Chapter 13

Dertiende Les.

Korelativoj.

De op achterin bijgevoegde tabel genoemde woordjes zijn verschillende soorten van _voornaamwoorden_ of _bijwoorden_, die dienen als _vragende v.n.w._, _bezittelijke v.n.w._, _vragende bijwoorden_ enz. Deze woordjes noemt men _korelativoj_.

De bovenste rij van de tabel, dus _ia_, _io_, _iu_, _ie_, _ial_, _iam_, _iel_, _iom_ en _ies_ noemt men de _grondwoorden_ waarvan de andere gevormd worden. Ze worden in onbepaalde beteekenis gebruikt.

Die welke beginnen met _k_ zijn vragend; Die welke beginnen met _t_ zijn aanwijzend; Die welke beginnen met _cx_ zijn alles omvattend; Die welke beginnen met _nen_ zijn ontkennend.

De korelativoj op _ia_ en _iu_ kunnen den meervoudsuitgang hebben, terwijl _ia_, _iu_, _io_ en _ie_ een _n_ na zich kunnen krijgen.

Eenige korelativoj worden ook wel _zelfstandig_ of _bijvoeglijk_ gebruikt, bijv.:

la kialo = het waarom; kioma = hoeveelste.

Korelativoj op ia en io.

_Korelativoj_ op _ia_ zijn bijvoeglijk en bepalen iets omtrent de hoedanigheid of de soort.

_Ia_ = de een of andere, een zekere, eenigerlei, bijv.:

Ian tagon mi donos al vi la monon = De een of andere dag zal ik u het geld geven.

Li acxetis iajn nuksojn = Hij kocht de een of andere soort noten.

_Kia_ = welke, wat voor een, welke soort van, bijv.:

Kiajn nuksojn vi preferas? = Welke (soort van) noten verkiest gij?

_Tia_ = zoodanig, dusdanig, dergelijk, zulk een, zulk een soort, bijv.:

Tia cxapelo kostas kvin guldenojn = Zoo'n (zulk een) hoed kost vijf gulden.

_Cxia_ = elke soort van, iedere soort, elk, ieder, bijv.:

Cxia persono bezonas monon = Elk mensch heeft geld noodig.

_Nenia_ = geen enkele soort van, geen enkel, bijv.:

Li konas nenian floron = Hij kent geen enkele (soort van) bloem.

_Korelativoj_ op _io_ zijn zelfstandig en worden alleen voor zaken gebruikt. Ze hebben dan ook nooit een zelfst. n.w. achter zich.

_Io_ = iets, het een of ander, bijv.:

Io kusxis sur la tablo = Iets lag op de tafel.

Mi vidis ion = Ik zag iets.

_Kio_ = wat? (vragend voornaamwoord) bijv.:

Kio povas mangxi? = Wat kan eten?

Kion vi vidas? = Wat ziet gij?

_Tio_ = dat.

Tio estas bela = Dat is mooi.

Mi vidis tion = Ik zag dat.

_Tio cxi_ of _cxi tio_ = dit (in de nabijheid) bijv.:

Tio cxi devas esti bona = Dit moet goed zijn.

Mi portos tion cxi = Ik zal dit dragen.

_Cxio_ = alles, alle, elk ding, bijv.:

Cxio estas en la butiko = Alles is in den winkel.

Li scias cxion = Hij weet alles.

_Nenio_ = niets, niet een enkel ding, bijv.:

Nenio falis = Niets viel.

Mi auxdis nenion = Ik hoorde niets.

Achtervoegsels _em_ en _ebl_.

_Em_(a) vormt woorden, die de neiging uitdrukken tot hetgeen het grondwoord (meestal een werkwoord) uitdrukt, of de gewoonte van de hoedanigheid, in het grondwoord gelegen, bijv.:

kredi = gelooven, kredema = lichtgeloovig. mensogi = liegen, mensogema = leugenachtig. babili = babbelen, babilema = babbelachtig.

_Ebl_(a) drukt de mogelijkheid uit van hetgeen het grondwoord (altijd een werkwoord) beduidt, bijv.:

vidi = zien, videbla = zichtbaar. legi = lezen, legebla = leesbaar. auxdi = hooren, auxdebla = hoorbaar.

Leer van buiten:

butono knoop broso borstel sapo zeep juvelo juweel rubando lint galono boordsel punto kant kotono katoen lano wol silko zijde veluro fluweel argxento zilver oro goud bastono stok ombrelo regenscherm magazeno magazijn butiko winkel bazaro bazar lukso pracht truo gat speco soort elefanto olifant spongo spons brocxo borstspeld ringo ring cxeno ketting galosxo overschoen cxifono vod, lor fadeno draad difekta beschadigd delikata fijn, teeder eleganta sierlijk simpla eenvoudig falsa valsch, vervalscht ebla mogelijk aminda beminnelijk sindona dienstwillig kompreni begrijpen, verstaan interesi aanbelangen intenci voornemens zijn preferi verkiezen sxangxi ruilen, verwisselen jxuri zweren, eed doen alia andere cetera overige kelka, kelke da eenige multa, multe da veel malmulta, malmulte da weinig tuta gansch kiu ajn wie het ook zij

Vertaling:

Eble, juvelisto, cxenero, cxifonisto, cxifonujo, lana, kombilo, levilo, gxentilajxo, edzigxo, posxhorlogxo, falsisto, legebla, kredema, kredebla, dormema, trinkebla, drinkema, pagebla, uzebla, preferebla.

Vertaal in Esperanto:

Zilvergeld, eenvoudigheid, jonge olifant, knoopsgat, school, leerling, schoolhoofd, onderwijzer, portefeuille, inktkoker, leerboek, leesboek, verstaanbaar, leerzaam, schrijver, werkzaam.

Vertaling:

Cxu vi auxdis jam ion pri tia afero? Ne, mi auxdis ankoraux nenion, sed se mi auxdos ion, mi sciigos tion al vi. Mi donos al vi cxion, kion mi havas. Kiam (toen) mi estis en la urbo, mi vidis en la butiko de la juvelisto tiajn belajn cxirkauxmanojn, ke mi eniris la butikon, kaj volis scii, kion ili kostis, sed mi povis acxeti nenian. Io estas sub la tablo. Estas tempo por cxio. Kio estas tio cxi, kion mi vidos? Nenio estas preta; tio estas malagrabla. Estis ia truo en mia posxo, cxar mi perdis mian monujon. Kia lukso estas en la salono de la ricxulo. En la butiko mi acxetis pluvombrelon. Mi sciigis tion al vi. Donu ian fadenon al mi. Mi havas nenian argxentmonon cxe mi. Apud la silko kusxas la kotona rubando.

Vertaal in Esperanto:

Iets ligt op de tafel. Hij hoorde iets. Een kat liep in de kamer. Een of andere vogel zat op den toren. Wat schoon is moet eenvoudig zijn. Dat, wat gebeurde, was goed. De arme knapen konden niets geven aan den armen grijsaard. Welke (wat voor soort) kant hebt gij aan uwe japon? Wat zegt gij? Welk meisje is ongelukkig? Dat is niet waar. Welke noten eet gij? Hij kent geen enkele soort menschen. In allerlei (soort) steden bevinden zich dergelijke menschen. Welken ouderdom hebt gij? Ik had iets gezien, maar ik wist niet wat. Ik zou dit gelezen hebben, maar ik had geen tijd. Neem de zeep uit het zeepbakje en wasch uwe handen. De ketting was van goud en de borstspeld van zilver. De gouden borstspeld is mooier dan de zilveren. Leg de borstel in de kast en knoop je jas toe.