Chapter 15

Vijftiende Les.

Korelativoj op ial en iam.

_Korelativoj_ op _ial_ duiden reden of oorzaak aan.

_Ial_ = ergens om, om de een of andere reden, bijv.:

Li ne povis veni ial = Hij kon om de een of andere reden niet komen.

_Kial_ = waarom, om welke reden, bijv.:

Kial li estis en la urbo? = Waarom was hij in de stad?

_Tial_ = daarom, om die reden, bijv.:

Tial mi venis = Daarom kwam ik.

_Cxial_ = overal om, om elke reden, bijv.:

La knabo ridis cxial = De jongen lachte overal om.

_Nenial_ = nergens om, om geen enkele reden, bijv.:

Mi iras hejmen nenial = Ik ga nergens om naar huis.

_Korelativoj_ op _iam_ hebben betrekking op den tijd.

_Iam_ = eens, ooit, op zekeren tijd, op een of anderen tijd, bijv.:

Mi venos vidi iam = ik zal eens komen zien.

_Kiam_ = wanneer, op welken tijd, bijv.:

Kiam vi venos? = Wanneer komt gij?

_Kiam_ = toen, in de beteekenis van als, wanneer, zoodra, bijv.:

Kiam li venis, li estis bonvena = Toen hij kwam, was hij welkom.

Ni estis elirontaj, kiam li alvenis = Wij zouden uitgaan, toen hij kwam.

_Tiam_ = dan, toen, op dien tijd, destijds, bijv.:

Tiam estis tempo por foriri = Dan was het tijd om te vertrekken.

_Cxiam_ = altijd, ten allen tijde, steeds, bijv.:

Li laboras cxiam = Hij werkt altijd.

_Neniam_ = nooit, nimmer, op geen enkel oogenblik, bijv.:

Li venas neniam = Hij komt nooit.

Voorvoegsels _ek-_ en _re-_.

_Ek-_ duidt een werking aan, die aanvangt of van korten duur is, bijv.:

dormi = slapen, ekdormi = inslapen. kanti = zingen, ekkanti = aanheffen, beginnen te zingen. krii = roepen, ekkrio = uitroep.

_Re-_ duidt een herhaling der handeling aan, bijv.:

vidi = zien, revidi = herzien. veni = komen, reveni = opnieuw komen. trovi = vinden, retrovi = opnieuw vinden, weervinden.

Leer van buiten:

koverto omslag historio geschiedenis fabelo vertelling fablo fabel verso vers poeto dichter poezio dichtkunst teatro schouwburg dramo drama verko werk (letterkundig) muziko muziek kolego ambtgenoot majstro meester (in zijn kunst) profesoro leeraar spirito geest animo ziel prudento rede, verstand kapabla bekwaam diligenta vlijtig sagxa wijs severa streng antikva oud, antiek admono vermaning dubi twijfelen konsili aanraden demandi vragen respondi antwoorden silenti stilzwijgen mensogi liegen prepari bereiden montri toonen, aanwijzen rakonti vertellen kalkuli rekenen konduti zich gedragen rekompenci beloonen lauxdi prijzen, loven admiri bewonderen puni straffen ordoni gebieden parkere van buiten vane tevergeefs okaze toevallig prosperi bloeien, gelukken, slagen aroganta aanmatigend perfidi verraden vitrokahelo glasruit kapti vangen okaze de ter gelegenheid van

Vertaling:

Reveni, revidi, rediri, retrovi, ekkanti, ekgliti, ekbruligi, ekkoni, rekoni, ekdormi, resendi, verkajxo, verkisto, muzikanto, mensogulo, maldiligenta, sagxulo, represi, ekpensi, ekkomenci, rekomenci.

Vertaal in Esperanto:

Bewonderenswaardig, lovenswaardig, strafbaar, berekenbaar, pennedoosje, vertaler, begrijpelijk, gedicht, vertelling, begrijpelijk maken, wijzer, bezienswaardigheid, omstreken, bezoeker.

Vertaling:

Vivis iam regxo, kiu havis du filojn. Kien vi iros morgaux? Kial vi plendas, vi devas esti gaja, cxar vi estas sana kaj ricxa, kaj tamen vi cxiam estas malgaja. Mi neniam vidis ankoraux tiajn belajn cxirkauxajxojn. Morgaux mi iros al amiko kiu logxas en domo ie sur la kampo, apud mia naskigxurbo. Kial vi do foriras? La infaneto ploradis ial, sed la patrino ne sciis kial kaj ne povis trovi la kialon. Kiam mia amikino auxdis, ke sxi povas foriri, sxi rapidigxis hejmen. De tiam ili estas amikoj. Kiam vi vizitos vian fraton, tiam salutu lin de mi. En la tiama tempo mi vizitis Parizon cxiujare. Dek cigaroj kostas tridek cendojn, tial unu cigaro kostas tri cendojn. Tiu malsanulo cxial estas malkontenta. Mi cxiam levigxas tre frue. Vi cxiam estas malkontenta; vi cxiam deziras ion multe pli belan. Mi cxiam iras al la teatro. La infanoj ridas cxial. En tiu cxambro mi vidis nenian pentrajxon. Malesperu neniam. Mi neniam vidis ion de via laboro. Mi nenial forlasos vin. La knabo batis sian fratinon nenial. La forkurinta infano nenie estis videbla.

Vertaal in Esperanto:

Eens zag ik een groote stad, waarin altijd groene boomen stonden. Waarom deedt gij dat? Komt gij ergens om (om een of andere reden)? Neen, ik kom nergens om. Wanneer men iets doen moet, wil men gaarne het waarom weten. Daarom (om die reden) kwam ik gisteren niet. Gij moet niet overal om lachen. Gij deedt beter nergens aan te denken. Wanneer ik u de geschiedenis zal verteld hebben, dan zult gij begrijpen, waarom hij dat deed. Zaagt gij ooit zulke schoone omstreken? Neen, ik ben nog nooit in Amsterdam geweest. Zijt gij ooit gestraft geworden? Muziek is altijd aangenaam als ze goed is. Toen ik was ingeslapen, begon ik te droomen. Zij heffen een lied aan. Na langen tijd sliep ik in en droomde een schoonen droom. Herinnert gij u nog den dag, dat gij den eersten keer naar school gingt? Die dag is niet licht te vergeten (onvergetelijk). De onderwijzer staat voor de klasse en gebiedt den kinderen, dat zij zullen zwijgen (silentu). Het onderwijs begint. Indien de leerlingen zeer vlijtig zijn geweest, zal de onderwijzer hun een mooie geschiedenis vertellen. Hebt gij uw portefeuille verloren? Ik heb er een gevonden. U spreekt dat woord niet goed uit. Toon mij uw hand en ik zal u zeggen wie gij zijt. Verstaat gij mij? Neen, mijnheer, ik heb u niet verstaan. Ik moet hem bewonderen. Hij liegt alsof het gedrukt is. Antwoord, wanneer men u iets vraagt. De leerlingen waren zeer vlijtig.

Lees- en Vertaaloefening:

MALFELICxA KOMERCISTO.

Juna homo, kiu en sia urbo havis nenian okupon, venis Londonon por sercxi helpon cxe unu sia parenco. Tiu cxi lasta donis al li kelkan nombron da cxapoj kaj konsilis al li stari sur la strato kaj vendi ilin. Gxoja, ke li nun povos iom perlabori, la junulo prenis la cxapojn kaj iris kun ili sur unu homplenan straton kaj sidigxis en unu oportuna anguleto. Vespere li revenas al la parenco, kaj tiu cxi demandas: Nu, cxu vi multe vendis? Ha, malgaje respondas la junulo, ecx unu cxapon mi ne vendis! Cxu vi al neniu proponis? kion do vi faris la tutan tagon? Mi tenis la cxapojn bone kasxitajn en mia korbo, por ke la polvo ilin ne malbonigu, sed proponi al iu mi ne trovis okazon en la dauxro de la tuta tago, cxar el la granda amaso da homoj, kiuj pasis antaux mi, cxiuj havis jam cxapojn sur la kapoj.

(_El Fundamenta Krestomatio._)