Part 5

ROSE. Nee-nee! Ik ga niet zonder hém! Jullie, belíegt me! Anders zou je geen géld gebojen hebben!

AARON. Wie zegt je, dat hij ’t niet verzocht?...

ROSE. Wàt zeg je?

AARON. Heb ’k ’t zélf niet gehoord dat we tot twééhonderd gulden mochten gaan?

ROSE. Je liegt! Je liegt! O, kerel wat ben je laag!

AARON. Lieg ik? Hoor je dat Esther? Zal ’k ’r ’n vloek op doen?

ESTHER. Laat ’r gaar koken in d’r eigen vuil! ’k Heb ’r genog van! (hàrder krijschend). Jij serpent durf jij ’t hoogste woord voeren? Jij die ongeluk brengt over ’n heele familie! Jij! Jij! Wat doe je nog hier? Wat let me of....

AARON. Kalm nou! Kalm nou! Brand je vingers niet! Ze wéét ’t nou. Ze weet dat Rafaël binnen ’n maand trouwt en dat-ie ’r twééhonderd gulden biedt—en geen cent meer—versta je: twééhonderd gulden òm vàn jè àf tè kòmmen.

ESTHER. En me huis niet meer in! Geen voet meer over me drempel! Geen voet hoor!

AARON. Gelijk heb je. Laat ’r maar uithuilen.—As je nou dádelijk bij mijn thuis komt is de zaak in orde. ’t Geld leit klaar. Op die jongen hoef je niet te wachten. Die is weg.

ROSE. Weg?

AARON. Weg voor ’n hééle poos.

ROSE. Waarheen?

AARON. Dat mag ik je niet zeggen!

ROSE. O God, belieg me niet! Belieg me niet!

ESTHER. As-ie nièt weg was, had j’m al lang gezien. ’n Bewijs dat Aaron de waarheid zeit.

AARON. Nou? Neem je ’t an?

ROSE (suffig). Ik weet ’t niet.... Ik weet ’t niet.... Ik wor gek.... Ik kan niet meer.... O lieve heer Jezus!....

AARON. Sust! Niks meer zeggen.... ’t Kòmt in orde. Nou. Nou. We loopen ’n grachie om. Bedenk je terwijl. Op straat kan je niet slapen.

(Af.)

ZESDE TOONEEL.

Rose. Sachel.

SACHEL. Mot ’k de heele avond alleen blijven? Hoor je niet, Esther.

ROSE (angstig-opschrikkend). Ik ben ’t....

SACHEL (woest). Jij! Jij!....

ROSE. O God—doe me niks—doe me niks—’k Ben zoo bang voor je.

SACHEL. Wat mot je nog hier?

ROSE. Ik weet ’t niet....

SACHEL (woest). Durf jij nog....

ROSE. O nee..... ’k durf niks..... ’k zal wel gaan.... as je maar niet....

SACHEL. .... Ik zal je niet vermoorden.... Ik zié je niet, ’k heb geen kracht meer—jij, uitvaagsel!... Jij, jij, jij....

ROSE. Ja—ja—Je heb gelijk—je heb gelijk—’k Ben suf—In Godsnaam—In Godsnaam drijf me ’t wàter niet in!

SACHEL. .... ’t Water....

ROSE. Kwam-ie maar.... Kwam-ie maar.... O Rafaël! Rafaël!...

SACHEL. Hou je bek! Ruk uit! Ruk uit, zeg ’k je!

ROSE (smeekend). Zeg dan of ’t waar is..... Jij ben blind—Je ziet niks dan donker—Jij kan niet liegen—dat voel ’k—hoe zou jij kunnen liegen—zeg of ’t wáár is dat-ie met Rebecca trouwt....

SACHEL. Dat raakt je niet! Ruk uit! Of ’k zal je weg-ranselen—met me ouwe handen!...

ROSE. Ik heb je niks misdaan, nooit wat misdaan! Zeg of ’t wáár is! Sachel! Sachel!

SACHEL. Niks misdaan? En m’n zoon?... M’n zoon?

ROSE. O, praat daar nou niet over! Nou niet!—Trouwt-ie Rebecca? Trouwt-ie Rebecca?

SACHEL. Dacht je dat-ie joù trouwen zou, jou, ’n christin, jou, ’n méid! Wou je méér zijn dan z’n tijdverdrijf, meer dan z’n bijslaap?

ROSE. O! O! Lieg jìj niet! Ze hebben me geld gebojen, géld! Ze hebben me willen afkoopen... Ze hebben me neergetrapt erger dan ’n hoer! Hoor me nóu! Hoor me! Wat hebben jullie an m’n ongeluk. Niks heb ’k op de wereld. Niks. En ’k hou zoo van ’m, zoo alles. Wat kan ’t me schelen of jullie joden zijn. ’k Denk ’r niet an. ’k Vraag ’r niet na. ’k Hou van jullie allemaal, van jou en van Esther, van wie hier komt. Als ’k maar blijven mag, blijven. Enkel blijven—als-ie háár maar niet trouwt! O Sachel, Sachel, draai je gezicht niet af. Je hoort da’k haast krankzinnig wor. ’k Zal goed voor je zijn. Je zal niet te klagen hebben, nooit, nooit! ’k Wil jodin worden, alles wat je maar zegt. Alles. Maar jaag me niet weg. Ik kan niet leven alléén, zònder hem. Kom nou. Toe nou!... Zég ’n woordje... Je maakt me bang met je oogen. Kijk me zoo niet an, Sachel!

SACHEL (rauw). Raak me niet an. Had ’k je liever gewurgd voór ’k je in me huis nam—jij....

ROSE. ... Scheld niet! ’k Ben kapot genoeg! Zeg ’t! Zeg dat Aaron gelogen heeft, dat-ie me niet in de steek laat!

SACHEL (hard). Blijf van me af, ongeluksmeid, bedriegster! Was gekrepeerd de dag van je eerste ontucht! Was....

ROSE. Ja-ja. Vloek me. Vlóek me! Maar lieg niet! Zeg wat je wil, alles goed, alles goed!... Is ’t wáár?... Ze hebben me.. O, ’k wor gek...

SACHEL. Jij heb mijn jongen... Heb je an mijn gedacht.... An mìjn ouwen dag?...

ROSE. Nee. Ja.... Verwijt nou niks.... ’t Is niet meer te verhelpen... ’k Wil ’t wel goed maken, als ’t kán, als ’t kán...

SACHEL. ’t Kan niet meer. Ruk uit!

ROSE. O nee, nee... Wéet wat je doet, Sachel! Sachel, weet wat je doet!...

SACHEL. ’k Weet wat ’k doe, ’k weet dat ’k je haat, ’k weet dat ’k je bloed zou kunnen drinken...

ROSE. Goed. Goed. Haat me. Vervloek me. Verwensch me. Maar de waarheid! De waarheid! Jij kán niet liegen, jij met je blinde oogen! Ze wouen me tweehonderd gulden geven—zeien dat ’t van Rafaël kwam, dat-ie weg is, me verschopt.... O, dat is schrikkelijk, niewaar Sachel,—schrikkelijk om zóó je eeden te breken!.... Toe nou! Toe nou! ’k Sta voor je te beven.... Zeg dan iets, iets... Als ’t waar is—als—als—dan—verdrink ’k me voor je oogen, dan wil ’k niet langer leven, geen oogenblik langer. Want wat heb ’k dan nog? Dan heb ’k niks meer, niks, niks! O, jij weet niet wat niks is!...

SACHEL (dof). Ik? Ik? Ik zou ’t niet weten!

ROSE. O jij ook. Jij ook. Maar niet zoo!

SACHEL (zachter). Niet zoo? Wat heb ik dan! Ik?...

ROSE. Jij.... jij.... O je ben óok ongelukkig.... Maar je leeft.... je weet niet wat liéfde is.... Je weet niet.... Toe! Toe! We zullen goed voor je zijn.... We zullen.... Je heb alles in je eigen hand....

SACHEL (snauwend). ’k Mot niks van jou hebben!

ROSE. Hahaha! Dan hebben ze gelogen! Dan heeft Aaron gelogen! Dan heeft Esther gelogen! Dan.... Dan.... Als ’t waar was zou je ’t zeggen. En je zegt niks! Als-ie vanmiddag beloofd had Rebecca te trouwen zou jij ’r om làchen, had je al lang geroepen jà, jà! Hahaha!... O, nou lukt ’t niet! Nou wacht ’k—nou wacht ’k op ’m de heele nacht!....

SACHEL (woest). Wacht niet—wacht niet—hij komt nièt!

ROSE. Hij komt! Hij komt!

SACHEL. Hij komt nièt.—’t Is wáár!

ROSE. Zweer ’t! Zweer ’t Sachel!

SACHEL. Laat me met rust slet van m’n zoon, slet die an me tàfel zat, slet die me bedrogen heeft, onder me eigen dak!

ROSE. Zweer ’t, toe! ’k Geloof jóu. ’t Water is zoo dichtbij.... ’k Ben gèk, gèk.... drijf me ’r niet in met ’n leugen....

SACHEL (heesch). Verdrink je voor mijn part! Mot ik je terughouen, ik, ik?

ROSE. O, wees niet zoo wreed....

SACHEL (woest). Alles is waar. En verdrink je nou! Jij—jij—jij je verdrinken!... Jouw sóórt, verdrinkt zich niet!

ROSE. Dus hij komt niet terug?

SACHEL. Nee! Vort!

ROSE. Zweer ’t... Zweer bij de geboden op de post van je deur....

SACHEL (legt vluchtig de hand op de mezoesos). ’k Zweer.—’k Zweer.—En nou wèg! Dat geld kan je krijgen.—Dat gèld....

ROSE (versuft) ... Dan... dan... ja, dan... lieve Jezus....

SACHEL (angstig). Waar ga je heen?...

ROSE. Nergens.... nergens....

SACHEL (schreeuwend). Niet bij ’t water kommen! Niet bij ’t water!... (zij springt in de gracht)... God! ’t Is niet waar, Rose! Rose! (bukt zich naar het water). Hier is m’n hand! ’n Stok! ’n Stok! Is ’r geen stok! Waar ben je? Antwoord dan! Hoor je me niet? O! O, godlief—godlief—O! O! (bonst op de deur van den buurman). Levi! Levi, doe open! Niemand thuis! (bukt opnieuw bij den walkant). Hier is m’n hand. Hier! Hier! Geef dan antwoord!... Hou je mond niet! God, God, laat ’r niet verdrinken. Rose!—Roòòòse!—O, geen geluid!... Geen enkel geluid!... (wankelt naar de bank voor den uitdragerswinkel).

ZEVENDE TOONEEL.

Sachel. Esther. Aaron.

ESTHER. Is die meid wèg? Heb je die meid niet gezien?

SACHEL. Die meid!... Die meid!... Wàt meid?

ESTHER. Je maakt me schrikken! Wat scheelt je?—(tot Aaron). Mooie raad die je gegeven heb! Nou is ze vòrt...

SACHEL. Zachies pratén. Zachies. Zachies.

ESTHER. Je lijkt wel gék!... Wat mot je toch!...

SACHEL. Laten we naar binnen gaan—naar binnen.

AARON. Hij klappertandt—hij heit koorts...

SACHEL. Dat lieg je!... Ik klappertand niet!... Ik, ik, ik.....

ESTHER. Waarom gil je zoo?...

SACHEL. Sust!

ESTHER. Schei toch uit! Ben je ’n man of ’n kind?

SACHEL. O! O!... Jullie motten bij me blijven—de heele avond—de heele nacht—me niet alleen laten! Kom nou.—Kom nou! De deur dicht. Stevig dicht. God-lief!

ACHTSTE TOONEEL.

Rafaël. Sachel. Esther. Aaron.

RAFAËL. Wat gebeurt hier?

ESTHER. Hij vraagt wat ’r gebeurt!...

AARON. Durf jij dat vragen!...

ESTHER. Vermoorden doe je ’m, die ouwe man! Kijk in wat ’n toestand je ’m gebracht heb!

AARON. Ben jij ’n zóón? ’n Ouwe blinde vader die je krankzinnig maakt!...

SACHEL. Niet zoo hàrd praten!

ESTHER. Steek dan je pooten uit en breng ’m naar binnen!

RAFAËL. Kom vader!

SACHEL. Weg jullie tuig!—Alleen m’n zóón. O, Rafaël, lieve jongen, goeie jongen! Wat motten jullie van me? ’k Ben ziek, ’k ben op. Laten we naar binnen gaan! Vóór Levi thuis komt. Weg jij!

ESTHER. Hou je daar bij in! Dat mot je ànhooren!... Kindsch wordt-ie.

RAFAËL. Wees stil! Zìe je niet dat-ie ziek is....

ESTHER. Heb ìk ’r schuld an—jij, leeglooper!...

AARON. ’k Zou háár nog verwijte!... Og, dat loopt de spuigaten uit!...

ESTHER. Ziek? Ziek? Had ’m niet z’n kop gek gemaakt met die meid, met jouw slêt!...

RAFAËL. Mijn slèt... Pas op! ’k Ben in geen stemming om je vuilheden an te hooren!...

ESTHER. Mijn vuilheden? Mijn vuilheden?.... Ongeluk!... Daàr zit jouw werk! In je graf zal je nog geen minuut rust hebben—jij niet en die slet niet!...

RAFAËL. Pas op!... Pas op!... Je kent me nog niet! Als je m’n vrouw met één woord beleedigt als ze daar thuis komt...

ESTHER. ’k Lach om je dreigementen! Zijn vrouw! De meid die mijn vuil gereinigd heit! Zoek ’r! Ze is goddank vort... Met ’n fooi was ze af te koopen!...

RAFAËL. Beest!...

SACHEL. Niewaar! Niet gelooven, Rafaël. Ze liegt ’t...

RAFAËL. Waar is ze dan?

SACHEL. ’k Weet ’t niet! ’k Weet ’t niet! ’k Heb ’r niet gezien!

RAFAËL. Waar heb je ’r heengezonden dat ze zoo lang wegblijft? Uren wacht ’k voor niks.

ESTHER. Hij maakt zich bezorgd over dat krèng! (Gerucht).

RAFAËL. Stil! (loopt op de gracht toe).

SACHEL (schreeuwend). Niet bij ’t water!.....

ESTHER. Schreeuw toch zoo niet.

AARON. Ze kommen door de poort...

SACHEL. O! O!

NEGENDE TOONEEL.

Sachel. Esther. Aaron. Rafaël. Bewoners.

EEN BEWONER. We hebben ’n vrouw opgehaald...

SACHEL. Weg ’r mee!

RAFAËL. Rose!...

EEN BEWONER. Ze lag voor de tralies van ’t riool bij ons... ’k Wou water scheppen...

RAFAËL (tot Esther). Dat heb jij gedaan!...

ESTHER. Ik? Zoo waar hoort me God...

RAFAËL. Roep God niet an! Moordenaarster! Jij en hij!...

ESTHER. Je ben krankzinnig!

RAFAËL. O, m’n liefje, min hartje! Gòd, God, Gòd...

ESTHER. Laat me los...

RAFAËL. Zeg op! Zeg op!...

ESTHER. Je breekt m’n pols, lafbek! (Bewoners rukken Rafaël los).

RAFAËL. Jullie heb gelijk—gelijk.—Liefje, liefje! D’r haren—d’r mooie blonde haren—vol slijk!—En d’r oogen—d’r mond.—Kijk d’r mond!—Gestikt bij ’n riool—bij ’n riool! O, wat hebben jullie gedaan!

AARON. As je naar rede wil luistere...

RAFAËL. Naar rede? (razend). Schurftige moordenaar!.....

SACHEL. Rafaël!...

RAFAËL. Weg van me vader!...

SACHEL. ’k Kon ’r niet tegenhouen...

RAFAËL. Jij?... jij!...

SACHEL. Rafaël!...

RAFAËL. Dus—Dus—Ze was hier met jóú?

SACHEL. O! O!...

RAFAËL. Je was ’r bij?...

SACHEL. Ja-ja...

RAFAËL. ... Je heb ’t geweten!...

SACHEL. Ik wou—Ik wou—O, m’n jongen.

RAFAËL. En al die tijd—Je opwinding—En je heb je bék gehouen!...

SACHEL. Godlief!

RAFAËL. —Dus—dus—Jìj heb ’r in ’t water gejaagd, jíj!...

SACHEL. O, o, m’n jongen!

RAFAËL. —Je wou de deur grendelen—stevig grendelen—je wou—terwijl zij in die gracht lag, in die gracht van stinkend water—Breng ’m weg! Breng weg die kérel dat ’k ’m niet wùrg!...

EEN GRIJSAARD.... Zoo mot je niet tekeer gaan tegen je ouwe, blinde vader!...

RAFAËL. M’n vader! Hahaha!...

ESTHER. Zelf ben je oorzaak. ’r Most ongeluk van kommen. ’n Jood met ’n christin!...

AARON. Dat ’s de straf van Gòd...

RAFAËL (smartelijk). God? Welke God, stumpers?

EEN GRIJSAARD. De God van de joden...

RAFAËL. Hahaha!—Van de joden!—Van de joden! O, hoon, hoon! Hoon van den waarachtigen God, die van geen grenzen weet! (neerzinkend) Rose, Rose....

EEN BEWONER. ... Laten we ’r weer opnemen...

RAFAËL. Blijf af!

SACHEL. Rafaël! Rafaël!

RAFAËL. Weg! Weg!... Niks heb ’k met jòù te maken!...

EEN GRIJSAARD. ... Denk an je plichten als zóon... Wat gebeurd is—is gebeurd.

RAFAËL. ... Plichten—Wat gebeurd is—is gebeurd—Plichten—(extatisch) O, ’k hèb plichten, gróóte plichten, plichten opgelegd door den God dien jullie niet kennen en de christenen niet kennen—plichten, gróóte plichten. (hij verlaat het slop).

SACHEL. Rafaël! Rafaël!

EINDE VAN HET LAATSTE BEDRIJF.

Amsterdam, 15 Sept.—9 Nov. 1898.

BIJLAGE.

Op de blz. 40 en 76 is een noot aangebracht. Die gezegden van Rafaël werden bij latere opvoeringen achterwege gelaten, na een correspondentie tusschen de „Nederlandsche Tooneelvereeniging” en den schrijver. Te curieus is de historie om haar onvermeld te laten:

Amsterdam, 4 Januari 1899.

Den WelEd. Heer Herm. Heijermans Jr., Alhier.

Geachte Heer!

Ik ontving van den heer Franken, hoofdcommissaris van politie, een uitnoodiging om naar aanleiding der Ghetto-opvoeringen even bij hem te komen.

Aan dat verzoek voldeed ik heden.

De heer Franken wenschte in Uw stuk te doen wijzigen de gezegden van Rafaël op blz. 40 en 76. Ik wees hem er op, dat in geen der vijf voorstellingen, die plaats gehad hebben, deze gezegden tot eenige rustverstoring, zelfs niet tot gefluit aanleiding gegeven hebben en dat trouwens elke voorstelling een stijgend succes had. De heer Franken bleef evenwel in overweging geven, deze gezegden te verzachten of achterwege te laten, daar bij eventueel voorkomende wanordelijkheden de voorstelling onherroepelijk verboden zou worden.

Wilt U mij even omgaand mededeelen of U de gewenschte wijzigingen wilt aanbrengen?

Na beleefde groeten Hoogachtend, n. d. N. T. V.:

Uw dr., A. v. d. Horst,

Amsterdam, 4 Januari 1899.

Den WelEd. Heer A. v. d. Horst, President-Directeur der „Nederlandsche Tooneelvereeniging”, Alhier.

Geachte Heer,

Het doet mij genoegen dat de heer Franken, hoofdcommissaris van politie, wiens critische bekwaamheden op letterkundig terrein ik volkomen erken, zulke bescheiden wijzigingen verlangt. Ik ben het met U eens dat geen der drie gezegden eenig protest, laat staan „rustverstoring” ontlokte tijdens de 5 eerste voorstellingen. Om echter in Uw belang te voorkomen dat ’s heeren Franken’s inzichten zich plotseling mochten verwerkelijken—de wegen der politie zijn ondoorgrondelijk—zal ik morgenavond vóór de voorstelling dezen „Grober Unfug” verwijderen. Waarom zouden wij mijn litterairen collega Franken ’t pleiziertje misgunnen?

Zeer de Uwe Herm. Heijermans Jr.

AANTEEKENINGEN

[1] Meisje.—Bewerker.

[2] Zie Bijlage.

[3] Genesis 1:28: ‏פְּרוּ וּרְבִוּ וּמִלְאוּ אֶת־הָאָרֶץ‎.—Bewerker.

[4] Gebedsriemen.—Bewerker.

[5] ‏בְּרית מִלָה‎, besnijdenis.

[6] Kerk.

[7] Rissches: aanstoot.

[8] Zie bijlage.

[9] Gemeente.