Part 1
Produced by The Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+----------------------------------------------------------------+ | | | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | | | | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, | | verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te | | moderniseren. | | | | Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan het | | einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. | | | | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn | | gecorrigeerd. | | | | In het origineel cursieve tekst is weergegeven als _cursief_. | | | | In het boek worden lage en hoge aanhalingstekens gebruikt. | | De dubbele aanhalingstekens zijn in dit e-boek aangegeven als | | »aanhalingstekens«. | | In hoofdstuk VII is geprobeerd de stand en plaatsing van | | beelden zo goed mogelijk weer te geven met ASCII-tekens. | | Zie verder de html-versie. | | | | Aan het eind van dit e-boek volgt een overzicht van de | | aangebrachte correcties. | | | | De illustraties zijn beschikbaar bij de html-versie van dit | | e-boek op https://www.gutenberg.org | | | +----------------------------------------------------------------+
HERALDIEK
HERALDIEK
DOOR
J. GODEFROY.
MET 382 ILLUSTRATIES.
[Illustratie]
UITGEGEVEN TE AMSTERDAM DOOR N.V. WED. J. AHREND & ZOON
[Illustratie: Graaf van Henneberg en zijn vrouw.
Bronzen grafplaat in de kerk van Römhild,
Duitsche Vroeg-Renaissance.]
[Decoratieve illustratie]
DE KLEUREN
I.
De heraldiek staat met de ornamentiek in nauw verband. Vele decorateurs, teekenaars, ornamentisten en calligrafen hebben dan ook meer dan eens in hun leven met wapenschilden en wat daarmee in verband staat, te doen gehad, zoodat een boekje over die hoofdstukken uit de wapenkunde, die voor bovengenoemde categorie personen van belang zijn, in deze bibliotheek niet achterwege mag blijven.
* * * * *
De heraldische kleuren worden ook emails of tinkturen genoemd, en zijn te onderscheiden in:
_A._ metalen, _B._ kleuren en _C._ pelswerk.
Oorspronkelijk waren er 6 tinkturen, n.l. 2 metalen: goud en zilver en 4 kleuren: rood, blauw, zwart en groen.
Naderhand zijn hieraan nog eenige kleuren toegevoegd, n.l. natuur- of vleeschkleur, purper, aschgrauw, ijzerkleur, bruin en oranje.
* * * * *
_Goud_ en _zilver_ worden om praktische redenen dikwijls vervangen door geel en wit. Een goede heraldische gele kleur is chromaat.
[Illustratie: 1 2 3 4 5 6 7 8 9]
_Rood_ = keel; vermiljoen is de aangewezen kleur.
_Blauw_ = azuur; kobalt blauw of ultramarijn.
_Zwart_ = sabel; lampe- of ivoorzwart.
_Groen_ = sinopel; emerald- of Parijsch groen.
* * * * *
Soms werden voor mensch- of dierfiguren en voorwerpen natuurlijke kleuren gebruikt, b.v. voor gelaat en handen vleeschkleur.
Purper, roodpaars werd nooit, behalve in Spanje, als kleur voorkomend op het schild benut.
Aschgrauw, ijzerkleur en bruin zijn vooral in lateren tijd in Duitschland toegepast.
De natuurkleuren kwamen in de vroegere middeleeuwen niet voor; ze werden vervangen door benaderende kleuren, wat heraldisch beter is. Zoo werd een leeuw goud of rood, een adelaar zwart of rood, een visch zilver of azuur. Vooral aschgrauw, ijzerkleur en bruin maken het wapenteeken onduidelijk, en het is daarom goed, deze later toegevoegde kleuren te vermijden. Ook wat oranje betreft moet worden zorg gedragen, dat ze nòch geel, nòch op rood gaat gelijken, maar goed oranje blijft.
[Illustratie: 10 11 12 13 14 15 16 17 18]
* * * * *
Sterk sprekende kleuren, die reeds op grooten afstand zijn te onderscheiden, dus primaire en ongemengd, zijn hoofdvoorwaarde voor een goed heraldisch teeken. Zoo waren ook de zeer oude wapens gekleurd, niet, omdat men geen andere kleuren kende, maar omdat krachtige tegenstellingen, alleen door toepassing van primaire kleuren, een vereischte waren.
[Illustratie: 19 20 21 22 23 24 25 26 27]
Dat het hierdoor kon voorkomen, dat een adelaar blauw, een leeuw groen werd voorgesteld, is ook volkomen te rechtvaardigen; dit vond meestentijds zijn oorzaak in 't feit, dat de verschillende takken van eenzelfde familie moesten worden onderscheiden. In zoo'n geval werd niet de figuur, b.v. de leeuw door een andere vervangen, doch eenvoudig door een andere kleur gewijzigd; en duidelijkheidshalve was men aangewezen op een sprekende heraldische kleur.
Als hoofdregel geldt verder, dat geen metaal op metaal, en geen kleur op kleur mogen worden gebruikt. Toch, waar somtijds bij zeer samengestelde wapenteekens afwijking noodzakelijk was, is deze afwijking niet altijd onheraldisch, maar niettemin ongewenscht, als ze eenigszins kan worden gemeden.
Zoo mag dus geen roode roos op een blauw veld worden aangebracht, evenmin als een gouden leeuw op een zilveren veld.
Purper en vleeschkleur zijn onzijdig, zoodat dus b.v. wel een kop in vleeschkleur op een blauw veld mag worden aangebracht.
Dat metalen niet op metaal mogen worden aangebracht komt, omdat deze elkaar zouden overschitteren, waardoor de teekening verward zou worden en de omtrekken of het silhouet niet goed zouden spreken.
* * * * *
Een andere toevoeging van lateren tijd is het z.g. _Pelswerk_. Hiertoe behoort onder anderen het _hermelijn_; dit zijn in den vorm van een Latijnsch kruis gestyleerde staartjes van het hermelijn, van welk dier de vachtjes dienden om koningsmantels te voeren. Het hermelijn komt voor als zwarte figuren op witten of zilveren grond.
Het _tegenhermelijn_ is juist omgekeerd, witte of zilveren figuurtjes op zwarten grond. Indien hermelijn wordt toegepast niet op het schild, dan komt het voor in natuurlijken vorm. Een ander pelswerk, het z.g. _vair_ komt gevarieerd voor als, _vair_, _tegenvair_ en _paalvair_. De kleuren zijn steeds blauw en zilver.
Voornamelijk in Duitschland komt ook nog voor het _Kürsch_, een schubbenvormig gerangschikt pelswerk.
Omdat pelswerk niet als kleur wordt beschouwd, kan dus kleur op pelswerk of metaal op pelswerk worden aangebracht.
* * * * *
Ten slotte is in de heraldiek nog veel gebruik gemaakt van _damasceerwerk_, dit is een zuiver ornamentaal ornamentwerk, dat overigens geheel zonder beteekenis is en bij wapenbeschrijving nooit wordt genoemd. Zoodat het willekeurig kan worden aangebracht of weggelaten.
[Illustratie: 28 29 30 31]
Voor het oorspronkelijke damast, bestaande uit geometrische vlakversieringen, kwamen later ranken en slingers, krullen en arabesken in de plaats.
* * * * *
Waar al deze tinkturen dikwijls in zwart en wit moeten worden gereproduceerd, omdat gekleurde afbeeldingen te kostbaar zijn, is sedert de zeventiende eeuw gebruik gemaakt van arceeringen. De oudste voorstellingen van kleuren geschiedde door het in de vakken plaatsen van de voorletters van de kleuren, maar dit gaf aanleiding tot verwarring, waar in de verschillende talen de kleuren verschillende benamingen hadden. Ook andere methoden zijn toegepast, b.v. hemellichaamteekens, en dagen van de week.
[Illustratie: 32 33 34 35 36 37 38 39 40]
Toen echter in 1638 door Petra Sancta een zwarte arceering werd bedacht is deze voor alle landen als heraldische kleuraanduiding in gebruik gekomen.
* * * * *
Op te merken valt, dat deze arceeringen als kleuraanduiding ook in lateren tijd zijn toegepast voor reliefs en graveeringen van zegels etc. Kan het nog voor deze graveeringen worden toegestaan, het is beslist af te keuren, ze voor reliefs toe te passen. Hiervoor dient men om kleur te bereiken te zoeken naar meer of minder relief.
De arceeringen richten zich steeds naar de lengte-as van het schild, zoodat dus een vertikale arceering, die rood voorstelt, in scheeven stand kan komen te staan; en dus is de arceering onafhankelijk van de richting van het teekenvlak. De algemeen geldende arceeringen voor kleur, metaal, pelswerk en damast zijn de volgende:
1. Goud, gepunteerd.
2. Zilver, wit.
3. Rood, verticaal gearceerd.
4. Blauw, horizontaal gearceerd.
5. Zwart, kruisarceering in verticale en in horizontale richting; of wel zwart.
6. Groen, schuin gearceerd, van boven rechts, naar onderen links (schuins links).[1]
7. Purper, schuin gearceerd, van boven links, naar onderen rechts (schuins rechts).
8. Oranje, kruisende verticale en schuinsrechtsche lijnen.
9. Natuurkleur, trapvormige schuinslinksche lijntjes.
10. Aschkleur, afwisselend korte horizontale en verticale streepjes.
11. IJzerkleur, schuinsrechts- en links kruisende lijnen.
12. Bruin, verticale en schuinslinksche lijnen.
13, 14, 15, 16. Hermelijn en tegenhermelijn.
17, 18. Kürsch.
19, 20, 21, 22, 25. Oudere vormen van damast.
23, 24, 26, 27. Nieuwere vormen van damast.
28, 29, 30. Vair, paalvair en tegenvair.
[Decoratieve illustratie]
[Voetnoot 1: Zie hoofdstuk 2, schildindeeling, voor rechts en links in de heraldiek.]
[Decoratieve illustratie]
DE SCHILDINDEELING
II.
In de heraldiek beteekenen de namen »links« en »rechts« juist het omgekeerde van dat, wat er in het dagelijks leven mee bedoeld wordt.
Men is n.l. gewoon de woorden _rechts_ en _links_ te laten slaan op den drager van het schild en niet op den beschouwer. Bij de beschrijving van een schild heeft men zich dus in te denken, dat men achter het schild staat en dit voor de borst draagt.
In fig. 31 is dus de zijde A.B. de rechterkant, en de zijde D.C. de linkerkant van het schild, terwijl natuurlijk A.D. en B.C. de bovenkant en de onderkant blijven.
* * * * *
Door indeeling van het schild door lijnen ontstaan velden, ook kwartieren genaamd.
In Fig. 31 is het schild verdeeld in 9 kwartieren.
No's 1, 4 en 7 vormen den rechterpaal.
2, 5 en 8 » » paal.
3, 6 en 9 » » linkerpaal.
1, 2 en 3 » » hoofdbalk of hoofd.
4, 5 en 6 » » balk of faas.
7, 8 en 9 » » onderbalk of voet.
A.B. is de rechterflank
D.C. is de linkerflank.
[Illustratie: 41 42 43 44 45 46 47]
Voorts heeft ieder der 9 kwartieren een eigen naam, n.l.:
1 = rechterhoofd of rechterkanton
2 = middenhoofd
3 = linkerhoofd of linkerkanton
4 en 6 = rechter- en linkerflank
5 = hart.
7 = rechter punt,
8 = punt of voet,
9 = linker punt.
* * * * *
Bij de omschrijving van de wapens, _blasoeneeren_ genoemd, wat gewoonlijk geschiedt in heraldische terminologie, worden de voornaamste plaatsen van het schild het eerst genoemd. De voornaamste plaats is het hart. Vervolgens zijn de kwartieren boven en rechts in deze volgorde te noemen. Eerst wordt dus het hart, en daarna de rand beschreven. Als eereplaats geldt kwartier 1.
[Illustratie: 48 49 50 51 52 53 54 55 56]
* * * * *
Het aantal kwartieren, waarin een schild wordt verdeeld is verschillend. Het meest voorkomend is de _kwartilleering_, fig. 40.
Ook komen voor schilden met
fig. 44, zes kwartieren en acht kwartieren,
fig. 45, tien kwartieren,
fig. 46, twaalf kwartieren en zestien kwartieren,
fig. 47, twintig kwartieren.
De in de kwartieren geschreven cijfertjes geven de volgorde aan van de blasoeneering.
Verder noemt men de schilden als in
fig. 32, gedeeld,
» 33, doorsneden,
» 34, geschuind (boven rechts naar links onder),
» 35, _links_ geschuind (van boven links naar onderen rechts),
» 36, dubbel gedeeld,
» 37, dubbel doorsneden,
» 38, dubbel geschuind,
» 39, dubbel links geschuind,
» 40, gekwartilleerd,
» 41, schuin gekwartilleerd,
» 42, gegeerd.
Dikwijls komt het voor, dat juist op het hart van het schild een kleiner schild, juist van den vorm van het groote, is geplaatst. Het groote schild noemt men dan hoofd- of rugschild; het kleine schild wordt hartschild genoemd. Is er juist tusschen deze twee schilden een derde geplaatst, dan noemt men dit het middenschild (fig. 43).
Meer dan drie op elkaar geplaatste schilden komen niet voor.
Het gedeelde schild, dat ook veel voorkomt, symboliseerde b.v. de vereeniging van twee geslachten; het wapen van den man werd dan rechts, het wapen van de vrouw links geplaatst.
Niet altijd geschiedt de indeeling van het schild volgens rechte lijnen; ook gebroken en gebogen lijnen vinden bij de verdeeling hun toepassing. De voornaamste lijnen zijn:
fig. 48 de gekanteelde lijn (getinneerde),
» 49 de schuin gekanteelde lijn,
» 50 de gegolfde lijn,
» 51 de tanden lijn,
» 52 de hoekige lijn (groote tanden),
» 53 de zigzag lijn (3 groote tanden),
» 54 de geschulpte lijn,
» 55 de uitgeschulpte lijn,
» 56 de wolklijn.
[Decoratieve illustratie]
DE SCHILDVORM
III.
Het wapenschild diende oorspronkelijk tot dekking tegen zwaardslagen, pijlen en lansstooten. De vorm van het schild is zeer uiteenloopend en hangt voornamelijk af van den tijd, waarin het ontstond. De vroeger gangbare namen: Fransche, Duitsche, of Engelsche schilden in verband met den vorm zijn onjuist, omdat de vorm gelijktijdig voor alle landen dezelfde was. In de vroege middeleeuwen diende het schild dus voor practische doeleinden in den strijd en was de vorm met de praktijk in overeenstemming. Zoodra echter de schilden zuiver heraldisch werden, waren ze gevormd volgens decoratieve beginselen.
Deze decoratieve beginselen in de heraldiek eischen dat voldaan wordt aan:
1. _duidelijkheid van het beeld_, waardoor
2. _doeltreffende schildvorm_ noodzakelijk is en, in overeenstemming met de kunsthistorie
3. _de juiste stijl_ wordt in 't oog gehouden.
* * * * *
Een compleet heraldisch wapen bestaat uit minstens het schild en een helm, die daarop is aangebracht. Kan de helm desnoods nog gemist worden, het schild als belangrijkste onderdeel kan niet worden weggelaten. In strijd nu met _stijl_ zou zijn een Gothisch driehoekschild op een Rococo gebouw, of een pothelm op een Renaissance schild.
[Illustratie: 68]
Voorts is niet ieder beschilderd schild een heraldisch; de figuur moet steeds in nauw verband staan met den schildvorm.
De oude Middeleeuwsche wapenschilden waren van hout gemaakt, en overtrokken met leer, geolied linnen, perkament of met pelswerk, waarop de wapenfiguur in uitgeknipte metalen platen was aangebracht. Moest de wapenfiguur in kleur op den metalen grond komen, dan werd het schild met een dunne metalen laag bekleed en de gekleurde figuur daarop in uitgeknipt leer of pelswerk aangebracht. Terwijl later de gedeelten van metaal ook wel door kleur werden vervangen. Eerst veel later ontstonden geheel metalen schilden.
Het gebruik van wapenschilden is al zeer oud; de klassieke strijders dekten er zich mee tegen pijlpunten. Voor de heraldiek echter beginnen de schilden van beteekenis te worden in de 12e eeuw.
[Illustratie: 57 58 59 60 61 62 63 64]
In den strijd of bij tournooien, waar de zwaar geharnaste ridder onkenbaar was, werd het herkenningsteeken, het wapen, op de meest in 't oogloopende plaats aangebracht. Als bij uitstek daarvoor geschikt, werd spoedig het schild als die plaats aangewezen, daar dit naar alle zijden tot dekking werd gericht en geheven. Door het wapenteeken werden rang en geslacht aan tegenstanders of toeschouwers kenbaar gemaakt.
Het schild werd aan een band of bandelier om den hals gedragen, terwijl bovendien aan den binnenkant nog een handriem was aangebracht, waarmede het door de linkerhand verplaatsbaar was.
De oudste schilden zijn driehoekig van vorm; ze waren in gebruik in de 12e eeuw en in de eerste helft van de 13e eeuw. Aanvankelijk zeer hoog en puntig, waren slechts de randen van metalen banden voorzien, en had het schild nog slechts zelden een kenmerkende wapenfiguur. De hoogte was ± ¾ manslengte, dus 1.20 Meter hoogte bij 0.60 M. boven breedte. Spoedig echter vermindert deze hoogte tot ½ manslengte, b.v. 0.75/0.60 M.
[Illustratie: 65 66 67]
In de tweede helft van de 13e eeuw en in het begin van de 14e wordt de driehoek bijna gelijkzijdig, en leent zich uitstekend voor van onderen smaller wordende beelden. (fig. 57 en fig. 65).
Gedurende de 14e eeuw komen bovendien de halfronde schilden voor, met rechte zijkanten en aan den onderkant afgesloten door een halven cirkel. Deze uitsluitend heraldische schilden leenen zich goed voor samengestelde wapens, evenals de eveneens uitsluitend heraldische, van onder halfcirkelvormige, maar met toegespitste punt voorziene, schilden. Deze, uit de 15e eeuw afkomstig, en algemeen toegepast in de 16e eeuw, zijn nooit praktisch gebruikt.
Tegen het einde van de 14e eeuw wordt op de tournooien gebruik gemaakt van ren-, of steekschilden, die in vorm gelijken op de halfronde schilden, maar die bovendien aan den rechterflank van een driekwart cirkelvormige insnijding zijn voorzien, waarin de lans kon worden gelegd, en waardoor de rechterhand, waarmede de lans gevoerd werd, beter was beschermd. Dit schild is alweer veel kleiner, ongeveer 1/5 manslengte.
[Illustratie: 69]
De overige schildvormen, welke in de heraldiek voorkomen, behooren uitsluitend tot de periode van de decoratieve heraldiek, en vinden eerst hun toepassing vanaf de 15e eeuw. Dan verdwijnen de oude praktische vormen door het aanbrengen van insnijdingen en uitschulpingen, die, opgerold en omgebogen aanleiding geven tot het ontstaan van de cartouche schilden, die in het Renaissance tijdperk tehuis behooren.
[Illustratie: 70]
De voornaamste verdere vormen zijn dan nog: het schild met accoladen boven en onder, 16e eeuw; het cartouche schild; het Italiaansche schild, dat, van boven breed, naar onderen spits toe loopt, van symmetrische uitschulpingen is voorzien, en dat van den beginne af aan een versierden voet en bovenrand kreeg.
Verder: het Rococoschild, dat, hoewel geheel afwijkend van elken praktischen vorm, niettemin volkomen verdedigbaar is uit een oogpunt van stijl, evenals de ellipsvormige, cirkelvormige en amandelvormige schilden uit den Baroktijd en den stijl Louis XVI.
[Illustratie: 71 72]
Goede wapenfiguren zijn echter moeilijk op deze schildvormen aan te brengen, vooral waar de heraldische schilden de meest willekeurige vormen verkregen.
Ten slotte noemen we nog het ruitvormige schild, dat uitsluitend bestemd was voor wapens van vrouwen, en soms nog omgeven was door een geknoopt liefdekoord. Natuurlijk was ook dit schild zuiver heraldisch, en werden door vrouwen de schilden niet praktisch gebruikt.
Toch hadden vrouwen grooten invloed op de ontwikkeling van de heraldiek, daar hun tegenwoordigheid bij de steekspelen en tournooien door de ridders zeer gewenscht werd.
* * * * *
fig. 57. Schild uit de 12e eeuw.
» 58. Schild uit het begin van de 13e eeuw.
» 59. Halfrond schild, uit de 15e eeuw.
» 60. Renschild, 15e eeuw.
» 61. Schildvorm uit de 16e eeuw.
[Illustratie: 73]
» 62. Schildvorm uit de 1ste helft van de 16e eeuw.
» 63. Ruitvormig schild (vrouwen schild).
» 64. Rococo schildvorm.
» 65. Constructie van een vroeg-Gothisch schild. A en B zijn de middelpunten van de bogen, die de zijden van het schild vormen.
» 66. Iets latere schildvorm.
» 67. De middelpunten van de bogen liggen weer in A en B, evenals in fig. 66. Fig. 65, 66 en 67 leenen zich uitstekend voor het aanbrengen van heraldische figuren.
» 68. Heel vroege schildvormen, 1ste helft 13e eeuw. Teekening van een verguld koperen schaal, met niëllo-ornament, z.g. _Limousiner_ werk. Schildvorm als fig. 66.
» 69. Fragment van een grafsteen te _Spiers_, uit het jaar 1386. Schildvorm als in fig. 67.
» 70. Renaissance schild, van den vorm van een renschild. Naar een teekening uit den tijd van _Albrecht Dürer_, 1ste helft van de 16e eeuw.
» 71 en 72. Twee cartouche schildvormen van _Jost Amman_, uit zijn »tournooiboek«, (1566). Wapen van _Heilbronn_, en eenvoudige cartouche. Naar houtsneden.
» 73. Wapens van een doopdoek uit 1647. Borduurwerk.
[Decoratieve illustratie]
[Decoratieve illustratie]
IV. Herautsstukken.
De heraldische figuren, waarmede het schild versierd werd, waren gewoonlijk direct op 't schild geverfd; soms ook waren ze verkregen door de figuren uit te knippen van stijf gemaakt of gepapt linnen, dat zoodanig op 't schild werd vastgehecht, dat relief ontstond. Vooral de Middeleeuwsche schildververs te _Keulen_ en _Maastricht_ waren beroemd.
In de heraldische terminologie noemt men het aanbrengen van figuren op het schild: »'t schild beladen met figuren«. Men heeft nu twee hoofdgroepen van figuren, waarmede een schild kan zijn beladen, n.l. _heraldische stukken_, _herauts-_ of _heroldstukken_ genaamd, en _heraldische beelden_ of gewone figuren, die ontleend zijn aan het plant-, dier-, of delfstoffenrijk.
De belading van de schilden met herautsstukken is voor den decorateur zeker minder interessant dan de belading met de gewone figuren; evenwel, ze is even belangrijk en kennis ervan is noodzakelijk voor hem, die heraldische versieringen heeft te maken.
Onder de »stukken« rangschikt men alle figuren, die hun begrenzing hebben in de randen van het schild zelf. Het zijn geometrische figuren, die ontstaan zijn door geometrische indeeling van rechte en gebogen lijnen, die raken aan den schildrand, en die dus het geheele veld verdeelen. De gewone figuren daarentegen zijn steeds vrij van den schildrand. Zoodat een »kruis« kan zijn een herautsstuk, maar ook een gewoon figuur. Het aantal herautsstukken is onbegrensd. Wij zullen hier alleen de meest voorkomende en de mooiste behandelen, ook al komen de laatste niet zooveel voor.
[Illustratie: 74 75 76 77 78 79 80 81 82]
Tot de herautsstukken behooren ook de in de Nederlandsche heraldiek niet voorkomende onverdeelde schilden, dus een schild b.v. uitsluitend van goud, zilver, azuur, keel, etc. Daar de bespreking van de herautsstukken overigens het best gaat met behulp van afbeeldingen, zullen we eenvoudig een serie hiervan blasoeneeren, waarbij dus, zoo als 't behoort, rechtsboven het eerst wordt genoemd.
[Illustratie: 83 84 85 86 87 88 89 90 91]
_A._ _Herautsstukken, ontstaan door uitsluitend verticale indeeling._ (Het schild is _gespleten_ of _gepaald_).
Hierbij wordt een veld genoemd naar het aantal lijnen dat de splijting bewerkstelligt, b.v. is het schild _drie maal gespleten_, dan zijn er 3 splijtlijnen die het schild in 4 velden splijten. Bij een even getal splijtlijnen gebruikt men het woord paal, zoodanig, dat b.v. een door 6 lijnen gespleten schild, dat dus zes maal gespleten is, wordt benoemd naar de helft van 't aantal splijtlijnen in verband met de paal: dus een zesmaal gespleten schild is beladen met drie palen; een viermaal gespleten schild is beladen met twee palen, etc. Verder kan een paal voorkomen uitgebogen naar rechts of uitgebogen naar links; verkort naar het hoofd of naar den voet en gepunt naar het hoofd of naar den voet.
[Illustratie: 92 93 94 95 96 97 98 99 100]
De blasoeneering van de schilden is dus als volgt:
fig. 74. Gespleten, zwart en zilver.
fig. 75. Op blauw een zilveren paal.
fig. 76. Driemaal gespleten rood en goud.
fig. 77. Een roode rechterpaal op zilver.