Part 1

IN EXTREMIS

DOOR

MELATI VAN JAVA

DERDE DRUK.

L. J. VEEN -- AMSTERDAM

TYP. ZUID-HOLL. BOEK- EN HANDELSDRUKKERIJ.

IN EXTREMIS.

"'t Gaat hard achteruit met mij, hard en toch langzaam; ik klaag niet, ô neen, ik zeg als mijn Amat: "Het moet, 't kan niet anders" en ik geloof, dat dit bewustzijn mij kalmte geeft, kalmte wel noodig in de lange, lange eenzame uren, welke ik doorworstelen moet, alleen met mijn pijnen, mijn angsten en mijn herinneringen.

"Aanspraak door bezoeken heb ik genoeg, maar 't is altijd hetzelfde van voren af aan, ik word er nog ellendiger door; 't eenige goeds wat die visites hebben is, dat zij mij weer naar mijn eenzaamheid doen verlangen en ten minste het eerste uur van mijn alleenzijn dragelijk maken. Lezen gaat ook bij den dag minder goed, 's morgens één courant, 's avonds iets heel lichts; de nacht kruipt om in hoesten, hoesten, nog eens hoesten. Vergeef mij, ik merk dat ik over niets schrijf dan over mijzelf, dat komt er nu van als men zoo geheel en al teruggebracht is tot zijn eigen ik.

"Ik wist tot nu toe niet, dat ik zelf zoo hopeloos leeg, hol en vervelend van binnen was, nu weet ik 't tot mijn schade.

"Soms alleen vind ik het onderhoud met mezelf minder écouerant; 't is dan wanneer het een of ander plannetje opkomt in mijn suffen geest. Ik heb zooveel plannen gemaakt in mijn leven, geen wonder dat zij mij niet met rust laten op mijn ziekbed, dat weldra mijn sterfbed zal worden.

"Maar dit is een plan van geheel anderen aard, niet het bestek van een brug of gebouw, maar doodeenvoudig voor 't stukje toekomst dat mij rest, een stukje, waaraan dagelijks geknabbeld wordt, door de onverbiddelijke ziekte, en dat ik bij het uur kleiner en kleiner zie worden.

"'t Zal nog een maand duren, denk ik, de dokter spreekt van twee, drie. Ik hoop dat de man ongelijk heeft, want onder ons gezegd dat leven van ter dood veroordeelde verveelt mij ontzettend. De ziekte is wreeder dan de wet; heeft die een kerel veroordeeld, dan maakt zij er haast mee hem uit de wereld te helpen; maar de kwaal schenkt niets, geen minuut. En toch mijn geest is even helder als die van Troppmann, Pranzini, of welke snuiter ook, en dood is dood, of de guillotine, de strop of een ziekte het je doet. Hoe 't ook zij, ik ben besloten den kelk te drinken tot den bodem, alle phasen, die mij wachten nog door te maken, maar als 't kan zou ik mij de laatste weken nog wat willen verlichten.

"Ge vraagt hoe ik verpleegd word? Nu, laat het mij ronduit zeggen, allerellendigst. Amat is van goeden wille, zijn vrouw Sarina een beste, brave ziel, maar och! 't gaat zooals 't gaat, wanneer drie of vier bedienden aan zichzelf overgelaten zijn.

"Zij hebben 't gewoonlijk zoo druk met hun eigen zaken, dat zij aan den armen zieke in geheel niet of slechts in 't voorbijgaan kunnen denken. In Europa zou 't precies zoo gaan denk ik, en in Australië of Amerika misschien ook. Huurlingen zijn overal dezelfde; daarom, verbeeld je Frits, wat ik bedacht! Noem 't een dwaasheid, een gril, wat je wilt, maar ik, die niets tegen sterven opzie, die er zelfs naar verlang, ik vind die maand of twee, drie, welke de dokter mij beloofd heeft, vreeselijk om te voorzien. Ik duizel er van ze nog te moeten doorleven, geheel overgeleverd aan Amat, Ali, Sarina, Kebon. Ik heb heimwee naar een zachte vrouwenhand, die mijn kussen opschudt, mijn lippen verfrischt, mijn hoofd ondersteunt, zoodra een dier vreeselijke hoestbuien mijn magere karkas uit elkander rukt.

"Verbeeld je, er zijn oogenblikken dat ik sentimenteel word, als ik denk aan mijn moeder, aan mijn zusters, die wel is waar nooit veel werk hadden mij op te passen, want voor zoover ik mij herinner, was ik nog nooit ziek.

"'t Is de Nemesis; ik heb vrouwen nooit au sérieux genomen, ze beschouwd als speelgoed, niets meer,--lees deze passage mevrouw Van Velden niet voor of ja lees ze wel voor--ik verdien haar medelijden, want zij is te goed om nog wrok tegen een schaduw te koesteren--en nu smacht ik naar het Ewig Weibliche als de dorstige naar een dronk koel water. Wat ik dan wensch, een verpleegster, een soeur de charité? Die zijn hier in onze Oost zeldzame weelde-artikelen.

"Ik zoek een vrouw, die dag en nacht om mij heen is, die aan 't korte leven, dat mij overblijft, zich geheel en al wijd, die mij 't lijden lichter, het sterven zachter maakt. Wil ze dat doen, heeft zij er moed voor, dan zal ik haar beloonen met mijn naam en wat nog meer waard is, levenslang met mijn weduwenpensioen. Ge ziet, de belooning is groot, en de taak, hoe zwaar ook, niet langdurig, de eenige die er bij lijdt is het Gouvernement, dat in mij steeds een verstokten celibatair zag.

"Kent gij of liever kent uw vrouw niet een dame jong of oud, mooi of leelijk, deftig of niet deftig, maar in elk geval een vrouw handig, beschaafd, met een zachte stem, die lust heeft in dit baantje?

"Zie zoo, nu 't er uit is, beeft mijn hand, ik kan het potlood niet goed meer bestieren, de factice kracht, die mij in staat stelde bladzijden vol te schrijven, begeeft mij. Ik eindig dus, denk er over na....

Uw Rudolf."

"Arme kerel!"

"Hadden wij hem maar hier!"

"Waarom gaat hij niet in een hospitaal?"

"Ik kan er heel goed inkomen, hij wil in zijn eigen huis sterven."

"Hoe vindt je dat ziekelijk idee?"

"Niet.... niet kwaad?"

"Jelui vrouwen, als er een huwelijk in 't spel komt, dan vergeet je alles en ziet over alle mogelijke bezwaren, hoe stuitend en onoverkomelijk ook, heen."

"Ik zie er niets stuitends en niets onoverkomelijks in."

"Zoo'n huwelijk!"

"Wat zou dat? Verstandiger kan Rudolf niet doen; de kunst is, een goede keuze te doen en die heb ik al half gedaan."

"Maar Elise, ik wil er niets van weten. Dat begrijp je toch wel, 't is een ziekelijke gril, een idee, dat hij zelf morgen bespottelijk vindt."

"Dat zou mij spijten! Want als 't plan gelukte dan had Rudolf ten minste goede verzorging gedurende zijn laatste levensdagen en een ander was geborgen voor haar geheele leven."

Van Velden en zijn vrouw zaten in de ruime pendoppo van een fraai Samarangsch woonhuis aan den Bodjongschen weg. Alles om hen heen sprak van weelde, geluk, schoonheid; de tropische natuur in volle kracht ontplooide hier een rijkdom, een intensiteit van leven, vol snijdende tegenspraak met de woorden, welke hij daar zooeven met nu en dan van aandoening bevende stem had voorgelezen.

Ziekte, dood, zij schenen zoo ver verwijderd van dit tooneel vol jeugd en leven; en hij, die zoo schreef had een jaar geleden hier nog gezeten, een forsche man in de kracht van zijn jaren, vol vertrouwen op zijn gezondheid, zijn sterkte. Een val van het paard, een inwendige kneuzing, hadden misschien de kiemen der tering, een erfdeel zijner familie, ontwikkeld, en het stoere lichaam was nu gesloopt en wachtte het einde.

Er lag iets bitter treurigs juist in dit contrast.

Rudolf Telwerda was door het leven gegaan lachend, spottend, maar ook hard werkend. Hij was een verdienstelijk ingenieur, een man van de wereld, zonder vooroordeelen, zonder sentimentaliteit, zonder onnoodigen ballast, zooals hij 't noemde; overal gaarne ontvangen en hiervan overtuigd had hij 't leven genoten, maar juist voldoende om er niet door in opspraak te komen.

Hij haatte banden, leefde vrij, onafhankelijk, royaal; een goed vriend, een flink meester, dacht hij weinig aan den dag van morgen. Hij had nu immers zijn tractement, later zijn pensioen. Waarover zou hij zich bekommeren, waarom zou hij zich onnoodige zorgen op den hals halen? Hij had plezier in zijn vak, in zijn manier van leven; hij was tevreden met zichzelf: hij leed niet aan de algemeene Indische kwaal, het mopperen. Naar Holland had hij geen buitengewoon verlangen, zijn broers en zusters waren getrouwd en hadden het te druk met hun eigen zaken om zich met hem te bemoeien.

En zoo trof hem de ziekte in volle kracht, in vollen arbeid en vollen levenslust; eerst had hij ze verwaarloosd, toen werd hij gedwongen er mede te rekenen en eindelijk was hij er geheel onder geraakt, zwak en hulpbehoevend geworden, erger dan een kind. De dokters durfden hem niet naar Europa zenden, omdat longtering het ziektegeval compliceerde: hij woonde bovendien in een heerlijke luchtstreek.

"Dokter," smeekte hij, "als 't toch niet helpt, laat mij dan niet versjouwen van den éénen hoek der wereld naar den anderen. Ik zal hier ook wel aan mijn eind komen."

Zóó bleef hij in zijn huis, sedert maanden het oogenblik afwachtende, dat aan zijn lijden een eind zou maken.

En nu kreeg hij zoo iets in 't hoofd.

"Arme, arme duivel!" zuchte Van Velden weer, "konden wij hem maar helpen!"

"Wij kunnen het," zeide zijn vrouw en veegde even haar oogen af, "als jij mij helpt, Frits! of ten minste niet tegenwerkt."

Hij zag haar even strak aan.

"Céline!" riep hij.

"Je zegt het, juist, ik heb dadelijk aan haar gedacht; 't was voor haar een uitkomst en voor hem een genade."

Céline was een en dertig jaar. Zij had een geschiedenis achter zich als van honderd andere meisjes; een jeugd vol rijkdom en weelde, een vader koopman, die goede zaken deed en er ruim, bijna verkwistend van leefde, een failliet, plotselinge dood des vaders, moeder, kinderen zoo goed als broodeloos, de familie bereid tot helpen, maar de meisjes moesten zelf aanpakken. Ongelukkig was Céline den leeftijd voorbij dat men nog aan examens denkt. Zij was zoo juist van kostschool gekomen vol illusiën, en nu gingen ook die illusiën den weg van al het andere.

Zij moest in betrekking, maar als wat? Zij kon zich voor niets uitgeven, zij kende alles wat een welopgevoed meisje dient te kennen, meer niet. Een tante in Indië schreef: "Laat zij maar overkomen, misschien doet zij hier een goed huwelijk!"

Céline kwam over met papieren en al, at het genadebrood bij haar tante, maar van een goed huwelijk kwam niets. Aan wie de schuld? Misschien aan Céline zelf, die nog een paar laatste illusiën bewaarde als haar kostbaarste goed en die niet wilde opgeven, zelfs niet ter wille van een leven zonder zorgen; misschien had de zware slag, die haar te midden van haar jonge meisjes geluk trof, haar wát verdoofd. Zij, vroeger zoo levendig en vroolijk, was nu stil, afgetrokken. Wat imbécile! fluisterde men, zij trok niemand aan, zij scheen stug en koel; zij zag er lief uit in haar eerste frissche jeugd, nu scheen zij onbeduidend fanée.

De tante had haar al sinds lang zedelijk gedwongen een ander onderkomen te zoeken, toen was zij beurtelings winkeldochter geweest en daarna half bonne, half gouvernante; overal duurde het maar betrekkelijk kort, nooit lang genoeg om op adem te komen. Eindelijk had zij een zieke dame opgepast en de leiding van het huishouden op zich genomen. 't Scheen tot aller tevredenheid; hier had zij de verborgen geestkracht van haar karakter ten volle kunnen ontwikkelen; hier was zij tot rijpheid gekomen, wakker geschud als zij werd door druk werk, door vele plichten van uiteenloopenden aard door gedwongen nadenken.

Maar nauwelijks was de dame gestorven of haar man kwam met een huwelijksaanzoek voor den dag; tot ieders verbazing en zelfs verontwaardiging wees Céline het van de hand. Zij had gedurende de lange ziekte der huisvrouw alle gelegenheid gehad hem te leeren kennen en die kennismaking gaf haar de zekerheid dat zij hem nooit zou kunnen liefhebben of zelfs achten.

Na die weigering moest Céline natuurlijk het huis verlaten en wie tot nu toe voor haar sympathie had gekoesterd verloor ze na haar ongehoorde handelwijze.

"Een meisje dat niets heeft, niets kan en dan zoo'n aanzoek afwijzen. Wat verlangt zij dan?"

Een alleen was er die Céline begreep en dat was Elise van Velden, haar vroegere schoolvriendin.

"Je hebt gelijk," zeide zij, "beter alleen ellende te lijden, dan je te verbinden aan een man, dien je het recht hebt te verachten. Kom bij me logeeren en geef mijn kinderen les, tot je iets beters hebt."

Céline zag moedeloos voor zich uit.

"Weer opnieuw beginnen, weer opnieuw mij wennen! Had ik maar zooveel dat ik met mama en de kleintjes kon deelen en dan stil leven op een kalm Hollandsch dorpje!"

"Op pensioen!" lachte Elise, "daar ben je nog wel wat erg jong voor, hè!"

"Mijn dienstjaren rekenen driedubbel."

"Céline, ik heb iets voor je," zeide mevrouw Van Velden den morgen na ontvangst van Rudolf's brief. "Je droomen van een hofje, een pensioentje kunnen waarheid worden en goed ook. Drie maanden ten hoogste door een zuren appel te bijten en dan ben je er boven op."

En zij bracht haar het voorstel van Telwerda over. Céline bleef lang peinzend zwijgen; er werd weer een aanval gedaan op haar dierbaarste eenige bezittingen, haar drie, vier lieve illusiën.

Zij voelde dat zij die moest prijsgeven wilde zij nog iets van haar leven redden.

Toen bracht zij zwijgend het offer en vroeg:

"Is 't zeker dat die man spoedig gaat sterven?"

Elise fronste haar wenkbrauwen; zij vond de vraag hard en pijnlijk.

"Ja," antwoordde zij, "'t is alleen een quaestie van korter of langer; hoop is er niets meer."

"Je vindt mij cyniek, hè! Maar dat ben ik toch niet: ik wensch dien heer--Telwerda heet hij immers?--een lang gelukkig leven, maar je begrijpt wel dat ik zoo'n huwelijk moet beschouwen als zaak."

Zij beet op de lippen, dat had zij zoo lang mogelijk van zich afgeworpen; het huwelijk als een koopmanszaak te behandelen en 't viel haar zwaar er toe over te gaan.

"En in een zaak dienen de kansen op winst en verlies gelijk te staan. Ik zal hem goed en trouw verplegen, tot het laatste, ik word zijn weduwe en zal levenslang het pensioen daarvan trekken, met vrij passage naar Holland; wordt hij nu beter dan verliezen wij beiden, maar ik het meest, daar ik de vrouw ben geworden van iemand, die mij niet zelf uit liefde gekozen heeft."

"Maar ik zeg je, daar is geen kans op. Hij heeft stellig wel een half dozijn kwalen, waarvan een alleen reeds doodelijk."

"Nu, dan, ik beslis niets vóór ik een certificaat heb van den dokter, dat mij de hopeloosheid van zijn toestand verzekert."

Het certificaat kwam en verklaarde dat Rudolf Telwerda nog ten hoogste drie maanden leven kon en nu gaf Céline haar toestemming.

De heer en mevrouw Van Velden brachten haar naar het hoofdplaatsje Ardjoenan, diep in het gebergte gelegen, den stervenden bruidegom tegemoet.

Het huis van Telwerda lag even buiten de kom van het vlek, aan den grooten weg; 't was een zeer lieve woning, door een breede galerij omringd, met een flinken tuin vol vruchtboomen; tusschen het huis en het hek lagen gras- en bloemperken, alles zag er wat verwaarloosd uit en verwaarloozing gaat in de tropen onmiddellijk tot verwildering over.

Maar de grootste charme van het huis vond men in de achtergalerij; deze hing als 't ware over een ravijn gevuld met den woesten, weelderigen, bonten plantengroei van het Oosten. Dat was een dooreenmengeling, een verwarring van reusachtige varens, van doornstruiken, van woudreuzen, van bamboes, lianen en orchideeën; steil stortte de groene, dicht begroeide rotswand zich naar beneden en daaronder bruiste en raasde over groote bazaltblokken een bergstroom. Aan gene zijde strekten zich sawahs uit, fijn en teergroen van kleur, hier en daar afgewisseld door boomgroepen, waartusschen zich de dessa's en kampongs verscholen, langzaam opstijgend tegen den rug van een hoogen berg, een der hoogste van Java. De wolken streken over den gespleten top en langs zijn zijden, zij stoeiden en speelden met den reus, die geduldig hun spel toeliet, want hij wist dat er dagen genoeg kwamen, waarop hij strak en onbeweeglijk moest afsteken tegen de staalblauwe lucht.

Dit gezicht was het schoonste van geheel Ardjoenan en daarom had Telwerda ook dit huis gehuurd, al bleek 't voor hem den vrijgezel, wat ruim en hol; hier in deze achtergalerij verwelkomde hij zijn bruid.

Hij had dien morgen nogal toilet gemaakt, zijn baard, die in de lange ziekte te veel en te wild gegroeid was, liet hij fatsoeneeren; hij trok zijn chambrecloak, zijn eenig kleedingstuk van maanden herwaarts, uit en vroeg naar zijn uniform; maar het zware laken met zilver geborduurd hing te los om zijn vermagerde leden en drukte hem haast neer. Toen trok hij zijn zwart lakensch pak aan. Och! nu merkte hij pas wat voor een schim hij geworden was!

Alle formaliteiten vóór het huwelijk hadden plaats gehad en dus zou het reeds dadelijk dien dag voltrokken worden.

"Mijn trouwdag," mompelde hij met een bitteren lach, terwijl hij vermoeid van de ongewone inspanning achterover leunde in zijn luiaardstoel.

Er was een tijd geweest, toen hij zich soms voorstelde dat hij zijn hoogtijd vierde en die dag schitterde in 't verre verschiet voor hem in duizend kleuren vol poëzie, vol zonneschijn, vol heilwenschen, vol muziek en bruisende champagne en nu was die dag gekomen, droevig, stil, somber door de schaduw, die een andere naderende dag, zijn sterfdag er reeds op wierp; dan dacht hij aan de witte bruid zijner jonge droomen onder haar sluier en haar oranjebloesems, jonkvrouwelijk schuchter, haar oogen van ter zijde naar hem opheffend, vol liefde en teederheid.

En deze bruid, hij had haar nooit gezien, zij trouwde hem niet om zijn vrouw, zijn gezellin voor het leven, in vreugde en smart, in rijkdom en armoede, in goed en kwaad te zijn, maar eenvoudig om zijn weduwe te worden; eerst toen zij daarvan zeker was; had zij haar toestemming immers willen geven.

Hij sloot de oogen, het scherpe zonnelicht dat door de kérees (rieten stores) filterde deed hem pijn; het scheen te spotten met zijn armzalige, dwaze positie. Wat had hij begonnen, waarom vreemden hier binnengeroepen? Waarom niet stil en verborgen als een gewond dier het einde afgewacht?

Een zwaar gedreun van wielen weerklonk op het erf; daar begon drukte te komen in 't stille huis, stemmen gonsden; men vroeg naar hem en toen spande hij al zijn krachten in en ging de bruid en hare vrienden tegemoet.

Haar eerste indruk was, dat zij de schaduw voor zich zag van een buitengewoon knap man; de ziekte had het misschien wat al te ruwe of forsche van zijn voorkomen verzacht en verfijnd, hem zeker' distinctie verleend, die hem vroeger eenigszins vreemd was.

Zijn eerste gedachte daarentegen was: verwelkt, vermoeid, een weinig verbitterd, op den grens der wanhoopsjaren.

Hij stak zijn hand uit en met zijn diepe, holle stem, sprak hij:

"Ik zeg u welkom, juffrouw! in mijn huis, dat weldra 't uwe zal zijn. We zullen nu maar dadelijk het complimenteuze laten varen, vindt u niet? Ik heet Rudolf en u Céline immers?" Toen zakte hij vermoeid op een canapé neer en hijgde naar adem.

"U is t'huis, u is thuis. Van Velden, mevrouw, maak het u gemakkelijk, ik kan niet meer."

Toen werden de oogen van beide vrouwen vochtig, en Van Velden voelde een prop in zijn keel, die hij tevergeefs trachtte weg te slikken.

"Arme kerel, hoe kom je er aan!" zuchtte hij.

Telwerda hoestte, hoestte en tusschen twee hoestbuien, deed hij zijn best te zeggen:

"Over een uur komen zij--beroerde nacht gehad--haast maken--anders te laat!"

Intusschen maakte mevrouw Van Velden het toilet der bruid; een eenvoudig crême japonnetje, al een paar keer gewasschen en in 't haar eenige witte bloemen, melati's en soedip malems.

Ook Céline glimlachte bitter, toen zij bedacht hoe heel anders zij in haar gelukkige jonge meisjesjaren zich dien trouwdag had voorgesteld. En onwillekeurig verbeeldde zij zich den bruidegom van heden in volle kracht, gezondheid en liefde, naast haar opgaande naar het trouwaltaar.

Van Velden en zijn vrouw lieten het jonge paar dadelijk na de voltrekking van het huwelijk alleen.

Céline moest zich zoo spoedig mogelijk maar wennen en op de hoogte stellen van het huishouden en de ziekenverpleging.

Zij was vlug en handig genoeg en intelligent bovendien; zij had in haar vorige betrekking geleerd met Javaansche bedienden en met zieken om te gaan. Het was haar dus goed toevertrouwd.

Zij nam dan ook dadelijk de teugels van het huishoudelijk bewind met vaste hand over, doorzocht de kasten, die er erbarmelijk uitzagen--de dispens, waarin muizen en andere dieven druk schenen huisgehouden te hebben; de stallen, waarin de paarden droevig vermagerden, de keuken, die er al even desolaat uitzag als de rest.

Zij wilde het zich druk maken, geen tijd overhouden tot denken en peinzen.

Na het huis te hebben doorloopen kwam zij bij haar zieken man, die eenige uren te bed had gelegen.

"Ben je daar, Céline?" vroeg hij.

"Ja.... mijnh.... ja Telwerda...."

"Heb je eens rondgekeken, 't is een vreeselijke boel zeker?"

"Ja, dat gaat nogal!"

"Heb je alle sleutels? Hier is er een van mijn geldlaadje, er zitten nog een paar honderd pop in. Ik hoop dat ik nog veertien dagen leef, dan is het weer traktementsdag en dan krijg je een heelen pluk. Daar zijn ook eenige nota's wil je die nazien?"

Zij zette zich bij den lessenaar, en begon de laadjes te openen; hij kreeg weer een hoestbui, zij stond op en gaf hem zijn medicijn.

"Ik zal wat limonade voor u maken," zeide zij. "Heeft u trek in aër-djeroek."

"O ja, frissche aër-djeroek." [1]

Hij zag naar haar handen en bemerkte dat zij fraai en blank waren.

"Ik was altijd zoo vies van Sarina's vingers, maar de uwe, als die de citroenen persen dat is heel iets anders."

Hij kon haar nog niet tutoyeeren, evenmin als zij hem.

"Heerlijk," mompelde hij, toen zij het glas met den verkwikkenden drank aan zijn lippen bracht, "nog meer."

"Te veel is niet goed, strakjes nog eens weer!"

"Ja strakjes! 't Bevalt mij zoo in u, Céline, dat u zoo'n zachte stem heeft. Niets stoot mij meer af in een vrouw dan schelle, koude klanken. U is zeker van goede familie?"

"Geweest!" antwoordde zij met een flauw lachje.

"Dat blijft men altijd, morgen moet u mij vertellen van uw leven.... uw lotgevallen."

"O 't is zoo onbeteekenend," hernam zij, "werken, werken is de boodschap geweest, jarenlang."

"En nu is 't gedaan.... spoedig! Ik ben blij voor u!"

Zij ging haastig de kamer uit; diep, innig medelijden vervulde haar reeds voor dien geknakten stam. De nacht kwam, een zware, eindelooze nacht voor beiden, vol hoesten, vol waken, vol rusteloos hijgen en kreunen, vol benauwdheid en zelfs ijlen.

Céline week geen oogenblik van zijn zijde; zij ondersteunde hem, schudde zijn kussens op, hielp hem van het bed naar den stoel, van den stoel naar het bed, bette zijn voorhoofd met eau de cologne, liet hem drinken, sprak hem moed in, beurde hem tot kalmte op.

"U treft het verbazend slecht," hikte hij, "'t is de ellendigste nacht in langen tijd."

"U heeft zich gister te veel vermoeid."

"Ja dát zal het zijn. 't Spijt me voor u! Gaat u slapen, Amat kan nu wel waken."

"Neen, dat laat ik niemand over."

Zij legde haar verlegenheid en schroom voor hem af in die half donkere ziekenkamer; hij was voor haar niet meer de man, die met zijn naam haar diensten gekocht had, maar eenvoudig een zieke, een zwakke, hulpbehoevende kranke.

Toen de eerste schemering van den dag in de verte begon te lichten, in de dessa's het stampen van rijst in de blokken, het kraaien der hanen en in de boomen 't getjilp der vogels klonk, viel Rudolf in een lichte sluimering. Céline, overmand door vermoeienis en aandoening zat op een laag stoeltje aan zijn voeteneind en viel met het hoofd tegen de matras in slaap.

Hij werd wakker en hoewel de hoest zijn keel prikkelde, hield hij ze met geweld in; de eerste zonnestralen vielen door de jaloezieën in de kamer, hij kon nu haar hoofd onderscheiden, en haar mooi golvend donkerblond haar, dat in volle lengte en dikte nederviel over haar blauwen peignoir.

Eindelijk kon hij zijn kuch niet meer inhouden. Dadelijk werd zij wakker, streek het haar van het gezicht en zag hem even wezenloos aan vóór dat zij tot bezinning kwam; toen glimlachte zij even en vroeg:

"Heb ik lang geslapen?"

"Neen, helaas! maar een oogenblikje. Goeden morgen, vrouwtje! Geef je mij geen morgenkus."

Zij drukte voor 't eerst even haar lippen op zijn voorhoofd.

"Je taak is zwaar, niet waar, zwaarder dan je dacht?"

"Zij kan niet te zwaar zijn," antwoordde zij.

Een spotlach vertrok zijn lippen en terwijl hij weer hevig hoestte, dacht hij: