Part 2

Toen nu D. Faustus den geest het handschrift met zyn eygen bloed geschreven, overgeleverd had, zoo is ’t voorwaer wel te vermoeden, dat Godt en het gansch Hemels heyr hem moet verlaeten hebben. Hier in heeft hy niet gehandeld als eenen godzaligen huys-vader, maer gelyk eenen duyvel. Gelyk _Christus_ onzen Heer daer van spreekt die al zulke wooninge en al zulk een tabernakel heeft, zoo verre als hy in eenen mensch komt te woonen, zoo heeft hem den duyvel daer in geforceert, gelyk het waer is, dat D. Faustus, zoo men pleegt te zeggen, den duyvel te gast genood hadde.

D. Faustus woonde in zynen neefs huys, want hy had het hem tot een testament gemaekt. Hy had dagelyks eenen jongen student by hem tot eenen dienaer, het welk ook eenen kwaeden Lekker was, met naeme Christoffel Wagenaer, aen wie dit spel zeer wel behaegde, zoo gaf hem zynen meester goeden moed, en belofde hem dat hy van hem een geschikt man maeken wilde. En gelyk de jonge jeugd altyd meer tot het kwaed als tot het goed genegen is. Alzoo was ’t ook met dezen Lekker. Zoo dat Faustus anders niemant by hem in huys had als dezen knegt en den geest Mephostophiles, die altyd in de gedaente van eenen monik voor hem wandelde en den zelven bezwoer in zyne schryf-kamer, welke hy altyd gesloten hield.

D. Faustus had alderley eten en drinken zeer overvloedig. Wanneer hy maer goeden wyn hebben wilde, bragt den geest hem dien toe uyt eenen kelder, waer uyt dat hy begeirde, gelyk hy hem daer van ook wel beroemd heeft, dat hy den keurvorst, den hertog van Beyeren en den bisschop van Saltsborg groote schaede in hunne kelders dede. Voords had hy dagelyks alderleye gekokte spyze, want hy konde alzulke tooversche konsten, dat zoo haest als hy eene venster opende, en eenen vogel noemde die hy begeirde, daer straks kwam invliegen.

Desgelyks bragt hem den geest uyt alle omliggende landen, en uyt alle Princens en Graevens Hoven, de beste gekokte spyze.

Hy en zynen jongen, gingen zeer staetelyk gekleed, waer toe zynen geest het laken, zoo tot Nurenburg, tot Strasburg en tot Frankfort by nagt stelen moesten, mids dat de laken-koopers by nagt niet plegen te verkoopen, gelyk ook niet doen de schoenmaekers nog de pelsers.

Immers ’t was al waer of goed dat geleent of gestolen was.

Nog had hem den geest of duyvel beloft alle weken 25 kroonen te geven, ’t welk jaerlyks tot 1300 beloopen zoude, ’t welk zyn jaerlyks pensioen geweest is.

_Doctor Faustus wilt hem tot den Houwelyken staet begeven._

Aldus leefde D. Faustus een Epicurisch leven, zoo wel by dage als by nagte. Hy geloofde geenen Al, geene helle, nog geenen Hemel, meynde dat lyf en ziele met malkanderen te sterven kwamen. En zyne Aphrodisia dreef hem dag en nagt, dat hy hem tot den houwelyken staet begeven en op een wyf denken zoude. Waer op dat hy zynen geest vraegde (die doch een vyand van den houwelyken staet is) of hy hem tot den houwelyken staet begeven mogte? waer op den kwaeden geest antwoorde: Wat dat hy van hem zelfs maeken wilde?

Item of hy zyne belofte niet meer indagtig was, en of hy die zelve niet langer bedagt en was te houden mids hy toegezeyd en beloft had Godt en alle menschen vyand te wezen; dat hy ook tot den houwelyken staet zeer kwaelyk komen zoude, mids dat hy geen twee Heeren, Godt en hem (den duyvel) dienen koste: want den houwelyken staet is een werk des Alderhoogsten, en wy zyn hem t’eenemael vyand: want zoo veel als hoererye ende alle egtbrekerye aengaet, dat is al goed voor ons. Daerom Fauste, ziet voor u, want zoo verre als gy u tot den houwelyken staet komt te begeven, zoo zult gy van ons in kleyne stukskens gescheurt worden. Lieven Faustus bedenkt by u zelven wat onruste, twist en oneenigheyd uyt den houwelyken staet, te volgen staet. D. Faustus ging hem daer op bedenken, gelyk alle godelooze herten niet goeds doorgronden konnen, mids dat den duyvel de zelve geleyd en regeert. Eyndelyk, alzoo hy hem hier op lang genoeg bedagt hadde, zoo voorderde hy zynen monik tot hem, gelyk het moniken en nonnen maniere natuerlyk is, den houwelyken staet te veragten, alzoo dede ook den monik D. Faustus, den welken hem den houwelyken staet t’eenemael afraed. Waer op dat Faustus antwoorde, en zeyde: Nu wil ik my tot den houwelyken staet begeven, daer mag uytvolgen wat’er wilt. Zoo haest als hy zulks voor hem genomen had, kwam daer al zulken stormwind op zyn huys aen, als of het zelve van onder tot boven zoude gekeert hebben geweest. Alle de deuren en vensters sprongen uyt hunne hangsels: daer-en-boven was zyn geheel huys zoo vol stof, als of het tot asschen zoude verbrand geweest hebben. D. Faustus liep de trappen af, en hem greep eenen man, die hem weder ter kamer in wierp, met zulk geweld, dat hy handen nog voeten konde roeren: rondom hem ging van alle kanten een vuer op al of hy hadde moeten verbranden: hy riep tot zynen geest om hulpe, hem belovende, dat hy voortaen in alle manieren nae zyn raed en wil leven zoude. Waer op hem den duyvel lyfagtig verscheen, maer in alzulke grouwelyke en schrikkelyke gedaente, dat hy vreesde hem aen te zien. Den duyvel sprak: Van wat meyninge zyt gy nu? Faustus zeyde dat hy van zyne belofte afzag, waerom dat hy om genade en vergiffenisse bad, waer op hem den duyvel met kort-bondige woorden zeyde: Nu wel aen, ziet toe, dat gy anders doet, en blyft daer by, dat zeg ik u, en verdween. Daer naer kwam den geest Mephostophiles by hem, en zeyde: Zoo lang als gy in uwe beloften blyft volherden, ziet, zoo zal ik uwen wellust zoo verzaedigen, dat gy den zelven niet grooter zoude wenschen, namendlyk als gy niet kond alleen leven, zoo zal ik u alle dagen en nagten een wyf te bedde brengen, die van zulke schoonheyd en gedaente wezen zal, als eenige die gy in deze stad zoude mogen zien, en de welke u beste behaegelyk is, die zal by u woonen.

Dit behaegde D. Faustus zeer wel, dat zyn herte van blydschap bevende wierd; het berouwde hem dat hy zulks voorgenomen had: daer toe wierd hy zoo berumstig en onkuys, dat hy niet anders dede dan dag en nagt op schoone vrouw-lieden denken, dat al was ’t dat hy met den duyvel zyn onkuysheyd bedreven had; ’s anderdags op een ander was denkende.

_Eene vraege van D. Faustus, aen zynen geest Mephostophiles._

Naer dat D. Faustus deze verhaelde grouwelyke onkuysheyd met den duyvel bedreven had, zoo gaf hem zynen geest eenen grooten boek in d’hand, waer in alle tooverye en alderleye higromantie beschreven stond, ’t welk hem nog neffens zyn duyvels houwelyk, verlustigen zoude. Deze _Dardania artes_ heeft men daer naer by zynen knegt Christoffel Wagenaer gevonden; korts daer naer begon hem te dryven zyne duyvelsche hooveirdye, en riep tot hem zynen knegt, en zynen geest Mephostophiles, om met de zelve eene samenspraeke te houden, en zeyde tot den geest: Lieven dienaer, zegt my toch eens, wat gy voor eenen geest zyt? waer op den geest antwoorde: Mynen lieven heer Fauste, ik ben eenen vliegenden geest die onder den Hemel regeert. D. Faustus zeyde: Hoe is toch uwen heer Lucifer tot eenen val gekomen? waer op den geest antwoorde, heer Fausto, even gelyk mynen heer Lucifer eenen schoonen Engel van Godt geschaepen was, en een Schepsel der zaligheyd geweest is, zoo weet ik van hem dat men zulken Engel _Hirarchia_ noemd. En daer waeren’er dry, Seraphin, Cherubin, en den Troon Engel, die al d’ander Engelen regeert: d’ander bewaeren en regeren de menschen, den derden weirt en stoort onzer duyvelen magt, waer over datze Prins Engelen en kragt-Engelen genoemd worden. Men noemd ze ook Engelen van alle groote wonder werken, bodschappers van alle groote dingen en Engelen van alle zorgvuldigheyd. Alzoo was Lucifer ook eenen onder hun van de schoonste Engelen, en was Raphaël genaemd, de andere twee Gabriël en Michaël.

_Een ander disputatie van de Helle en haere Spelonken._

Doctor Faustus droomde van de helle, waer op hy zynen boozen geest vroeg nae den inhoud diër plaetse, na het schepsel der voorzeyde helle en wat’er voor een maniere van plaetse wezen mogte? Den geest verklaerde hem daer op: Dat zoo haest als zynen heer Lucifer tot den val gekomen was, hem de helle bereyd was, welke daer is eene duysterheyd, waer in den duyvel Lucifer met eene ketinge gebonden ligt en verstooten, de welke hy tot het oordeel behouden zal, waer in dat niet anders gevonden word dan eene groote duysterheyd, vuer, solfer, pek en meer anderen stank. Voords konnen wy duyvels niet anders weten, zeyde hy, hoe of op wat maniere de helle geschaepen is, nog hoe datze van Godt gebouwd is, want zy heeft nog eynde nog grond.

_Een ander vraege van D. Faustus van het Regiment der duyvelen, en van hunne over-heeren._

Dezen kwaeden geest moest D. Faustus ook onderrichten van de wooning der duyvelen, van hun Regiment, en van hunne magt.

Den geest antwoorde en sprak: Lieven heer Fauste, de helle en haere rivieren, is onzer alle wooninge en huyzinge, de zelve heeft alleen zoo groot begryp, als de gansche weireld over de helle, en de weireld tot onder den Hemel; er zyn 10 Regimenten en 10 koningen, welke de overste onder ons duyvelen zyn, en de geweldigste onder de 6 Regimenten zyn deze naervolgende:

1. _Lucas Mortis._ 2. _Stagium Ignis._ 3. _Terra Tenebresa._ 4. _Tattarus._ 5. _Terra Obliviones._ 6. _Gehenna._ 7. _Herebeus._ 8. _Barathrum._ 9. _Styx._ 10. _Acheron._

In de zelve regeren de duyvelen Plegeton genoemd. De zelve 4 Regimenten zyn koninglyke regeringen, gelyk Lucifer regeert in ’t Oosten, Belzebub in ’t Noorden, Balial in ’t Zuyden, Astaroth in ’t Westen. Deze regeringe zal blyven tot het Oordeel des Heere.

_Een vraege in wat gedaente den verstooten Engel geweest is._

Doctor Faustus begonst wederom met den geest te spreken. Hy vraegde hem: Op wat wyze zynen heer Lucifer in den Hemel verciert was? en hoe hy aldus gewoont heeft? zynen geest bad hem dat hy hem dry dagen daer op mogt bedenken: en hy gaf hem den derden dag deze antwoorde: Mynheer Lucifer, die nu eertyds zoo genoemd wierd, is van wegen zyne verstooringe, uyt het klaer ligt des Hemelryks, die te vooren eenen Engel Gods en eenen Cherubin was, die ook alle de schepselen Gods in den Hemel gezien heeft, die was in zulk grootagtinge en weirdigheyd, en in zulke wooninge, dat hy boven alle Schepselen Gods, boven goud en edel gesteenten, en van Godt alzoo verligt was, dat hy de zonne en sterren-glans te boven ging: want zoo haest als hem Godt geschaepen had, zette hy hem op den Berg Gods en in de regeringe van een vorstendom, zoo dat hy in alle manieren volmaekt was; maer zoo haest als hy hem begon te verhooveirdigen en boven het oosten wilde verheffen, wierd hy van Godt uyt de wooningen des hemels verstooten, en van zynen stoel afgezet in eenen viersteen, die inder eeuwigheyd niet uytgebluscht zal worden, maer eeuwig branden zal. En vermids hy wetens en onwetens tegen Godt geweest is, zoo heeft hem Godt uyt zynen rechterstoel gezet, en hem tot de helle veroordeelt en verdoemt, waer uyt dat hy inder eeuwigheyd niet wyken mag.

Als nu D. Faustus den geest van deze dingen alzoo aengehoort had, zoo ging hy daer op speculeren. Hy ging ook alzoo stilzwygens van den geest weg in zyne kamer, leyde hem te bed, en begonst bitterlyk te weenen en te zugten, en op deze vertellinge des geests te denken, hoe dat den duyvel den verstooten Engel van God, zoo eerlyk vercierd was. En zoo verre hy niet zoo hooveirdig tegen Godt geweest had, een eeuwige wooninge in den hemel, en een hemels wezen zoude behouden hebben, en nu van Godt eeuwig verstooten is. Hy sprak: ô wee! wee my inder eeuwigheyd! alzoo zal ’t met my ook gaen, want ik ben ook een schepsel Gods en myn onderdaenig vleesch en bloed heeft my aen lyf en ziele inder eeuwigheyd de verdoemenis toegebragt, my door myn eygen vernuft en zinnen gedreven dat ik als een schepsel Gods van hem afgeweken ben, en my van den duyvel zoo heb laeten verleyden, dat ik my aen hem met lyf en ziele overgegeven en verkogt hebbe, waerom ik geen genade meer te verhopen hebbe; maer moet worden gelyk Lucifer, en in de eeuwige verdoemenis verstooten worden. Och wee! wee! in wat ellende heb ik my zelven gebragt: Och waer ik noyt geboren geweest.

Alzoo dede D. Faustus deze beklaeging en hy konde geen hope nog geloove meer krygen, op dat hy door boete tot de genade Gods mogt gebragt worden. Want zoo verre als hy gedagt hadde, den duyvel heeft my bedrogen, ik wil wederom tot Godt mynen genadigen Heere keeren, en den zelven om genade bidden en aenroepen en my wederom tot Christus en zyne Christelyke Kerke bekeeren, zoo had het met hem nog goed mogen worden, en den kwaeden geest in deze maniere mogen wederstaen: Niet tegenstaende dat hy hem met lyf en ziele had overgegeven. Maer hy was in al zyne meyninge twyffelagtig en ongeloovig.

_Doctor Faustus disputeerde voorder met zynen geest Mephostophiles van het geweld des duyvels._

Naer dat D. Faustus wederom wat beter gemoed was, zoo vraegde hy zynen geest Mephostophiles naer de regeringe, raed, geweld, tenteringe en na de tyranien des duyvels, en hoe dat hy zulks in ’t eerste gedreven hadde? waer op den geest antwoorde: Deze disputatie en vraege die ik u verklaeren zoude, zal u (mynheer Faustus) tot al te groote mismoedigheyd en achterdenken brengen, daerom zult gy zulks van my niet begeiren, want het gaet onze secreten aen. En midsdien ik u zulks niet ontzeggen kan, zoo zult gy weten dat zoo haest als den verstooten Lucifer tot den val kwam, zoo is hy Godt en alle menschen tot vyand geworden. Heeft ondernomen gelyk hy nog doet, alderleye tyranien aen de menschen te bewyzen gelyk men nog dagelyks zien kan, dat zommige haer uyt vensters dood werpen, hun zelven verhangen, verdrinken en doorsteken. Gelyk men ook zien kan, toen den mensch van Godt volkomendlyk geschaepen was, zoo misgunde hem zulks den duyvel, en hy bragt alzoo Adam en Eva met hunne nakomelingen in zonden, en in ongenade des Heere. Dit zyn, lieven Fauste, de aengrypinge en tyranien des duyvels. Alzoo dede hy ook met Caïn, en maekte ook dat ’t Israëls volk vremde goden aenbaden, de zelve offerden en met de heydensche wyven onkuysheyd bedreven. Alzoo hebben wy ook eenen geest die Saül gedreven en tot onzinnigheyd, gebragt heeft, dat hy hem zelfs kwam te vermoorden. Nog is’er eenen geest Asmodus genaemd, die zeven mans in onkuysheyd gedood heeft. Desgelyks is’er nog eenen geest Chagoe, die dertig duyzend menschen in ongeluk bragt, dat zy alle verslagen wierden, en dat de Arke Gods genomen wierd. Gelyk’er ook is geweest eenen Belzabé, die David zyn hert ontstak, dat hy zyn volk begonst te tellen, waer op dat zeventig duyzend menschen kwamen te sterven. Alzoo handelde ook eene van onze geesten met den koning Salomon, dat hy kwam de afgoden te aenbidden. En van deze geesten zyn’er by ons ontallyk veel, die de menschen hier toe zouden zoeken te brengen. En alzoo verdeylen wy ons nog over de geheele weireld uyt, zoeken alderleye list en loosheyd, trekken de menschen af van het Christelyk Geloof, brengen de zelve tot zonden, en strekken ons ten besten dat wy konnen of mogen tegen Jesus: wy kwellen de zyne tot de dood, wy bezitten de herten der Princen en Koningen dezer weireld, tegen de leeringe Jesus Christus, en haere toebehoorders. En dit kond gy, Faustus, wel by u zelven denken. D. Faustus sprak wederom tot hem: Zoo hebt gy my ook bezeten? Maer zegt my doch de waerheyd? Den geest antwoorde: ja, waerom niet; want zoo haest als wy uw hert bezagen, met wat gedagten dat gy omgingd, en hoe dat gy niemand anders tot uw voornemen konde gebruyken als den duyvel, ziet, dan maeken wy uwe gedagten nog veel begeirlyker, zoo dat gy nagt nog dag slaepen konde, maer dat alle uwe gedagten en zinnen u daer toe dreeven, hoe gy zoud mogen tot de tooverye geraeken. Ook toen gy ons bezwoerd, zoo maekten wy u zoo verbolgen, dat gy u eer van den duyvel zoud hebben laeten wegvoeren, dan gy van uw voornemen zoud geweken hebben. Daer naer behertigden wy u nog meer, tot dat wy in uw hert geplant hadden, dat gy van uw voornemen niet mogt afstaen ten eynde gy eenen geest tot uwen dienst mogt krygen. Ten lesten bragten wy u daer toe, dat gy u met lyf en ziele overgaeft, gelyk gy, Fauste, wel bevroeden kond. ’t Is waer, zeyde D. Faustus, het kan ook nimmermeer anders wezen; ook heb ik myn zelven gevangen, had ik Godzalige gedagten gehad, en my met de gebeden tot Godt gehouden, nog ook den duyvel in my zoo zeer niet laeten inwortelen zoo waer my zulke ellende aen lyf en ziele niet naekende. ô Wat heb ik gedaen. Den geest antwoorde: daer laet ik u voor zorgen, alzoo ging D. Faustus droevig van hem.

_Eene disputatie van de helle Gehenna genoemt, hoe die geschaepen is, en de pyne die daer in is._

Doctor Faustus had wel altyd een berouw in zyn herte, en een groot agterdenken in ’t geen hy gedaen had, dat hy zyne ziele zaligheyd zoo licht had geagt, en den duyvel voor het tydelyk zoo hard verbonden had; maer zyn berouw was Caïns en Judas boete, in de welke wel een berouw in ’t herte was, maer zy twyffelden aen de genade Gods, en het dogte hun een onmogelyke zaeke, wederom tot de genade Gods te mogen komen. Gelyk Caïn en Judas die in alzulke wanhope kwamen, dat zy niet gelooven konden, dat hunne zonden hun konden vergeven worden. Alzoo was ’t ook met D. Faustus, hy zag wel den Hemel, maer hy konde daer niet in zyn. Hy droomde van den duyvel en van de helle; gelyk men pleegt te zeggen, dat hy bedagt wat hy gedaen had. En meynde altyd door veel te disputeren, te vraegen en te antwoorden met zynen geest zoo verre te komen, dat hy eens tot boete en berouw van zonden geraeken zoude. Maer het was al te vergeefs, want den duyvel had hem al te vast gevangen, hier op nam D. Faustus hem wederom voor, om met hem te spreken en te zeggen, dat hy wederom van de helle gedroomt had. Daerom vraegde hy den geest, wat dat de helle was. Ten derden, wat dat’er voor een gekerm en geklag in de helle was onder de verdoemde. Ten vierden, of ook de verdoemde nog tot de genade Gods konde komen, en uyt de helle verlost worden. Den geest gaf op alle deze vraegen geene antwoord. Maer sprak: Heer Fauste, uwe vraege en disputatie van de helle en haere gelegendheyd, mogt gy wel achter laeten, wat wilt gy toch van u zelven maeken? en al waer ’t zaeken, dat gy tot in den Hemel opklimmen moest, zoo zoude ik u doch wederom tot in de helle nedersmyten, want gy zyt mynen, en gy behoord ook in onze koy. Daerom, lieven Faustus, laet toch daer zoo veel naer de helle te vraegen, ô vraegen… Maer vraegt in plaetse van dit wat anders? want gelooft my vryelyk zoo verre als ik u alle gelegendheyd zoude verhaelen, zoo zoude gy in zulke wanhope, berouw en bekommernisse komen, dat gy daer naer zoude willen, dat gy alle deze vraegen agtergelaeten had; daerom bidde ik u ten andermael, laet toch al deze vraegen daer blyven! D. Faustus antwoorde; Ik moet het nogtans weten, of ik zal niet leven, daerom zult gy het my zeggen. Nu welaen sprak den geest, ik zal ’t u zeggen, waer my zulks niet schaeden kan, gy vraegt wat de helle is: de helle heeft menigerley naemen en bediedsels, want zomtyds word de helle hellig en dorstig genoemd, mids dat de menschen die daer in zyn tot geene laevinge nog verkwikkinge konnen komen. Men zeyde ook met regt, dat de helle een dal genoemt word, ’t welk niet verre van Jeruzalem gelegen is. De helle heeft zulke wyde en diepte, als het dal by Jeruzalem, dat is den Troon des Hemels waer in dat de inwoonders van het hemelsch Jeruzalem zyn, en woonen wyd en verre tegen malkanderen overliggende, zoo dat de verdoemde in de woeste des dals altyd moeten blyven woonen en in de hoogde der stad Jeruzalem nimmer geraeken konnen. Alzoo wierd de helle ook een plaetse genoemt, die zoo wyd is, dat de verdoemde die daer in woonen, noyt geen eynde daer in konnen zien: desgelyks word de helle ook genoemd de brandende helle waer in alle dingen branden moeten, wat daer in komt, gelyk eenen baksteen in eenen vuerigen hoven, ofschoon den steen gloeyend wierd, zoo komt hy doch nimmermeer te verbranden, of te verteiren, en word’er maer harder van. Alzoo dat de zielen der verdoemde menschen inder eeuwigheyd branden, zonder te verbranden of te verteiren, maer meer en meer pyne gevoelen. Desgelyks word ook de helle een eeuwige pyne genoemd, de welke nog beginsel, nog hope, nog eynde heeft; zy word ook de duysterheyd van eenen toren genoemd, alwaer men de heerlykheyd Gods, gelyk het licht de zonne of de maene niet zien kan.

De helle heeft ook eenen afgrond Chasma genoemd, waer dat men zommige inwerpt en daer heeft hy zulke diepte dat’er geenen grond is, aldaer scheurd hem het Aerdryk van elkander, en ’t schynt dat in zulke diepte der afgronden winden gehoort worden. De helle word Petra genoemd, dat is een steen-klippe, en die is ook gelyk eenen steen; want de helle is zoo bevestigd, datze aerde nogte steenen rondom haer heeft, gelyk een steen klippe. Maer gelyk Godt den Hemel bevestigd heeft, alzoo heeft hy ook den grond der helle bevestigd, dit is vast, (al hoewel dat’er zommige luttel geloof aen geven) dat’er is een Opperwezen, eenen Hemel voor de gelukzalige, en eene helle tot straffe der zondige zielen, maer het vagevuer is de weireld, alwaer men lyd en stryd. De helle is vol vuer en rook, gelyk eene hooge steen-klippe, zy is afgrouwelyk en uyt’er maete pynelyk. Zy word ook genoemd Carcer, waer in de verdoemde eeuwig gevangen moeten liggen. Den mensch die tot een vertwyffelinge gekomen is, gaet daer niet henen, om dat hy dezelve zoude bezien mogen: maer hoe hooger hy opklimt, en hem daer afwerpt, hoe dieper dat hy vallen moet. Alzoo is ’t ook met de verdoemde zielen, die de hellen hebben of gevoelen zullen. Daer van zult gy D. Faustus het schrift lezen, want ’t is my teenemael verborgen. Maer even gelyk de helle jammerlyk aen te zien is, alzoo is ook daer naer advenant onverdraegelyke pynen en martelisatie, waer van ik u daer van ’t berigt doen wil, dat het met die verdoemde gaet gelyk als ik u hier te vooren verklaert hebbe: want het is waer, gelyk als ik u zegge, dat de helle en het aerdryk nimmermeer verzaed worden, zoo dat’er nog eynde nog ophouden in de helle wezen zal, en der verdoemde klaegen of jammeren nimmermeer eynde nemen zal over hunne zonden en boosheyd. Eyndelyk daer is een roepen, klaegen, kermen, jammeren, schryen en huylen tot Godt, om dat alle schepselen Gods haere vyanden zyn: daer ter contrarie de Heyligen Gods alle eere en blydschap inder eeuwigheyd genieten. De pyne van den eenen is grooter en geweldiger, dan de pyne en tormenten van de andere; want gelyk de zonden van den eenen grooter zyn, alzoo zyn ook de straffen van den eenen grooter als van den anderen. De verdoemde klaegen noyt over de onlydelyke koude, maer over het onuytblusschelyk vuer, over de onverdraegelyke duysterheyd, over den stank, over de eeuwige ongerustheyd en over de schrikkelyke gezigten der duyvelen, en in de hope van eenige verlossinge. Ook klaegen zy met weenende oogen, met knersinge der tanden, met stank der neuzen, met jammeren der stemmen, met beven der handen en voeten. Zy eten hun eygen tong op door de groote smert, mids dat zy wenschen te sterven en nogtans niet konnen sterven, want de dood vlied van hun weg. En alle hun ellende en pyne word van dag tot dag grooter en zwaerder.

Eyndelyk, de helle is alzoo geschaepen gelyk Godt zynen troon geleyd en op al zulke plaetse als hy gewilt heeft, dat zy zouden geplaegt worden, zoo dat de helle veel naemen heeft, gelyk een schand-wooning, een verzinding, een vraeke, een diepte der helle, want de zielen der verdoemde moeten niet alleen in een geklag en geween des eeuwig vuers zitten; maer zy moeten ook schande, bespotting en schimp van Godt verdraegen. En merkt dat de helle des doods een hitte des vuers en duysterheyd der aerde is, waer van Godt noyt geen eynde bedagt heeft. Aldus heb ik u voldaen, heer Fauste op uwe derde vraege; de welke met de eerste en tweede over-een-komt.