghelegentheydt, onder anderen oock of hy oock eenighe last had om ons eenigh leet te doen. Hy antwoorde van neen; was met ons vrolijck en wel. Ick was noch niet gherust, liet aen landt een maeltijdt bereyden, nooden hem daer op, droncken malcander eens toe, en onder de vrolijckheydt des maeltijdts her-vraeghde ick: of hy geen last had om ons aen te tasten. Seyde wederom van neen; verhaelde dat hy, terwijl wy daer ghelegen hadden, nae Engelandt geschreven had, maer had geen last tot sulckx ghekregen; doch ick dorst daer op niet veel vertrouwen.

Ondertusschen quamen daer by ons twee Convoyers, die op ons kruysten, die verstaen hadden dat wy daer laghen [303]. De eene was capiteyn Jacob Jansz. van Edam en de ander was Pieter Gijsen van Rotterdam. Doe was de rugh wat beter bewaert, oft het ten quaetsten wilde afloopen.

Hier dus leggende liep het volck soo gheweldigh aen landt, dat ick niet veel kans sagh om haer scheep te krijgen. Vermaendese, als ick by de sommige was, dat sy doch scheep souden komen, dat wy onse reyse dienden te vervorderen, dat het herfstdagh was, dat de winter op handen quam en dat wy een vuyl, onbeniert schip hadden [304]. Vertoonden haer de perijckel die daer was om met sulcken swaren schip soo laet in de tijdt voor 't landt te komen; maer mochte weynigh helpen: het volck bleef aen landt; 't scheen of sy al in 't Vaderlandt waren, sy aten en droncken daer op aen.

Ick gingh eyndelijck by den Meyer [305] vande stadt, vraeghden hem offer gheen raedt soude wesen om ons volck aen boort te krijghen. Hy seyde neen, dat hy geen en wist; maer doe ick sijn vrou gesproocken had en die een stuckje fijn lijn-waet vereert had, doe seyde hy, als ick hem andermael vraeghde, dat hy daertoe wel raet schaffen sou. Hy liet datelijck een parthy trommels de stadt door-slaen en overal uytroepen, dat yder soude gewaerschout wesen, wie eenige vande Hollanders vande Oost-Indisch-vaerder meer als 7 schellinghen borghde, die soude dat quijt wesen. Op dit roepen wierden de meeste part (alsoo haer schuit al meer beliep) ter deuren uytgestooten; quamen by my. Ick wildese al nae boord hebben, maer sy souden daer liever noch wat ghebleven hebben.

Ick liet daer op de anckers op-winden, de seylen los maecken en begost het gat uytwaert aen te seylen. Doe vielen sy in schuyten en ander vaer-tuygh als mieren, en quamen aen boort. De waerden en waerdinnen quamen oock aen boordt, spraken om haer gelt, 't welck ick haer dede geven en op yders reeckeningh te boeck aen-teeckenen. Hadden doe al ons volck weder scheep, behalven 3 a 4 man, die haer met vrou-volck verlooft hadden, die sy daer nae trouden; die lieten wy daer blijven. Gingen nevens de twee convoyers van daer t'seyl en quamen met redelijcke spoet den 16. November Zeelandt in. De Heere heb lof en danck, die my tot dus verre uyt soo veel perijckelen gheholpen heeft, hebbende in 't geheel uyt geweest ontrent een maendt minder als seven jaer.

Hiermede hadde ick gemeent van schrijven op te houden, dewijle mijn reyse voltrocken was. Maer alsoo ick voor verhaelt heb, dat het schip Middelburgh den 22. Meert 1625 seer schadeloos [306] van ons scheyden, met voornemen malcander inde Bay van St. Losie te vinden, daer wy den 31. dito quamen en den 25. April weder van daen ginghen, sonder in die tijdt noch op onse gheheele t' huys-reys hem gesien noch van hem gehoort te hebben, noch naderhandt oyt te recht is gekomen, soo moet ick (hoewel het juyst niet nootsaeckelijck aen mijn reyse behoort, doch evenwel daer soo vreemt niet van en is, dat den Leser my sal kunnen berispen mijn Journael met yets vreemts en onbetamelijcx vergroot te hebben) den Leser mede-deelen het gene hem t'sedert onse vaneen scheyden is weder-varen, nae de seeckerste tijdingh en waer-schijnelijckste presumptie [307]. Te liever aenveerd ick dese moeyten, om dat ick daer door oorsake sal hebben om den naekomelinghen het eynde van onsen by yder vermaerde Hoorense Willem Cornelisz. Schouten, mijnen bysonderen vriendt, mede te deelen, dat tot yders ooren niet gekomen is, want hy (als geseydt is) op dit schip Middelburgh was gegaen. De saecke dan is sulckx: Terwijle wy inde Bay de St. Losie lagen, hoorden wy vande inwoonders, datter een schip inde Bay van Antongiel lagh, doch wisten doe niet seecker of het Middelburgh was of niet. Wy daer van daen gaende, hoopten hem aen St. Helena te vinden of te verwachten, en daer door de Spaensche kraeck (als verhaelt) niet aen konnende komen, voeren wy voort om onse reyse te vervorderen. Naderhandt komt schipper Pieter Gerritsz. Bieren-Broodts-Pot van Hoorn uit Oost-Indien aen de Caep de Bonesperance, vindt daer brieven, die 't schip Middelburgh daer (nae ghewoonte) ghelaten hadde, waer in verhaelt stondt, dat sy ghemeent hadden de Bay van St. Losie te beseylen, als tusschen ons beslooten was, maer waren soo veel te laegh gekomen, dat sy de Bay van Antongiel aentroffen en in-liepen en haer daer weder van alles prepareerden dat noodigh was, en dat daer eenige vande hare waren gestorven, onder anderen oock die boven-ghenoemde Willem Cornelisz. Schouten, die sy daer begroeven.

Op welcks overlijden dit volghende vers gemaeckt is:

T'wijl Schouten in dees wer'lt, daer hy was op ghevoedt, Geen rust en vond', maer staegh door inn'ge drift en lust In d' and're wereldt was, met 't lijf of met 't ghemoedt; 't Is billick, dat hij dan in d' and're wereldt rust Van al sijn woelery. Rust dan, vermaerde Ziel, In vreed' tot saligheydt; doch soo u groote gheest Niet kan besloten zijn in d' enght van Antongiel, Soo reyst (gelijck ghy hier in 't leven onbevreest Van 't Oost nae 't Westen seyld' door een verborgen vaert [308] De son een dagh en nacht verby in sijnen loop) En stijght oock boven hem ten hooghen Hemel-waert En rust in d' eeuw'ge rust by Godt en d' Heiige Hoop.

Hier was het eynde van desen waerden man. Dese brieven verhaelden vorder van haer weder-varen, in 't particulier hoe sy gestelt waren daer komende, daer leggende, en hoe en wanneer sy daer weder van daen scheyden. Naderhandt en isser uyt haer noyt tijdinge gekomen, soo dat het hier mede soud' opghehouden hebben, maer uyt de Portugijsen en uyt Portugael is noch jonger tijdingh van haer gekomen, te weten: hoe dat het schip Middelburgh voornoemt, komende by het eylandt St. Helena, van twee kraecken omcingelt worde, waer teghen het wacker slaeghs was, en schoot eyndelijck de eene kraeck inde brandt. De ander dat siende quam sijn macker te hulp om de brandt te uytten, die sy, soo verhaelt wordt, uyt kreghen, maer alsoo de Portugijsen vreesden door dit krabbelen van het eylandt versteecken te worden en alsoo de nacht aen quam, raeckten sy van malcanderen en lieten Middelburgh varen.

Dit is de laetste tijdinge die van dit schip gekomen is; vermoede sy onder wegen ghebleven of door dese slagh met de kraecken soo veel ghekreghen hadden, dat sy daer van gesoncken zijn. Men soude oock wel konnen vermoeden, dat sy door ghebreck van fictualie en ververschinghe vergaen zijn, maer alsoo sy aen de Caep hadden aen geweest en haer daer ververst, soo kan ick hier geen geloof in stellen. Het is hoe 't is, altijdt ist een beklaeghelijcke saecke, dat sy niet te recht sijn gekomen en verplicht my tot eeuwige danckbaerheydt, om dat Godt my, te weten met het schip Hollandia, soo genadelijck uyt sulcke ooghen-schijnelijcke perijckelen geredt en geholpen heeft. Bidde hem dat sijn goetheyt over my mach continueren, van nu tot inder eeuwigheydt. Amen.

EINDE.

BIBLIOGRAFISCH OVERZICHT DER VROEGERE UITGAVEN, WELKE VAN BONTEKOE'S "AVONTURELIJCKE REIJS" BEKEND ZIJN [309].

Geordend naar de uitgevers. Voor de verschillen in titels, tekst en illustratie van al deze drukken vergelijke men Tiele, Mémoire bibliographique sur les Journaux des Navigateurs néerlandais (Amsterdam, 1867), blz. 213 vgg., en Nederl. Bibliographie van Land- en Volkenkunde (Amsterdam, 1889), blz. 40 vgg. De uitgaven welke bij Tiele niet voorkomen zijn gemerkt met *.

I. Journael ofte Gedenckwaerdige Beschrijvinghe etc. te Hoorn, voor Jan Jansz. Deutel: 1646.

id. tweede druk: 1648.

Voor in dezen druk van 1648 wordt door Deutel een klacht gericht aan zijn gildebroeders naar aanleiding van de hieronder vermelde nadrukken (roofdrukken), te Utrecht en Rotterdam verschenen. De uitgaven van Deutel zelf hebben op den titel het adres: Tot Hoorn, Ghedruckt by Isaac Willemsz. Voor Jan Jansz. Deutel etc. Er bestaan echter ook uitgaven van 1646 en 1648 met ditzelfde adres, doch bovendien achterin de vermelding: t' Haerlem, Gedruckt by Thomas Fonteyn. Ik heb geen exemplaar van deze herdrukken gezien en kan dus niet uitmaken of het roofdrukken zijn, dan wel nieuwe uitgaven op last van Deutel te Haarlem ter perse gelegd. Voor dit laatste schijnt te pleiten de mededeeling van Tiele dat gebruik gemaakt is van dezelfde kopergravuren; maar misschien is dit niet juist en zijn het nauwkeurige kopieën.

II. te Utrecht, voor Esdras Willemsz. Snellaert: 1647 (twee verschillende drukken).

ald., voor de Wed. van Esdras Snellaert: 1651.

III. te Rotterdam, bij Isaack van Waesberghe: 1647.

IV. te Rotterdam, bij Jan Philipsz. van Steenwegen (zonder Raven): 1647*.

V. te Amsterdam, voor Joost Hartgers: 1648 (twee verschillende drukken) en 1650.

VI. te Sardam, bij Willem Willemsz.: 1648.

Misschien dezelfde editie als die van Hartgers, met ander adres.

VII. te Amsterdam, bij Lucas de Vries: 1648*.

te Utrecht, bij denzelfden: 1649 en 1655.

VIII. te Amsterdam, bij Jan Jacobsz. Bouman: 1651 en 1659.

IX. te Amsterdam, bij Michiel de Groot: 1654, 1667, 1672 en nog eens zonder jaartal.

X. te Dordrecht, bij A. Andriesz: 1655.

XI. te Amsterdam, bij Abraham de Wees: 1656 en 1659.

XII. te Amsterdam, bij de Wed. van Theunis Jacobsz. in de Lootsman: 1660, 1664 en 1681.

ald., bij Casp. Lootsman: 1694.

XIII. te Amsterdam, bij Gillis Joosten Saeghman: zonder jaar (omstr. 1660-70); verschillende drukken.

Met nieuwen titel: Journael van de acht-jarige avontuerlijcke reyse van W. Yz. Bontekoe. Tekst bekort en zonder Raven. In deze uitgave van Saeghman komt de afbeelding voor van den vogel Dodo (vgl. boven blz. 34), welke houtsnede de bekende uitgever van reisjournalen ook in de Tweede Reis van Spilbergen liet afdrukken.

XIV. te Amsterdam, bij de Wed. van Gijsbert de Groot: 1692, 1696, 1700, 1708, 1716, 1730, benevens een paar herdrukken zonder jaartal.

XV. te Utrecht, bij de Wed. van J. van Poolsum: 1701 en 1708*.

XVI. te Amsterdam, bij J. Brouwer: 1722.

XVII. te Rotterdam, bij H. van Bezooye: 1738.

XVIII. te Dordrecht, bij Hendrik Walpot: 1740.

ald., bij Adr. Walpot: 1766.

ald., bij Adr. Walpot en Zoon: 1780.

XIX. te Amsterdam, bij Isaac van der Putte: zonder jaar.

ald., bij d'Erve Van der Putte: 1789.

XX. te Amsterdam, bij J. Kannewet: 1756 en 1778.

XXI. te Amsterdam, bij de Erven de Wed. Jacobus van Egmont: zonder jaartal (tenminste twee drukken).

XXII. te Amsterdam, bij Barent Koene: 1777 (?).

ald., bij S. en W. Koene: zonder jaar (omstr. 1800).

ald., bij B. Koene: zonder jaar (omstr. 1810).

Behalve deze oude, nu meestal zeer zeldzame volksdrukken zijn er in het begin der 19de eeuw nog een paar uitgaven verschenen. De laatste volkseditie is die van J. H. van Lennep in Jan Davids Boekekraam: "Journaal of Gedenkwaardige Beschrijving van de achtjarige en zeer avontuurlijke reize van Willem Ysbrandtsz. Bontekoe van Hoorn, gedaan naar Oost-Indiën, bevattende vele wonderlijke gevaarlijke zaken hem op genoemde reize wedervaren. Het alles door hem zelven beschreven". Haarlem, J. J. Weeveringh. 1860 (in kl. 4o.).

In het geheel is de "Avonturelijcke Reys" van Bontekoe tot 1800 dus meer dan 50 maal uitgegeven.

Ook in het buitenland maakte het boek opgang: zoowel een Fransche als een Duitsche vertaling zijn er van bekend. Verder verscheen o.a. een Soendaneesche bewerking van het journaal door Raden Kartawinata (te Batavia, 1874).

Vier fragmenten werden door P. L. van Eck Jr. opgenomen in het deeltje der "Zwolsche Herdrukken" No. 26: Van Janmaat en Jan-Compagnie (z. j.), blz. 71-86.--Een uittreksel vindt men in de verdienstelijke uitgave van Dr. M. G. de Boer: Van oude Voyagiën, Dl. III ("met Tasman en Bontekoe"), Amsterdam 1913, blz. 1-39.

Het eerste gedeelte van het journaal werd ook, met een bekorting, bij wijze van inleiding op de "Liedjes van Bontekoe", afgedrukt in de bloemlezing Gedichten van E. J. Potgieter, uitgegeven door Th. J. Bosman (2e bundel, Klassiek Letterkundig Pantheon no. 141.--Zutphen z. j.).--Wat aangaat de "Liedjes van Bontekoe" moet nog opgemerkt worden: Bij no. 1 ("'t Passeren der Linie"), dat in de dagen van onzen schipper het optreden van Neptunus bij het passeeren van den Evenaar, met bijbehoorenden "doop" der nieuwelingen, nog geen gewoonte was.--Bij no. 2 ("Roeltjen uit de Bonte Koe"), dat het huis, waarin Willem Ysbrantsz. te Hoorn geboren werd en opgroeide, geen herberg behoeft geweest te zijn.

AANTEEKENINGEN

[1] Een Nederl. bron voor den Robinson Crusoë, Onze Eeuw, Oct. 1909.

[2] Voor bronnen aangaande onze koloniale geschiedenis in de jaren 1621-'23 vgl. men ook: Kronijk van het Historisch Genootschap, IX (1853): "Stukken van Jan Pietersz. Coen over den handel in Indië".--XXVII (1871): "Grondig Verhaal van Amboyna, 1621", en "Verhaal van eenige oorlogen in Indië, 1622".

[3] Er wordt aan herinnerd, dat het bestuur der O. I. C. berustte bij zes kamers, t. w. die van Amsterdam (waar 1/2 van het maatschappelijk kapitaal gevestigd was), Zeeland, Rotterdam, Delft, Enkhuizen en Hoorn.--De aanhef met een citaat uit de "klassijken", is naar de gewoonte en naar den smaak van dien tijd, toen ook de gemeene man zich gaarne door zulke geleerdheid liet imponeeren,--mits die niet verder ging dan het eerste begin. De Edel Erentfeste Heeren krijgen er hier bovendien nog een fraai slot bij!

[4] Jan Huygen van Linschoten deed zijn vermaarde reis naar Indië in Portugeeschen dienst in 1583-'92. Zijn "Itinerario, voyage ofte schipvaert", welke in 1596 voor 't eerst in druk verscheen, werd door Prof. Dr. H. Kern in de werken der Linschoten-vereeniging opnieuw uitgegeven (2 dln., 's-Gravenhage 1910).--De tocht van Jacob van Heemskerck en Willem Barentsz., om een weg naar Indië "benoorden om" te zoeken, is door de overwintering op Nova Zembla (1596-'97) bekend genoeg geworden. Het merkwaardige verhaal, dat Gerrit de Veer van deze onderneming en van de twee tochten, die er aan voorafgingen, opstelde, zag het licht onder den titel: "Waerachtige Beschrijvinghe van drie seylagiën ter werelt noyt soo vreemt gehoort" (t' Amsterdam, Ao. 1598).--Olivier van Noort is de eerste Nederlander, die de aarde omzeilde. 12 Aug. 1598 passeerde hij met zijn vier schepen Straat Magellaen en kwam in 1601 in het vaderland terug. ("Wonderlicke Voyagie bij de Hollanders ghedaen", enz. Rotterdam 1602.)--Joris van Spilbergen volbracht zijn beide tochten, nadat een eerste mislukt was, in de jaren 1601-'04 en 1614-'17. Zijn tweede expeditie, met zes schepen, is de tweede reis der Nederlanders om de wereld. Beide reisbeschrijvingen zijn voor de eerste maal te zamen uitgegeven onder den titel: "Oost- en West-Indische Spieghel der Nieuwe Navigatiën", te Leiden 1619.--Willem Cornelisz. Schouten was de derde Hollander, die met Jacob le Maire in 1615-'17 de wereld omzeilde. Over hem is in het journaal van Bontekoe nog nader sprake.

[5] Lucianus, Grieksch prozaschrijver uit de 2de eeuw n. Chr., gaf aan zijn satirische tweegesprekken den titel "Droomen". Met Pantagoras is de wijsgeer Pythagoras bedoeld; niet de echte wel te verstaan, maar de verdichte, om wiens persoon zich in de middeleeuwen tal van fabeltjes hadden gevormd.

[6] Niet alleen in den loop der 17de eeuw, maar ook vroeger en later, waren de verzonnen reisbeschrijvingen, waarin van de meest onmogelijke wonderwezens sprake was, druk in omloop. Het genre begint in onze letterkunde al met "Sinte Brandaen", en vooral de reis van Mandevyl bracht het tot groote populariteit. Daarop wordt hier dan ook gezinspeeld, blijkens de opsomming der gedrochten. Voor en na was het steeds de pseudo-ontdekking van het z.g. Zuidland, waarop de wonderverhalen zich gaarne baseerden, hetzij met hetzij zonder een utopistische strekking. De geest van Bontekoe's oprecht verhaal verzet zich inderdaad tegen dit boerenbedrog en tegen de prikkelliteratuur, die ook toen al bestond.

[7] "D'oceaan bouwen"; vgl. de uitdrukking "zee bouwen".--De profeet Elia werd op bevel van God in de woestijn door raven gevoed (1 Kon. 17: 2-6).

De schrijver van dit klinkdicht behoorde tot een Hoornsche zeemansfamilie en is vermoedelijk een bloedverwant van den schipper Evert Cornelisz. Berckhout van Hoorn, wiens bodem "de Omval" in de dagen van Bontekoe door den beruchten zeeroover Claes Compaen van Oostsanen bij de Kaapverdische eilanden werd buit gemaakt.

[8] Hen.

[9] De maat van een volslagen Oostindievaarder van die dagen. Een last is twee van onze tonnen. Men zou zich nu wel tien maal bedenken, om op een schip van 1100 ton de reis naar Indië te ondernemen, en dan om de Kaap nog wel!

[10] "Hoofden": Heads.--"Noch al": nog steeds.--"Pleymuyen": Plymouth. Onze visschers en veel van onze varenslui zijn nog steeds gewoon van "Pleimuiden" en "Jarmuiden" te spreken.

[11] Het "galjoen" is de ranke uitbouwing voor aan den boeg der toenmalige schepen.--Met "boevenet" is hier niet het traliewerk bedoeld, dat dit galjoen van onderen afsluit, doch blijkbaar het hoogste verdek achter in het schip, eigenlijk "bovenet" geheeten. Over het "boevenet" zie elders.--De "boegpoorten" zijn de twee voorste geschutpoorten ter weerszijden van het schip.

[12] De ruimte beneden het onderste plankier van het schip.

[13] Te slaan.

[14] "Brandende": in branding; wat men een "kokende zee" noemt.

[15] Nog steeds. Vgl. boven, en voorts passim.

[16] Brazilië was reeds in 1500 door den Portugees Cabral ontdekt en werd in 1580 (na de verovering van Portugal onder Philips II) Spaansch. Van 1624 tot 1654 was het in onze handen, doch werd prijsgegeven. Het vaste land wordt hier echter niet bedoeld, doch het eiland dat op oude kaarten als liggende tusschen Afrika en Z. Amerika voorkwam. Dat Bontekoe aan dit denkbeeldige eiland "Atlantis", zij het dan ook onder voorbehoud, nog geloofde, of het met den vasten wal van Brazilië vereenzelvigde, is wel opmerkelijk.

[17] De "halzen" zijn de touwen waarmede de onderzeilen worden omgetrokken.

[18] Dat is dus: boven het verdek. Vgl. de voorgaande bladz.

[19] D.w.z. de steng, die anders boven op de groote mast gelascht is, daarvan los te maken en door het marsgat naar beneden te laten zakken.

[20] "Woelen": met touwwerk omwinden.--"Bovenste boevenet" vgl. hiervoor.

[21] "Schevielen": omloopen van den wind.

[22] "Taliën" is takelen: met takels of katrollen aanhalen. Een talie is een klein katrol.

[23] Het grootzeil is het onderste razeil aan de groote, d.i. de middelste mast. Het razeil daarboven heet het grootmarszeil; het bramzeil is het bovenste razeil. Het bovenbramzeil werd in de eerste helft van de 17de eeuw nog niet gevoerd; topzeilen komen eerst in de 18de eeuw voor.--De masten die in het schip staan heeten de ondermasten, kortweg masten; zij worden verlengd door de marsstengen, die voor den grooten mast "groote steng" en voor den fokkemast "fokkesteng" worden genoemd. Op de marsstengen staan dan weder de bramstengen.--"Ree" = ra.

[24] Vgl. de uitdrukking "kant en klaar".

[25] Onder "verversinge" versta men: frisch water, maar vooral ook groenten en ooft, waaraan op de lange reizen steeds behoefte was, om scheurbuik onder het volk te voorkomen.

[26] "Ilje de May" en "Ilje del Foege" zijn twee der Kaapverdische eilanden.

[27] Versta: overlangs, zoodat de beide helften plat tegen den mast gebonden konden worden, als "wanghen".

[28] "Vroo-kost", d. i. vroeg-kost: het eerste schaften aan boord.

[29] Zetten onze marszeilen bij.

[30] Buien, valwinden.

[31] Abriolhos of Abrolhos: kaap en groep van lage rotsachtige eilanden, op de kust van Brazilië, op 18° Z. br.

[32] Boven, te boven. Versta: boven den wind, zoodat men de eilanden te loevert kon passeeren.

[33] "Yder bacx-volck": het volk van iederen bak, 6 a 10 man, waren gehouden aan denzelfden bak te eten.--Spaansche wijn was de gewone drank, die aan boord van onze schepen in de 17de eeuw bij extra gelegenheden en 's Zondags geschaft werd. Het "oorlam" was in dezen tijd wel reeds bekend, maar nog lang geen regel. Nog in 1793 leest men in een officieel bericht, dat op de schepen der O. I. C. een voorraad van 9 aam "genever" genoeg werd geacht voor 22 weken: "doordien veele haar randsoen niet gebruyken".

[34] Tristan d'Acunhe: voornaamste van een groep kleine eilandjes in den Z. Atlantischen Oceaan.

[35] Dus zonder miswijzing hoegenaamd.

[36] "Ghebolde fock" is een gereefde fok met gevierde schooten. De fok is het onderste razeil van den voorsten mast, die daarnaar fokkemast genoemd wordt. Bij zwaar stormweer was men gewoon enkel voor de fok te loopen, omdat in de 17de eeuw de driehoekige kluiver- en stagzeilen nog niet voor de driemasters gebruikt werden. Zoo loopt op het bekende storm-schilderij van Willem van de Velde in het Rijksmuseum het schip voor een "gebolde fok", waarvan beide de schooten zijn losgeslagen. Dat een schip op weg naar Oost-Indië de Kaap de Goede Hoop niet aandeed is een uitzondering; meestal ging men in de Tafelbaai een paar dagen voor anker om te "ververschen".

[37] "Mayottes". De moderne naam van deze groep is: Comorische eilanden, of kortweg Comoren. Zij liggen in het kanaal van Mozambique.

[38] Het seinlicht, waarnaar het andere schip zich had te richten.

[39] "Dragende houden": bestendige koers houden.

[40] Het eiland Mauritius, in 1598 door de Nederlanders op de Portugeezen veroverd en naar Prins Maurits genoemd, werd in 1710 door ons verlaten en in 1715 door de Franschen bezet, die het Isle de France noemden. In 1810 werd het door de Engelschen veroverd en draagt nu weer zijn ouden naam.--'t Eiland de Mascarinas is het tegenwoordige Réunion. In 1505 werd dit eiland, met Mauritius, door den Portugees Mascarenhas ontdekt en naar dezen genoemd. Sedert 1649 is het Fransch.

[41] Onstuimig was; doordat er vrij wat "zee ging".

[42] "Schor": steil afloopend. Van een kust gezegd; waar men dus op geringen afstand van den wal geen ankergrond meer kan vinden.

[43] "Waernemen en bekooken": verzorgen en van warm eten voorzien.

[44] D.i.: "van Damascus". Gedroogde pruimen werden, ook als voorbehoedmiddel tegen scheurbuik, steeds in genoegzame hoeveelheid meegenomen: volgens voorschrift tenminste één pond per man en per maand.

[45] Sloegen ze.

[46] "Dod-eersen": geen pinguins, zooals men uit de beschrijving geneigd zou zijn op te maken, doch de daarmee verwante tropische vogel "dod" of "dodo", welke thans geheel is uitgestorven en zelfs een poos lang voor mythisch werd gehouden. De vermelding te dezer plaatse is merkwaardig.

[47] "Meulen": knijpen, drukken.

[48] Lieten het anker vallen.