Chapter 6

Zesde Les.

De Tijd, de Datum, de Ouderdom.

Ter aanduiding van _den tijd_ heeft het Esperanto verschillende vormen.

De Nederlandsche zin _Het is 3 uur_, vertaalt men: Estas la tria horo. 't Woordje _het_ wordt niet vertaald, terwijl men het woord _horo_ gewoonlijk weg laat en dus alleen schrijft: Estas la tria.

Om nu in 't Esperanto te zeggen, dat het 3.15 uur is, kan men de volgende manieren volgen:

1e. kan men zeggen, dat reeds 15 minuten of een kwartier van het vierde uur zijn verloopen, dus: Estas kvarono de la kvara, wat woordelijk beteekent: Het is een vierde van het vierde;

2e. kan men zeggen, dat het is 3 uur en een kwartier, dus: Estas la tria kaj kvarono;

3e. kan men zeggen, dat het een kwartier over of na het derde uur is, dus: Estas kvarono post la tria;

4e. kan men zeggen, dat het is 3 kwartier vóór het vierde uur, dus: Estas tri kvaronoj antaux la kvara.

De manieren onder 1 en 3 worden meestal gebruikt.

Het voorzetsel _om_ vóór het uur wordt vertaald door _je_, bijv.: om 2 uur = je la dua; om kwart over 2 = je kvarono de la tria.

Het is 2.20 n.m. (namiddag) zou volgens de 4 bovenstaande manieren vertaald worden:

Estas dudek minutoj de la tria posttagmeze. Estas la dua kaj dudek minutoj posttagmeze. Estas dudek minutoj post la dua posttagmeze. Estas kvardek minutoj antaux la tria posttagmeze.

_Den datum_ kan men op tweeërlei manier aanduiden. Vraagt men bijv.: _Welke datum is het heden?_ dan kan men dit vertalen door: Kiu dato estas hodiaux _en_ Kiun daton ni havas hodiaux.

In het eerste geval is _kiu dato_ het _onderwerp_ en in het tweede geval het _lijdend voorwerp_ van den zin (zie de _n_).

Het antwoord op bovenstaande vraag kan dan zijn bijv.: Hodiaux estas la kvara de auxgusto, _òf_ Hodiaux ni havas la kvaran de auxgusto.

Tusschen het _getal_ en de _maand_ krijgt men altijd het woordje _de_, wat als voorzetsel geen _n_ na zich heeft.

_Hoe oud zijt gij?_ wordt vertaald alsof er stond: _Welken leeftijd hebt gij?_ en wordt dus: Kian agxon vi havas?

Het antwoord kan ook weer op twee manieren gegeven worden, bijv.: _Ik ben 10 jaar_ wordt vertaald door: Mi havas dek jarojn, wat woordelijk beteekent: _Ik heb 10 jaren_, of door: Mi estas dekjara, wat woordelijk beteekent: _Ik ben 10-jarig_.

Achtervoegsels _ajx_ en _ec_.

_Ajx_(o) duidt _concrete zaken_ aan, die de eigenschap _bezitten_ door het grondwoord uitgedrukt.

Concreet is datgene wat door de zintuigen kan worden waargenomen, bijv.: mola = zacht, molajxo = zachtheid (zachte deel van fruit bijv.); amiko = vriend, amikajxo = vriendschapsbetuiging.

In 't algemeen kan men dit achtervoegsel omschrijven door het Nederlandsche _iets dat .... is_, bijv.: bela = schoon, belajxo = iets dat schoon is; kreski = groeien, kreskajxo = iets dat gegroeid is (gewas, plant).

_Ec_(o) vormt _abstracte woorden_, die de eigenschap _bedoelen_ door het grondwoord uitgedrukt.

Abstract is datgene, dat niet met de zintuigen kan worden waargenomen, bijv.: frato = broeder, frateco = broederschap; sana = gezond, saneco = gezondheid.

De meeste woorden op _ec_ gaan in 't Nederlandsch op _heid_ of _schap_ uit, doch geen enkele heeft een meervoudsvorm.

Leer van buiten:

tempo tijd momento oogenblik horo uur minuto minuut sekundo seconde tago dag nokto nacht mateno morgen (ochtend) vespero avond semajno week lundo Maandag mardo Dinsdag merkredo Woensdag jxauxdo Donderdag vendredo Vrijdag sabato Zaterdag dimancxo Zondag monato maand januaro Januari februaro Februari marto Maart aprilo April majo Mei junio Juni julio Juli auxgusto Augustus septembro September oktobro October novembro November decembro December jaro jaar sezono jaargetijde printempo lente somero zomer auxtuno herfst vintro winter dato datum agxo ouderdom, leeftijd matura rijp pura zuiver agrabla aangenaam grava belangrijk, ernstig fortika vast, stevig forta kloek, sterk, machtig labori werken dormi slapen ami beminnen, houden van rigardi kijken plori weenen malvarmumi een verkoudheid vatten kosti kosten kompari vergelijken morgaux morgen (dag) hieraux gisteren frue vroeg foje eens, keer jam reeds

Vertaling:

Tage, nokte, tagmezo, saneco, malsaneco, eterneco, novajxo, matureco, malpura, malpurajxo, centjaro, blankajxo, vereco, infaneco, parenceco, amikajxo, boneco, beleco, bovajxo, kokajxo, estajxo.

Vertaal in Esperanto:

Mannelijkheid, vriendschap, iets schoons, gewas (iets dat groeit), geschrift, gezang, hoeveelste, kinderachtigheid, jonkheid, oudheid, slechtheid, koude, ontevredenheid, zwakheid, vlugheid, ongerust, zuiverheid, oppervlakte (wat van boven is), omstreken, broederschap, vroolijkheid, gerustheid, binnenste (wat waar te nemen is).

Vertaling:

La semajno havas 7 tagojn. Mia fratino havas 19 jarojn (aux Mia fratino estas 19 jara). Hodiaux estas merkredo. 100 jaroj estas centjaro aux jarcento. Kiun daton ni havas hodiaux? Kiu tago estos morgaux? Hodiaux ni havas la dekan (tagon) de la monato. Unu monato estas dekduono de jaro. Unu tago estas tricent sesdek kvinono de jaro. Kioma horo estas nun? Estas la dua; kvarono de la tria; kvarono post la dua; duono de la tria; tri kvaronoj de la tria; tri kvaronoj post la sesa; kvarono antaux la sepa. Kian agxon vi havas? Bonan tagon, bonan vesperon. Januaro estas la unua monato de la jaro kaj decembro la dekdua. Nokte la policanoj en Parizo iras duope. Somere je la tagmezo estas ofte tre varma. La kiso estas amikajxo. Mi amas la cxirkauxajxojn de tiu urbo. Ni komparas la belecon de la printempo kun tiu de la auxtuno.

Vertaal in Esperanto:

Een dag is het zevende deel van een week. Hoe laat (om welk uur) komt (venos) uw zuster? Den 13en Augustus kom (venos) ik bij u en blijf (restos) 3 dagen. Den hoeveelsten is het vandaag? (vertaal als: Welken datum hebben wij vandaag?) Hoe oud is uw broeder? Hij is 16 jaar. De vriendschapsbetuigingen van dien man zijn onwaar. De jonkheid is altijd gelukkig en vroolijk. De rustigheid van de omstreken van deze stad is zeer aangenaam in den zomer. De oppervlakte van dien steen is wit. Des daags moeten wij werken, 's nachts kunnen wij slapen. 's Zomers is het weder dikwijls zeer warm, in den winter zeer koud. Het is vandaag te koud voor (laux) het seizoen. In den zomer zijn de boomen groen. De 31e December is de laatste dag van het jaar. Een uur heeft 60 minuten en een minuut heeft 60 seconden.

_Opmerking_: Waar wij den tegenw. tijd van een werkwoord gebruiken, terwijl we over een handeling of werking in de toekomst spreken, gebruikt men in 't Esperanto den toek. tijd, bijv: Ik kom morgen = Mi venos morgaux.