Part 4

HAËZER. Leugens? Dat pàst je niet!

SACHEL. Leugens?.... Leùgens?

RAFAËL. Mocht ’k eten bij ’n christen? Mocht ’k op Vrijdagavond ’t vuur aanraken, de lamp opsteken, ’n brief openscheuren? Had je daar geen christen-dienstmeid voor? Gaf je me àndere vrienden—toen ’k ’n kind was—dan jòden? Ben ’k niet ’n tijd op ’n jodenschool geweest? Werd God me niet geleerd, Gód, Gòd—door ’n jóód?.... [8]

HAËZER. Laat ’m uitspreken....

RAFAËL. Ghetto?.... De poorten zijn neergehaald, de muren zijn gesloopt—de gràchten zijn gebleven—de grachten van ònze en hùn haat....

HAËZER. Hún haat! Zij hebben vervolgd door alle eeuwen. Wij niet!

RAFAËL. Onze haat! Onze haat! Ontken ’t niet, rebbe Haëzer! Ze hebben ons uit de ghetto’s gelaten—we zijn tóch bij elkander gebleven. We hebben elkaar opgezocht. We hebben ons uitverkoren gevoeld—nee, schud je hoofd niet—stràks heb je ’t zelf gezeid.—We hebben ze als vréémden beschouwd, als vréémden behandeld. Hún vrouwen hebben we.... hebben we betááld,—onze getroùwd![8]

HAËZER. Dat is ’n leugen!

RAFAËL. God hoort me getuigen!

HAËZER. Gelogen! Driedubbel gelogen!

RAFAËL. Wáárom ben je nou kwaad, rebbe Haëzer? Waarom làch je niet meer?

HAËZER. Omdat je van ’n onbeschaamdheid ben die iemand ’t laatst geduld doet verliezen! Omdat....

ESTHER. Schaam je! Ben jij ’n jóód?

RAFAËL. Nee. Nièt meer.

HAËZER. Rafaël, Rafaël bezin wat je zegt! Je wil je blinden vader verlaten—je weigert als ’n goed zoon te trouwen—je beschimpt ons volk—je staat in opstand tegen onzen God, den God van Israël, die genade bewijst tot in duizenden geslachten, maar die wráakzúchtig is!... „Gij zult.... Gij zult geen andere goden voor Mijn aangezicht hebben!”

RAFAËL. Goden?... Goden? Hebben we ooit anders dan gòden gekend? (Slaat het raam open). O, de benauwenis, de benauwenis! Hoe komen we ’r uit!

HAËZER. Jij ben gek—jij ben gèk!

RAFAËL. Gek? Hahaha! Gek? Kijk: aan de overzij heb je huizen, huizen met kamers. En ginder. En verder. En nòg verder. Telkens weer huizen met kamers en menschen. Overal menschen met gòden. Hahaha! Hahaha! Zie dan neer, God, door dit gàt. Zoo is ’t op je hééle wereld. Zoo zitten ze overal, elkander plagend, elkander ophitsend, elkander beliegend. Zoo verdorren ze tusschen vier wanden, bij hun lampen, bij hun kleine gepraat over ùw grootheid! Zoo sluiten ze zich op, verdeeld in ùw naam, vervolgend in uw naam, vervloekend in uw naam! O, die kamers, die benauwde, heete, wanhopige kamertjes, waar geen frischheid binnenstroomt, waar ’t groen van de blaeren geel wordt, waar de longen hijgen en de ziel vermummelt als ’n gestorven bloem! Laat me spreken, rebbe Haëzer, nou hinder je me niet langer met je spot! Nou ben ìk de prediker, ìk die geen jood ben, geen jood en geen christen, ik die God voel in het licht van de zon, in de geuren van den zomer, in den dauw van ’t veld, in het glanzen van het water, in de bloemen op het graf van mijn moeder.—Neergesmeten heb je ze, vader, de muurruitjes, vergeet-mij-nietjes en gouwen! Neergesmeten bij ’t stof van je vodden!—O, ’k heb meelij met jullie, meelij met je kleine getob, meelij met je ghètto’s, met jùllie ghetto, met hùn ghetto, meelij met de kamer hier en de kamers rondom, meelij met al de goden die geen goden zijn—want de wàre God moet nog komen, de God van de nieuwe gemeenschap, de gemeenschap zònder goden, zònder slechtheid, zònder slaven!....

SACHEL. Dus—dus—as ’k begrijp—as ’k begijp—’t vlamt in ’t donker van m’n hoofd—as ’k begrijp—dan wil jij heen—dan—dan trouw jij Rebecca niet....

RAFAËL. Hiér was ze straks—en ’k heb ’r geweigerd. Ik kàn niet anders.

HAËZER. Rafaël.... Rafaël....

SACHEL. Sust!... Sust! Laat mijn spreken—’k Heb zoo lang gezwegen.... Je heb ’r geweigerd...... Ze was hiér.... ....Dan heit die meid gelogen.... die meid.... dàn... dàn... heit die meid gelógen, wèèr gelogen... dan... dan.... Wát is ’r tusschen joù... en die meid... tusschen jou en die Christenméid?....

RAFAËL. Die meid!....

SACHEL. Je ben sámen op geweest eergisternacht—’k heb je gehoord.—En straks—stràks—(staat woest op met gebalde vuisten).

ESTHER. Sachel!... In Godsnaam!

SACHEL (inzakkend). Vloek! Vloek over m’n ouwen dag!

RAFAËL. ’t Is waar. Ik ontken niet. Lang gelejen zou ’k ’t gezegd hebben. Maar ik aarzelde: diezelfden dag zou je háár uit je deur getrapt hebben, háár, mijn vrouw.... Noù weét je ’t vader, dat ’t zijn móét. (af).

ZEVENDE TOONEEL.

Haëzer. Esther. Sachel.

SACHEL. Wee! wee! Wee dat ’k dat alles mot ondergaan! Wee! Wee!

HAËZER. Sachel! Sachel!

SACHEL (knarsend). Wee! Lag-ie begraven bij z’n moeder!

(EINDE VAN HET TWEEDE BEDRIJF.)

DERDE BEDRIJF.

Een slop in de jodenbuurt. Aan de achterzijde een gracht met verweerde pakhuizen. Schemering. Voor den uitdragerswinkel zitten Esther en Sachel.

EERSTE TOONEEL.

Sachel. Esther.

SACHEL. Staat ’r niemand in de poort?...

ESTHER. Nee....

SACHEL. Hoór ’k dan niks?

ESTHER. Je hoort kinderen in de straat spelen. Hij zal de meid achterop wezen. Jouw zoon... jouw zóón godbetert!

SACHEL. Is naastan niemand thuis?

ESTHER. Wat vraag je weer ’n boel! Néé. Levi en z’n vrouw zijn over Sjabbes bij d’r dochter. We hebben ’t rijk alleen. En maar goed ook. Anders wist morgen de heele kille [9] wat voorgevallen is.

SACHEL. Asof ze ’t morgen toch niet weten—van—van de rebbe—èn van hèm—èn van die mèid—Die mèid! Waar blìjft die meid?

ESTHER. Begrijp je niet dat-ie ’r tegemoet is geloopen, d’r alles gezeid heit, dat ze niet meer dúrft. ’k Zou d’r oogen uit d’r kop krabbe. As ’k maar kòn. Jouw zóón die zich afgeeft met zoo’n del, met zoo’n slét! Joùw zoon onder joùw dak! ’t Hoogste woord heb je ’m laten voeren. Heb je ooit naar ’n gezond woord geluisterd, jij, jij? Heb ’k je niet honderdmaal gewaarschouwd, as-ie uitbleef, as-ie ons alleen liet sàppelen? Nou krijg je ’t met rènte terug. Met woekerrente. Nou oogst je! ’n Zoon die zich vergooit, ’n zoon die de rabbijn as ’n kwajongen behandelt! De snotneus! Opstaan tegen ’t geloof van z’n vaderen. Weet-ie ’r véul van! En wàt ’n huwelijk had-ie kennen doen! ’n Engel, ’n huisvrouw uit duizenden, ’n vrouw die de negotie verstaat—heit ze ’t niet bij d’r vader geleerd tot in de nagels van d’r duimen?—’n rechtschapen meissie—en die smijt-ie weg voor oud-vuil om zoo’n lellebel die nog geen aardappel schillen kan, die geen hemd an d’r lijf heit, die van handel zooveul weet as de ràt die daar gaat....

SACHEL. Ging ’r ’n ràt?....

ESTHER. Schrik je van ’n rat, nar? Daar gaat-ie ’t water in. Afgeloopen.—Dat serpent! Overmorgen verwijt z’m z’n geloof, scheldt ’m voor jood! Jood en Chris gààt niet samen. Zijn vróúw! Og! Tróúwen! Og! Die jongen is niet wijs, die mot opgesloten worden—Je zal ’r wat van beleven! ’t Is om je dood te ergeren. En jij, jij die altijd zoo’n praas heb—jij—dat je nòù niks zegt, hè?

SACHEL. Laat me met rust—Ik ben kapot—Ik ben op.

ESTHER. ’t Most mìjn zoon wezen. ’k Zou ’m leeren. As ’k ’r an denk! Laat ze is om d’r goed kommen, d’r armeluisrommel! Geen korrel geef ’k af. Geen zaddoek. Wie heit ’m slecht gemaakt? Wie heit ’m angehaald? Keek-ie ooit naar ’n vrouw? Heb je ’m zien scharrelen zooas de jongens van Ruth en van Bram? Wie heit ’m met d’r strèken ingepalmd? Kreeg ze voor mijn part, kreeg ze ’n ziekte, dat ze morgen krepeerde!

SACHEL. Schreeuw zoo niet.... Denk an de buren....

ESTHER. Buren! Buren! Is ’r iemand thuis? En làten ze ’t hooren! Zal d’r me één ongelijk geven? Nou héb je je zin—As ìk wat zei wer ’k afgesnauwd. As ìk wat zei kreeg ’k ’n groote bek. En hij? Hoeveel keer heit-ie me niet ’t bloed uit me vingers gezogen. ’t Komt je toe.

SACHEL. Hou op. M’n kop staat ’r niet na.

ESTHER. De schande—de schande in de kille.

SACHEL. Ik weet ’t. Je hoeft me niet op te warmen.

ESTHER. Dat gezicht dat ’k zoo vertrouwd heb!... Dat pestgezicht!... Gister gaf ’r nog ’n afgedragen japon. Hoe kom ’k zoo gek? Maar ze neemt ’m nièt mee. Niks geef ’k af.

SACHEL. Daar is iemand....

ESTHER. Nee. Je maakt me zenuwachtig. Laten we naar binnen gaan. ’t Wordt donker.

SACHEL. Ik blijf hier. Binnen heb ik geen rust. As-die nou is niet terugkwam—wegbleef—voor góed wegbleef....

ESTHER. Groot verlies! Liever geen zoon—dan zoo een....

SACHEL. Jij—jij kan dat zeggen—màkkelijk zeggen—jij heb nooit ’n kind gehad—Wat heb ’k voor vreugde—voor afleiding—dan...

ESTHER (verbaasd). .... Huil je, Sachel? Sàchel?

SACHEL. Nee. Hou je bek! Wie praat ’r van huilen! Ik zeg dat z’n stem... Maar dat begrijp jij niet—dat kán jíj niet begrijpen—Wàt begrijp je wel? Steek de lamp an! Nou dan!

ESTHER. Goddank. Je ben weer gezond. ’k Had me haast ongerust gemaakt.

(af).

TWEEDE TOONEEL.

Sachel. Aaron.

AARON. Zit je daar Sachel?

SACHEL. Wat mot je?

AARON. ’t Is wat moois....

SACHEL. Wat is ’r moois?

AARON. Dat met je zóon....

SACHEL. Wat gaat joú dat an?

AARON. Vraagt naar de bekende weg! Wat ’t mijn angaat? Reusachtig zou ’k denke. Og, wat ’t mijn angaat!

SACHEL. ’k Heb met jóu niks te maken.

AARON. Je zoon is ’n ploert en ’n....

SACHEL. D’r wordt je niks gevraagd....

AARON. Waren we accoord—ja of nee?

SACHEL. Nee.

AARON. Heeft je zuster niet gezeid, dat ik mijn Rebecca sturen zou?....

SACHEL. Weet ’k niet....

AARON. Jij weet niks wat je niet weten wil—of ’t mot zwart op wit staan....

SACHEL. Je verveelt me!

AARON. Jij verveelt mijn al làng!

SACHEL. Wat doe ’k met jouw gemier! ’k Zal me zoon dwingen as-die joùw dochter niet wil. Mot-ie zèlf weten!

AARON. Mijn dochter..... Mijn dochter.... ’n Wèldaad had ze ’m bewezen....

SACHEL. Ik kan jouw weldaden niet gebruiken—en me zoon oók niet.

AARON. Jouw zoon! Jouw zoon! M’n voeten veeg ’k nog niet an ’m af. Daar zijn me zolen te goed voor.

DERDE TOONEEL.

Sachel. Aaron. Esther.

ESTHER. Dacht ’k wel. Dàcht ’k wel. Hij mot zich wreken. Groot gelijk heb-ie Aaron—gelijk tot over ’t end van je jaren! Is ’t geen schande wat ’r gebeurt?

AARON. Schande? Schande? Jullie wèten nog niks! Jullie weet niet van van-morgen—wat-ie met mijn Rebecca gedaan heit!

SACHEL. Kan me niks schelen!

ESTHER. Mijn wel! Mijn wel! Nòg trekt-ie z’n partij!

AARON. Heb jij niet gezeid dat Rebecca bij je most kommen?

ESTHER. Zeker heb ’k ’t gezeid.

AARON. En is ze niet grienend teruggekeerd? Grienend om ’t affront! Zat-ie niet met die christenmeid, met die sjikse op z’n schoot? Mot je zoo mijn dochter ontvangen? Mijn dochter is geen schànddochter! Mijn dochter is geen vulnis! Mijn dochter kan huwelijken doen, reusachtig! Mijn dochter hoeft door jóúw zoon niet van de deur gewezen te worden!

SACHEL. Had ze nièt gekommen!

ESTHER. Hoor hém! Hoor hém! Daar kan ’k me nou zóo bij opwinden! Daar sta ’k geregeld bij te beven! O, o, as ’k geen meelij met je had! Mot je die man nog òngelijk geven? Die man die zich komt beklagen! Die man die in ’t fatsoenlijke tot je spreekt!

SACHEL. We hadden geen accoord....

ESTHER. Komt ’r wat op an!.... Zoo’n engel van ’n meissie!—Zat ze op z’n schoot? Zat die vuilik op z’n schoot?

AARON. Met d’r eigen oogen—met d’r éigen oogen heit ze ’t gezien. En was ’t daar bij gebleven! Maar beleedigd heìt-ie ’r, geaffronteerd in ’t bijzijn van die méid! Is mijn dochter ’n opraapsel van de straat? Staat mijn dochter bij jou in de schúld? De brutaaligheid—de brutaaligheid van die kwajongen! En joùw schuld! Joúw schuld!

ESTHER. Net wat ’k zei.

SACHEL. Práten jullie maar. Ik wor zelf ’t zwaarst gestraft.... Voelen jullie dan geen zier meelij?

ESTHER. Jij ben te koppig. Jij neèmt je gelijk. Met jou kan niemand over-weg.

SACHEL. ’k Heb ’t ’t éérst zien ankommen. Ik vóélde dat ’r wat was. Ik wist ’t vóor jullie....

AARON. Hoor, wat ’n redeneering! Hij ziet ’t ankomme, hij weet ’t voor ons... En geen mond doet-ie open. As ik in me huis ’n meid heb en me zoon—hád ’k ’r een!—me zoon die kruipt in d’r bed—dan—dan waarschouw ’k me zoon—dan ben ’k as vader verplicht te waarschouwen dat-ie niet blijft hàngen—dat-ie geen strop krijgt—zooas m’n vader-zaliger mijn gewaarschouwd heit—toen—toen—’t was ’n mooie meid—gekheid, ’t is làng voorbij—toen ’k in m’n jonge jaren was. Dat ben je as vader verplicht. En luistert-ie niet—dan—dan roep je de meid—en dan maak je geen herrie—herrie maakt ’n nàr—en je geeft ’r twintig gulden, dertig, veertig—as ze lastig wordt honderd—’t is weggesmeten geld—maar as je ’t niet doet?—as je ’t nièt doet krijg je grijze haren van zorg en ellende—en, en, en je zet ’r met ’t geld je deur uit—en je neemt ’n reçu—zonder reçu geen geld—en je belooft as ze stil is en wegblijft nóg wat geld na máanden.—D’r is geen meid die née zegt—fèl zijn ze op honderd gulden! Ze doen ’r ’n moord voor.... Nou? Nou? En wat doe jij? Jij smoest voor jezelf. Jij laat God’s water over God’s akker loopen—en, en, en, as ’t te laat is maak je lawaai. Maak lawaai vóór ’t te laat is. Wat is je verdienste dat je ’t heb zien ankommen? Waar laat je je winst? Nog nooit heb ’k iemand zoo dwars zien handelen, zoo averechts. ’t Is bijzonder. ’t Is reusachtig. Hèb je je zoon gewaarschouwd? Hèb je de meid afgekocht?

SACHEL. Hij laat zich niet waarschouwen....

AARON. En de meid? Nou?

SACHEL. Die laat zich niet afkoopen....

AARON. Zal ik jou is wat zeggen? Je mag ’n goed koopman zijn, maar van die dingen heb-ie geen cent verstand, geen cent, geen hálve cent. Daar heb-ie de zoon van Salomon—Salomon van de Dwarsstraat. Heb-ie niet gehoord van de zoon van Salomon? Dan zal ’k ’t je vertelle. Die jongen had ’n strop—en wát ’n strop. Zoover is joúw Rafaël nog niet eens. Daar mag je dankbaar voor zijn. Toen Salomon zich d’r mee bemoeide had de meid al ’n kind. En wat heit Salomon gedaan? Salomon heit z’n zoon op de reis gestuurd en de meid afgekocht, voor twee, driehonderd gulden, weisz-ich-viel! En toen ze werom kwam—vertrouwe kan je ze niet—heit-ie ’n agent late komme, ’n agent van politie en toen was ’t uit. Zal ’n verstandig man anders handele? En handele de christenen anders? Spiegel je an de christenen. Met geld krijgen joden èn christenen alles gedaan. Heb je geld? Je hèb geld. Gebruik ’t dan. Eergister zag ik ’n christene trouwpartij. En bij ’t stadhuis daar had je ’n scène! Daar stond ’n meid met ’n kind. En die maakte spektakel! Reusachtig. En in ’n oògwenk was ze gebrocht na ’t bureau! Had ze ’t niet angeleid met ’n heer boven d’r stand! Had ze niet ja-gezeid! As ze nee zegge gebeurt ’r niks. Allemaal d’r éigen schuld. As ze niet luistere willen motten ze voélen!

SACHEL. ’t Is nou te laat....

ESTHER. Wat is te laat? D’r is niks te laat. Aaron heit recht.

SACHEL. Doe wat je wil! Ik ga naar binnen. ’k Heb ’t koud. Ik zeg je—ik zeg je—d’r valt niks te verhelpen.

VIERDE TOONEEL.

Aaron. Esther.

ESTHER. Redeneer daar tegen in.

AARON. As hij geen verstand heit, heb jij ’t voor twéé.

ESTHER. As ’k maar kon.

AARON. Met ’n zoet lijntje krijg je alles gedaan. Sachel is ’n geweldenaar. Reusachtig. Wat bereik je met geweld? Geen sikkepit. ’t Doet me hartzeer. Zou je dan denken dat ik me zooveel moeite zou geven om die snotneus—om die leeglooper—as ’k niet wist dat mijn Rebecca d’r zinnen op ’m gezet heit? Kan ze ’r niet honderd-duizend krijgen? Met veel meer geld? Maar ze wil.

ESTHER. O, dat krèng, dat ’n heele familie verstoort.... As ’k ’r had onder me handen!

AARON. Daar heb je d’r waarachtig!

VIJFDE TOONEEL.

Aaron. Esther. Rose.

ROSE. ’k Ben laat.

ESTHER. Wel nee, kind. Welnee. ’k Was al ongerust.

ROSE. ’t Is ’n schrikkelijk end. ’k Heb ’n uur lang gezocht, kon ’m niet vinden en toen ’k ’r eindelijk was, moest ’k ’n heele tijd wachten voor Meijer thuis kwam.

ESTHER. Nou, da’s niks hoor.

AARON. Zoo’n lange wandeling is heel gezond, best voor de spijsvertering.

ROSE. Hij kan morgen niet komen.

ESTHER. Kan-ie niet?

ROSE. Eerst Maandag.

ESTHER. Best. Best. Heb je Rafaël gezien?

ROSE. Rafaël?

ESTHER. ’k Dacht zoo—’k bedoel—Hij ging juist ’n boodschap....

ROSE. ’k Heb ’m niet gezien.

ESTHER. Je zal wel moe zijn, hè? Ga maar binnen. D’r staat wat koud vleesch .... Maar—maar wacht is....

ROSE. Roep u nog?

ESTHER. .... Dat wil zeggen—dat wil zeggen—

AARON. Ik wou je wat vragen—’k sprak ’r met de juffrouw over—of—of—zou jij geen zin hebben—’k val maar met de deur in huis—om—om bij mijn te kommen?....

ESTHER. Dat wil zegge....

AARON. Dat wil zegge—laat mijn nou gaan!—dat ’k in de verlegenheid zit, in ’n gróóte verlegenheid—te lang om zoo in-eens uit te leggen—en toen sprak ’k zoo....

ESTHER. —ja toen spraken we ’r over....

AARON. .... Zie je, niet voor gòed—maar zoo tijdelijk—voor ’n paar dagen, voor ’n week...

ESTHER. Ja nàtuurlijk....

AARON. .... En na die paar weken—ga je weer na Esther terug—of—of ’t most je zóó bij mijn bevallen! Hahaha!—’t Most je zoo bij mijn bevallen dat je niet meer terug wil. Esther heit ’r niks op tegen....

ESTHER. Dat wil zegge.... ’k Heb ’r ’n hééle boel op tegen—maar je mot mekaar helpe.

AARON. En je verdient ’n heele duit extra—Dat kan je mijn overlaten....

ESTHER. Dat is waar—dat kan je Aaron overlaten....

ROSE (rustig). Dus—ik moet wèg?

AARON. Wat zeit ze? Je mot? Je mot? Je mot niks! ’t Wordt je vrindelijk verzocht. Je mot? Je wor niet gedwòngen!

ESTHER. Hoe kòm je ’r op?.... Nog voor geen góúd! As ’r iemand tevrejen over je is, ben ìk ’t! Dat weet je. Enkel de kwestie van ’n paar dagen...

AARON. Och, ’t is niet de moeite waard om lang over te praten. Mijn huishoudster is ’r van door—met d’r beminde, hahaha!—en m’n dochter is de godganschelijke dag in de zaak—zoo kan je ontriefd zitten!....

ESTHER. —ja, ’t is ’n last....

AARON. Of ’t!—En niewaar: ik doe ’r júllie geen overlast mee? Jij wil je wel ’n paar dagen behelpen?

ESTHER. —Je weet wat ’k gezeid heb: liever niet. Maar in de steek laat ’k je niet. Is ’t goed, Roos?

ROSE. Nee.

ESTHER. Wat nee?

ROSE. Ik doe ’t niet.

ESTHER. Jij doet ’t niet? En wáárom doe jij ’t niet, as ’t je zoo vrindelijk verzocht wordt?

AARON. Ja—dat is onzin! Op me woord van waarachtig: je heb ’r geen nadeel bij.

ROSE. Dat kan me niet schelen.

ESTHER. Toon nou geen kop, kind! ’k Meen ’t goed met je—’k zal je niks anrajen of je komt ’r mee vooruit.

AARON. Me dochter is ’n zachtzinnig meissie—andere huisgenooten heb ’k niet....

ROSE. Je dóchter....—Nee.

ESTHER. Blijf hier.

ROSE. Waarom jaag je me niet weg—zònder omwegen?

ESTHER. Niemand jaagt je weg, malle meid. Praat ik niet in vrindschap met je? Je mot niet overal wat achter zoeken.

ROSE. Je wil me kwijt. Goed. Zeg ’t eerlijk. Mot ’t dàdelijk?

AARON. Wat ’n opwinding voor ’n bagatel. Laat ìk nou is duidelijk make....

ROSE. ’k Heb met jóu niks te praten. Mot ’t dàdelijk?

ESTHER. Wel nee! Hoe kom je ’r op? Al wou je járen bij me blijven. Ik had alleen liéver....

AARON. Gekheid! Gekheid! Jij draait ’r om heen. Zoo kom je ’r nooit!.... Zal ’k jou is wat zegge, meissie: je mag God danke dat je bij zulke goeie mensche beland ben—ik zou je anders behandele!

ESTHER. Wat waar is, is waar. ’n Zoon van z’n vader hale—netjes is ’t niet!....

ROSE. Ah!

AARON. Netjes? Geméén is ’t!

ESTHER. Gemeen—geméen! Dát zal ’k niet beweren. ’k Kan begrijpe dat ’n knappe jonge meid ’n oogie laat vallen op ’n knappe jongen—maar alles heit z’n grenzen.—Je wéet dat ’t niet gaat. Vreemd geloof trouwt niet met vreemd geloof.—Dat is ’t zondigst wat ’r bestaat. Daar hoeven we heelemaal niet over te praten. Dat leit voor de hand. Maar ’k neem ’t je niet kwalijk! God beware! Rafaël is ’n sjieke jongen. ’k Begrijp ’t best....

AARON. ’n Jood met ’n christene vrouw of ’n christen met ’n jodene vrouw dat gààt niet. Wij zijn oùwer, wij kenne de wereld beter. Jij komp pas kijke. Trouw jij met een van joùw geloof. Daar doe je wijs an. Wat niet bij mekaar past mot je niet met geweld bij mekaar brengen. ’t Ongeluk leit ’r dik bovenop, dikker dan je denkt.

ESTHER. En nog niet eens van z’n vader gesproken—van z’n ongelukkigen vader. Sterft-ie niet van hartzeer om wat ’r gebeurd is? Wees jij nou wijs en ga ’n dag of veertien weg. Dan is Sachel gekalmeerd en kan jij ook is dénke...

ROSE. Ik heb niet te denken. Ik hou van hem en ’k laat ’m niet los....

ESTHER. Dàt pleit voor je karakter. As je dadelijk jà zei, zou je geen knip voor je neus waard zijn. D’r is geen meissie over de heele wereld dat née zeit as ze jà meent—in diè dinge. En—en—’k zal niet bewere dat je ’m dàdelijk mot láten—dat zou gróóte gekkigheid zijn—’k zal de laatste zijn om je an te rajen tegen je geweten in te handelen—maar ga nou is na—ga nou is góed na—hóé wou je hier blijven?—hóé wou je blijven nou we alles weten....

ROSE. Dat wil ik ook niet. Ik ga met Rafaël...

ESTHER (kwaadaardig). Jij gaat! Jij gáát!....

AARON. Stil nou! Niet driftig! Dat geeft allemaal niks. As ik ’n woordje zeggen mag: ’t is onzin, meid! Reusachtig. In de eerste plaas kàn ’t niet—in de tweede plaas—às ’t kon—zou ’t nòg niet kennen. Ik heb joden gekend en christene die ’t gedaan hebben. ’t Ongeluk lag ’r bovenop—zei ’k straks al—En met jóu kan ’t nog in geen dúízend jaren—bij wijze van spreken—over duizend jaar zijn we allemaal dood.—Want let nou is op: is z’n vader blind ja of nee? Z’n vader is blind. Wat wou jij met die blinde man beginnen? Daar kan je niks mee beginnen. Die z’n ideejen verander je niet. Wij zijn liberaler. Maar ’n man van die leeftijd die buig je niet—die bréék je. Wou je bij ’m inwonen? Nog geen spoog water zal-ie bij je gebruiken, nog geen handdruk zal-ie je geven. Wou je nièt bij ’m inwonen? Dat wil zeggen wou je ’m an z’n lot overlaten—we zijn allemaal sterfelijk en Esther is op leeftijd—wou je dàt? ’n Ramp as je ’t doet! Geen sekonde rust in je leven. En later de verwijten! Later verwijt hij jou, dat je ’m van z’n vader gehaald heb—familie blijft familie! Later heb je allebei spijt—dat wil zeggen—as ’t kon dat jullie samen—maar ’t kàn niet....

ESTHER. Heel verstandig. En as je luistert ben je góed af.... Met plezier heb ’k ’r wat voor over....

ROSE. Wat voor óver?

ESTHER. ’k Ben nìet rijk.... ’k Leef zelf van me broer—maar as je ’t dée—as ’n góed kind—as ’n verstandig kind—dan kreeg je buiten je loon ’n.... ’n....

AARON. Zeg vijftig gulden!

ROSE. O! O! Vijftig gulden!

ESTHER. Honderd! Daar! Honderd guldens is ’n boel geld.

AARON. ’n Héele boel. En trouw je later met ’n fàtsoenlijke burgerjongen—dan schiet ’r nòg wel wat over.

ESTHER. En alles wat ’k je gegeven heb, kan je houen—en ik reken je maand vol-uit....

ROSE. O, tuig, tuig! Vervloekt tuig!

ESTHER (snerpend). Wat zeg je, jij slét!

AARON. Stil nou! Maak geen burengerucht! Jullie begrepen mekaar niet. Gebruik nou je hoofd, stomme meid! ’r Komt tòch niks van, niks—tusschen jou en die jongen. ’t Kan niet. Je heb ’t vooruit geweten. Je ben de eerste niet. Je zal de laatste niet zijn. Ga dan niet op je achterste pooten staan. Wat bereik je ’r mee? Dat wij geweld met gewèld keeren. Want wij hebben ’t recht op onze hand!—En as je dat weet—handel verstandig—neem wat je krijgen kan....

ESTHER. Twéé honderd guldens hebben we ’r voor over....

AARON. En doe je ’t niét—dan ben je éven ver, dan win je geen zier—dan wor je zóó an de deur gezet....

ROSE. Ik laat me niet an de deur zetten! Ik vraag m’n man. Anders niet!

AARON. Je man! Hahaha!

ESTHER. Je man? Je man?

ROSE. Mijn man! Mijn man die jullie me niet ontnemen kunnen! Mijn man die eerlijk en groot is! Mijn man die niet buigt voor jullie gèld, zoo min als ik ’t doe! O! O!... Dat ze me zóo iets kunnen andoen!

AARON. Jouw man? Wiè is jouw man? Ben je dan heelemaal doof meid, dat je niet begrijp—na zooveel, zóóveel woorden—dat-ie met mìjn dochter trouwt?

ROSE. Dat lieg je!

ESTHER. Jij liegt gemeen schepsel die onze jongen angehaald heb, angehaald met je hóerestreken!

ROSE. Niks van je beleedigingen voel ’k. God heeft ’t gewild! Júllie halen ons niet van elkaar!

AARON. Hahaha! Nou wordt ze prachtig—as in ’n bóék! Ik lach me ’n ongeluk! As je ’t dan weten wil: vanmiddag is ’t ’r door gegaan, vàn mìddag....

ESTHER. En daarvoor hebben we je uitgezonden!

AARON. En over vier weken trouwen ze!

ESTHER (krijschend). Versta je? Versta je? En nou me deur uit! Me deur uit! En geen stuk neem je mee! Me deur uit! Op staande voet!