Part 2

AARON. Goed. Mijn goed. Dan tot overmorgen. Nou, de wol wil je niet hebben?

SACHEL. Voor de prijs die ’k genoemd heb.

AARON. ’k Smijt ze nog net zoo lief in ’t water! Men kan met jou tegenswoordig niet meer handele! Doe ’r vijftig centen bij en ze is voor jou.

SACHEL. Geen cent!

ESTHER. Praten jullie daar nou ook overmorgen over. As ’t eene in orde komt, komt ’t andere vanzelf in orde. ’t Is nou toch zoo laat!

AARON. Nou, goeien avond dan. Misschien ben je later beter te spreken.

SACHEL. Goeien avond.

ESTHER. Pas op val niet! Denk an ’t stoepie.

VIJFDE TOONEEL.

Esther. Sachel. Rose.

SACHEL. D’r komt niks van. Geen zier. ’k Heb ’m noódig! Og!

ESTHER. ’t Mot toch éens gebeure? Wat wil je meer? ’t Is ’n knap meissie, ’t is ’n mooi meissie.

SACHEL. En ik doe ’t niet. ’k Heb me heele leven lang de boel niet bij mekaar motten schràpen voor niks! ’k Heb de tijd!

ESTHER. Jij heb de tijd—jij ’n man op jaren? As je God-beware wat overkomt, weet je heelemaal niet wat-je krijgt.

SACHEL. Overkomt? Overkomt? Ik ga nog niet dood. Ik denk ’r niet an.

ESTHER. Veel kan je zeggen. Je ben elk oogenblik in God’s hand. Wie weet ’t eene uur wat ’t andere gebeurt.

SACHEL (vinnig). Daar wil ik niet over hooren. Hou je mond. Beschrie me niet! Ik ga nog niet dood. Waarom zou ’k dood gaan! Waarom? Je zou ’t wel willen, wat? Dan kon je doen en laten wat je wou. Dan had je de beschikking over alles. Dan kon je met ’t geld smijten, mijn geld, mijn gèld! Wat hebben jullie ’r voor gedaan? Niks! Doodvreters zijn jullie, jij, hij, allemaal!

ESTHER. Wat win je je nou weer op? Wie legt je ’n stroo in de weg.

SACHEL (kort). Praat dan niet van dood! Je maakt me niet bang. Ik bèn niet bang. Ik overleef jullie allemaal!

ESTHER. Zooveel te beter. Voor mijn part honderd jaar. Wat ben je weer làstig! Roos neem de koffieboel mee. Hoor je niet?

ROSE. Ja, ja. Hier ben ’k.

ESTHER. Wat heb jij ’n rooie oogen. Heb je gehuild?

ROSE. Ik? Nee. Hoe kom u ’r op?

ESTHER. Heb jij nièt gehuild? Heb jij niet gehuild?

ROSE. Nee. Verbeelding.

ESTHER. Je mot ’t zelf weten. Ga naar je bed.

SACHEL. Heb je de pennen op de luiken gedaan? Nou? Nou?

ESTHER. Wat snauw je toch? De pennen zitten ’r op. Ga ’t zelf voelen as je ’t niet gelooft.

(Rose af).

SACHEL. Dat zal ik ook. Ik heb ’r m’n reden voor. Vannacht heb ’k iemand hooren loopen.

ESTHER. Ik ook! En mot je dààrom die sjikse [1] zoo wantrouwen? Rafaël is op geweest.

SACHEL. Niet waar! Niet waar! Die meid was op!

ESTHER. Alles weisz me scheintje! ’k Zal je maar laten praten. Wat zal ’k me nog langer moeilijk maken met jou!

ZESDE TOONEEL.

Rafaël. Esther. Sachel. Rose.

RAFAËL. Goeien avond.—Ik zeg goeien avond.

SACHEL. Dat hoor ik. Zeg liever, goeien nacht!

ESTHER. Goeien avond! Meneer zeit goeien avond. ’t Lijkt hier ’n kosthuis! Meneer doet ons de éér an om te kommen slapen!

RAFAËL. Ik heb me verlaat. Ben je ongerust geweest, vàder? Vader? Hoor je me niet? Kun je geen antwoord geven? Ook goed.

ESTHER. Gelijk heit-ie dat-ie z’n mond houdt. Van mijn kreeg je ook geen boe noch ba. Wat ben jìj voor ’n zoon? Zou bij Abram angaan—is niet bij Abram geweest! Je most mijn zoon wezen!

SACHEL. Waar heb jij uitgehangen?

RAFAËL (verstrooid). Wat doet ’t ’r toe? ’k Heb dat van Abram vergéten. ’t Spijt me. Met opzet heb ’k ’t niet gedaan.

ESTHER. Hij vertelt wat! Geen opzet—wél opzet! ’t Komt ’r wat op an!

SACHEL. ’k Heb je gevraagd wáar je gezeten heb de godganschelijke dag—en je praat ’r om heen....

RAFAËL. Moet ik van àlles uitleg geven? Ik ben hier en daar en overal geweest—de tijd is omgevlogen. (vermoeid) Heb je wat te eten, tante? ’k Heb honger.

ESTHER. Wou je dat ’k noù nog ging dekken? Ik zou je danken. Kom op je tijd.

SACHEL. Nou nog eten? Nou wordt ’r niet meer gegeten.

RAFAËL. Goed. ’k Zal zelf ’n stuk brood nemen.

SACHEL. O God, wat straf je me zwaar op me ouwen dag overgeleverd an vreèmden! As je moeder-zaliger je zien kon, as ze zien kon hoe jij je blinden vader mishandelt, mis-han-delt, dan, dàn, dàn....

RAFAËL (rustig). Laat mijn moeder ’r buiten. Je hoeft geen herinneringen wakker te maken; vandaag—leef ik enkel in herinneringen. Ik was op ’t graf.

ESTHER. Hij was op d’r graf! ’t Is toch geen jaartijd? Was ’r nièt gegaan....

RAFAËL (haalt de schouders op) .... Ik was op ’t graf ùren lang, heb zitten suffen en droomen. ’t Werd avond; de doodgraver heeft me opgeschrikt. Dat ’s alles. De zerk is weggezakt, vader. Je kunt de plek niet meer vinden. D’r groeit van alles. ’k Heb wat bloemen meegebracht. Hier heb je ze. D’r mag wel ’n nieuwe zerk komen.

SACHEL. Jij ben krankzinnig, jij ben gèk! Ik wil jouw bloemen niet! Wèg met jouw bloemen! Was teruggekommen zooas ’t je pàste! Had niet je dag verluierd, je dag verdaan met onzin—ònzin, zeg ik je! Gister ben je niet thuis geweest, had je ’n uitvlucht! Eergister heb je geen vin verroerd! Zóo alle dagen die God geeft! Ben jij ’n zoon? Denk jij ’r an dat je ’n blinden vader heb, dat ’t ongeluk me vervolgt, dat Levi en Abram en zoo’n koopman-van-niks as Aaron—alles naar zich toehalen, dat m’n zaak verloopt, m’n goeie zaak m’n zaak, waarvoor ik gezweet heb, m’n zaak, m’n záák! Ik kan ’r bij huilen! Op m’n ouwen dag kan ’k bedelen gaan! Heb ’k je daarvoor grootgebracht!

ESTHER. Trek ’t je toch niet zoo an! Mot je om zoo’n zoon grienen?

SACHEL. God straft me wel! Heb ik ’t brood uit me mond gespaard toen-die ’n kind was? Hebben z’n moeder-zaliger en ik kromgelegen om ’m groot te brengen! Heeft-ie scholen bezocht en talen geleerd, waarvan wij nooit gehoord hebben! Hebben we ons uitgekleed voor ’m, bij ’m gewaakt as-die ziek was, ons alles ontzegd om ’t hém goed te laten gaan! En nou? Wat heb ik nou? Nou kan ik alléén rondwurmen! An niemand steun! Nou kan ’k vèrrèkken! Nou mot ’k wachten tot ze híér kommen met handel—me laten bedriègen—me laten bestelen!

RAFAËL. Dat ’s niet mijn schuld.

SACHEL. Niet zijn schuld! Ik kan ’m vasthouen! Ik kan ’m daar dwingen thuis te blijven en voor mijn te kijken!

RAFAËL. ’k Heb over al die dingen gedacht van middag, lang nagedacht—je heb gelijk, maar ànders worden kan ’t niet, nou niet, nooit meer.

ESTHER. Stapelmesjogge!

SACHEL (hard). En wáarom niet?

RAFAËL. Dat kan ’k niet zeggen....

SACHEL. Jij liègt! Jij heb iets buitenshuis, dat ik niet weten mag, dat je verbergt!

RAFAËL. Nee.

SACHEL. Zeg op! Zeg op: je mag alles zeggen!

ESTHER. Geheimen? ’t Zullen me geheimen zijn! Nog geen dubbeltje zijn ze me waard! As die niks zeit, weet ik nog genog!

SACHEL. Op ’t graf van z’n moeder heit-ie gedacht! Hahaha! Op ’t graf van je moeder most jij niet durven kommen!

RAFAËL. Waarom zullen we zóó tegenover elkander staan? Ik zal hier niet lang meer blijven, ’t je niet lastig maken.

SACHEL. Wat? Wàt zegt-ie?

ESTHER. Schtos! Allemaal schtos!

RAFAËL. Ik ga weg.

SACHEL. Jij gaat weg? Jij gaat weg? Zegt-ie dat Esther?

RAFAËL. ’t Is beter vrindschappelijk van mekaar te gaan. Over heftige dingen heb je later spijt, altijd spijt....

SACHEL. Hahaha! Hahaha! Nou is alles in orde! O! O! O! Voel je dan niks as je m’n oogen ziet?

RAFAËL. Vroèger gaven die me onrust, angst, wroeging—hoe zal ik ’t noemen?—vroeger had ik alles voor je kunnen doen,—in den tijd toen ìk jong, jij hulpeloos was—vroeger zou ’k geen oogenblik rust hebben gehad, als ’k tranen in je arme oogen had gezien—vroeger zou ’k me de haren uit ’t hoofd hebben getrokken bij de gedachte—ènkel bij de gedachte—je displeizier te doen—nou is dat ùit me—heelemaal ùit me—je heb ’t ’r uit getràpt!

SACHEL. Ik? Ik? Wat heb ìk joú gedaan? Wat? Wat?

RAFAËL. Nee, ik wil je niks verwijten. Je ben ’r niet verantwoordelijk voor. Je heb ’t zèlf geleerd....

ESTHER. Ik ga naar bed. Ik heb genog van die kinderpraat! Zal ik me nachtrust geven an zùlk gekles! Hij wil wèg: laat ’m gaan! ’k Dacht dat je wijzer was. Allemaal praatjes, uitvluchten, smoesjes! Mòrgen vraagt-ie je weer centen! Jouw zoon is ’n klaplooper—nou wéet je ’t!

SACHEL. Ze heit gelijk! Wat stoor ik me an joùw gekkepraat. Maar ’r komt ’n end an me geduld! ’k Heb ’t lang genoeg gekropt. Làng genoeg!

RAFAËL. Dreig niet. Ik zei je dat ik ’n besluit genomen heb—’n besluit dat zóó vaststaat, dat niemand ’r iets aan veranderen kan. Ik ga weg. Heel gauw. Ik maak jullie ongelukkig. Jullie mij. ’k Weet geen àndre oplossing.

SACHEL. Waàrom wil jij weg?

RAFAËL (droevig). Dat is mijn zaak.

SACHEL. Bloedhond! ’n Blinden vader an z’n lot overlaten! God zal je ’r voor bezoeken!

RAFAËL. Nee. Dat kàn niet. Ik voel me voor ’t eerst sinds jàren rustig—nou ik mijn weg ga, nou ik weet wàt ’k doen moet.

SACHEL (woest). Maar de reden, de reden! Je heb toch je hersens! Je ben toch niet volslagen idioot! De reden! De reden!

RAFAËL. De reden—de reden. Sta je ’r zóo op? O, ’t zou voor ons beiden beter zijn, als ’k zweeg. Je wìl dat ik spreek? Dan zùl je hooren, dan zul je weten hoe ’k me hier ben gaan voelen als ’n ellendige, als ’n vreemde.

ESTHER. Ach wat ’n schtos! Wat doen we met die onzin!

RAFAËL. Laat me uitspreken. Ik kijf niet, maak geen twist: zeg de dingen kàlm—als je ’t voelen kunt: wanhopig—’t Is niet zoolang geleden—’k denk twee, drie—’k weet ’t niet—’t Doet ’r niet toe. Ik was onnoozel, ’n jongen, ’n kind. En ’k hield van je, vader. ’k Hield zièlsveel van je. Als ’k je tasten zag door den winkel, de bergplaatsen, dan moest ik haast snikken. Had ik je niet gekend met je oogen vol leven en opgewekt? ’t Was zoo verschrikkelijk je àltijd in ’t donker te denken. Soms kneep ik m’n oogen dicht, hield m’n hand er voor om ’t licht af te sluiten—dan dacht ik: god, hoe schrikkelijk, hoe vreeselijk—hij heeft de dingen gekend zooals ik ze ken—nou moet-ie gissen, de vormen raden, de kleuren raden....

SACHEL. Hou je mond! Dát vraag ik je niet!

RAFAËL. Toen kwam de dag.... ’n Vrijdag... ’k Was begonnen je in de zaak te helpen.... Je had ’n partij goed verkocht—’k weet niet meer wàt.—De schuit lag voor de loods—de knechts stouwden de balen er in. ’k Ziè ’t gebeuren. Jij stond bij de weegschaal. Je zag me niet: had me niet hooren loopen. Nièmand zag me: ’k was in de scheemring van de loods. Jozef, de knecht, las ’t gewicht—zelf schreef je de getallen. Ik keek naar je met ’n zoo groote genegenheid, ’n zoo groot meelijden. Je had zooveel wil—je droeg ’t ongeluk zoo dapper. ’k Zag je vingers bevend bewegen over ’t papier—’k wou naar je toekomen en zeggen: laat mij ’t schrijven—vermoei je niet.—Maar op eens zag ik iets, iets dat me dee schrikken, me terugdrong naar de scheemring van de loods. ’r Werd ’n baal gewogen—Jozef en de koopman bukten naar de gewichten—en terwijl—tastte je voet naar de scháal—bleef er op drùkken. Ze wogen je voet mee. Niemand lette op je. Ze hadden vertrouwen in je blinde oogen. Je stal. Je was ’n dief...

ESTHER. Dat lieg je! ’k Zou me schamen zulke leugens te zeggen!

SACHEL. Laat ’m gaan... laat ’m uitspreken...

RAFAËL. Ik lieg niet! Loog ik maar!—Ik dacht dat ’k me vergist had, bleef angstig wachten op ’n tweede baal.—De baal kwam—werd op de bascuul geschoven—wéér drukte je voet op het blad—wéér nam je watje niet toekwam. Ik hoorde den koopman verwonderd spreken dat de balen zoo zwaar waren; wantrouwig bekeek-ie de schaal. Jij, stond zwijgend, met gevouwen handen—je stond zóó verlaten, zóó rampzalig met je enkel-witte oogen, dat niemand aan je dacht—’n hulpelooze blinde. En bij élke schaal herhaalde je ’t—óver de twintig maal. Twintig maal! Twintig maal je stelende voet en je dooie oogen, je bewusteloos meeleven, je misbruik maken van ’n ramp, je misbruik maken van ’t meelij van andren!—Nou weet je de hoofdzaak. ’k Heb zitten huilen achter de loods—zoo màl was ik toen. Twee uur later zijn we naar de kèrk gegaan, zooals elken Vrijdagavond. Je zat naast me. Ik bad niet. Telkens keek ik naar je oogen om er iets in te vinden, om er ’n uitdrukking in te zien—telkens zag ik het wit zonder pupillen, ’t wit zooals ’t geglansd had toen je bij de bascuul naar den hemel stond te kijken.—’t Was ’n bleeke hemel met ’n énkele violette streep: zóó sterk is ’t me bijgebleven.—Van de kerk gingen we naar huis. De sjabbestafel wachtte. Je klaagde, dat ’k stil was. Ik wàs stil. Je zei brooge. Je doopte ’t brood in ’t zout. En aldoor keek ik, kéék ik. ’t Lamplicht scheen in je oogen. ’t Lamplicht gaf ’r denzèlfden glans aan als de hemel. Je wierp ’n glas om—wat nooit gebeurde. En ’k voelde niks. Je was geen blinde meer voor me. Je was ’n..... Je was ’n..... Waarom zal ik verwijten en schimpen? ’t Is gebeurd. Honderd keer na die eerste heb ’k ’t zelfde van je gezien. Ik wou je vervangen, zèlf ’t goed wegen, afleveren. Jij wóú niet. Je maakte je kwaad. Nooit mocht ik aan de bascuul komen. Je beloog me. Je zei dat je niet werkloos kon blijven, dat je geen rust had als je stil moest zitten. En met Jozef sámen—met je knecht lag je onder éen deken!—bleef je de kooplui bestelen, bestèlen. Laat me uitspreken! Langzaam heb ’k alles begrepen, ben ’k je gaan minachten.—’n Blinde beklaag ik zoo innig—’n blinde zie ’k voor me als ’n mensch van wie God ’n oneindige gelatenheid vraagt èn een gróóte berusting—’n blinde zie ’k als iemand die voor de helft afscheid heeft genomen—van àlles.... Joú zag ’k ’t gèld dat je bij elkaar schraapte bestréelen, jou zag ’k vechten en worstlen om naar je toe te halen, jou zag ik dag aan dag—bedriegen. O, hoe wouen je blinde oogen me dan wat doen. Hoe wou je voor me staan als ’n hulpelooze, als ’n vàder!

SACHEL. Doen àndren anders?

RAFAËL (triestig). Ons héele volk is ontaard. [2]

SACHEL. As ìk niet neem, nemen andren dan niet? Is ’t niet onze hàndel? Maken zij geen misbruik van mijn ongeluk? Gaan we niet elk uur achteruit? Kan jij eerlijk zijn—as ze je bestelen van alle kanten—bestelen an wicht—bestelen an kwaliteit? Is handel geen hàndel?

RAFAËL. De andren heb ’k àltijd veracht—maar dat ik eéns zou leeren joúw ongeluk te vergeten.... dat je àltijd voor me zou blijven de man—bij—de—bascuul.

ESTHER. Veel heb ’k van me leven gehoord, maar zóo iets nog nooit. Daar heb ik nou verstomd van gezeten. Waar haalt iemand de vuilheid vandaan! Verwijt z’n ouwen vader dat-ie z’n best heit gedaan voor z’n brood. Hij neemt niet as-die krijgen kan! Hij geeft gewicht toe! As je vader zoo niet gehandeld had, kon jij nou bedelen gaan! Og! Je zal ’t elk jaar verdienen wat ze óns bestolen hebben! Is dat diefstal? Noem jij diefstal as je voor je brood steelt? Dan is ’r in de heele stad geen eerlijke Jood en geen eerlijke Chris! De een steelt op die manier, de andere op die. Geen mensch is dief in z’n eigen zak. Hoe wou jij handel drijven? En eet je d’r niet van mee? Is zelf te lam om te werken en z’n ouwen vader gooit-ie verwijten voor z’n voeten!

RAFAËL. Ik heb ’t niet uitgelokt. Ik had m’n mond gehouen. Maar nou ’k weg ga....

SACHEL. Jij gáat niet weg! Ik wil niet dat jij weggaat! Waarom zou je weggaan? ’k Heb toch niks op de wereld! Heb ’k ’n misdaad begaan? As je oud en wijs genoeg ben, zal je begrijpen wat hàndel is. Bijt je ze niet van je af—dan sta je binnen ’n jaar op straat.... Je mot ’n róófdier wezen... Anders trappen ze je ’r onder... Zonder gèld ben je weerloos, zonder gèld ben je an ze overgeleverd, zonder gèld ben je niks! Heb ’k ’t niet voor jóú gedaan? Wie krijgt alles na me dood?

RAFAËL. Laten we ’r niet verder over praten. ’t Is laat. ’k Ben moe. ’k Had beter gedaan ’r niet over te spreken. Denk ’r over na, vader. We kunnen vrindschappelijk van mekaar gaan.

ESTHER. Wil ik j’s wat zeggen? As jij ’r zèlf over slaap—heb-ie morgen spijt over wat je nou allemaal gezeid heb.... Schtos! Hij gaat weg! Nog in geen tien jaar! Wil je wat eten?

RAFAËL. Nee. ’k Heb geen trek meer.

ESTHER. Dan mot je maar trek maken. ’t Is aardig ongezond ’n heele dag met ’n nuchtere maag te loopen. ’k Heb nog ’n kliekie snijboonen met aardappelen en ’n stukkie schapevleesch. Zal ’k ’t even warmen?

RAFAËL. Nee.

ESTHER. Voor wat straf je je maag? Roos! Roos!

ROSE. Roep u?

ESTHER. ’k Dacht wel dat-je nog op zou zijn! Wil jij ’t kliekie even warmen?

RAFAËL. Nee, tante—ik eet niet.

ESTHER. Wàrm jij ’t maar! (Rose af) As je de lucht ruikt, eet je wel.

RAFAËL. Heeft zij—gehuild?

ESTHER. Weet ik veul! ’k Heb genog zorg an me kop. Kom, ’k zal binnen de tafel dekken...

RAFAËL. Nee. Nee. Ik kàn nou niet meer. M’n keel is toegeschroefd.

ESTHER. Zenuwen! Niks as zenuwen! Je windt je op voor niks! Geen wonder. Je etensuur verzetten en ’s nachts niet slapen! Groote nar! Wat heb je òp gedaan van nacht? Was je ziek?

RAFAËL. ’k Kon niet slapen... ben opgestaan... Nacht vader—Nàcht vader!—Geef je geen antwoord?—Nacht.

ZEVENDE TOONEEL.

SACHEL. (Staat op—bevoelt de pennen van de luiken—bonst zich voor ’t hoofd)

Hij was op vannacht—En—èn die mèid was op—Ze waren sámen op—sámen—Waarvoor waren ze op?—Waarom heit die sjikse gehuild?—

(EINDE VAN HET EERSTE BEDRIJF).

TWEEDE BEDRIJF.

De huiskamer van Sachel achter den winkel.

EERSTE TOONEEL.

Rose. Rafaël.

RAFAËL (binnentredend). Waar is vader? Waar is tante?

ROSE. Ze zijn nog niet terug van de kerk. We zijn alleen—Goddank!

RAFAËL. Liefje—huil je?

ROSE. Raak me niet an! Raak me niet an!

RAFAËL. Hebben ze je....? Wat is ’r? Kom, huil zoo niet!

ROSE. O, dat ik naar je geluisterd heb!

RAFAËL. Is ’r iets gebeurd? Wat dan?

ROSE. Laat me met rust! Ik walg van je! Ik haat je! Ik haat jullie allemaal! O, o, dat ’k sterven kon, dat God me zoo dadelijk dee doodblijven!

RAFAËL. Heeft vader je iets gezegd? Heeft tante....

ROSE. Nee! Nee! Nee! Raak me niet an! Ik wil van jou niet gezoend worden! Ik wil alleen dood, dood!

RAFAËL. Kom, màlle meid! Ben ik niet je man, jij m’n vróúw?

ROSE. Nee! Blijf van me af! Ik je vrouw! Ik! Ik! Hahaha! ’t Is om te schateren! Ik, je bijzit, je tijd-verdrijf, je hoèr!....

RAFAËL. Rose!

ROSE. Ik, wat ben ik? Ik die niks op de wereld heb—ik die me moet laten trappen door je vader—door je tante—door elken jóód die hier komt!

RAFAËL. Joòd? Joòd? Waarom zeg jij jood?

ROSE. Joòd, joòd! Wat kan ’t me schelen! ’k Ben hier ’n slavin! ’n Vreemde! ’n Vreemde voor je vader! ’n Vreemde voor je tante! ’n Vreemde voor den eersten den besten jood.—Ze kijken op me neer.—’k Ben máar de Sjabbesmeid—ik mag de lampen opsteken—ik mag an ’t vuur komen—ik met m’n vréémde handen—ik hun mèid, hun mèid! Ik, joùw bijzit! Want je ben als de àndren—je heb me getrapt als de andren.—Je ben ’n jood zooals zij!...

RAFAËL (neemt haar hand). O wat vind ’k ’t nàar dat je dàt zegt! Wat vernedert ’t je zelf... Ik weet niet wàt de oorzaak is dat je zoo opgewonden ben, zoo buiten jezelf, zoo ruw, zoo onvrouwelijk, zoo grof..... Maar ik weet wel, Rose, dat je ’t woord niet meer zeggen moet. ’t Herinnert me an zoo’n boel dingen. Nee, laat me je hand houen. Zóó zit ik met de óúwe vertrouwelijkheid—Toen ’k ’n kind was—met andere jongens wilde spelen—scholden ze voor jood—smaus. ’k Wist niet waarom. Misschien zìj ook niet. Ze deeën ’t uit gewoonte. ’t Dee pijn. Want als kind vroeg je jezelf: Is er iets bijzonders aan me? Heb ik iets gedaan? Ben ik anders dan zij? Wat is joòd? Wat? Soms smeten ze met steenen, riepen: jullie hebben Jezus gekruizigd! Ik klaagde. M’n moeder zei dan: je moet er om lachen—je moet er aan wènnen—Eens op school—’k had niet opgelet—trok de meester me uit de bank, gaf me ’n klap, zei: in den hoek staan, jood! Ik stond ’n uur lang in den hoek, ik, de eenige jood van die school en door m’n zotte tranen zag ’k de jongens die lachten, den meester, de banken, de kamer. En ’n wrok kwam in me. ’k Had dien man kunnen ranselen, ’k had me kunnen wreken aan allen. Waarom was ’k ’n vreemde? Waarom zeien ze jood? Zoó begon ’t. Zoo hoorde ik ’t in m’n jeugd. Zoo bleéf ’t—M’n moeder stierf. Den dag dat ze begraven werd, gingen we langzaam achter de kist, vader, ik, haar broers, de vrienden. Op den hoek van ’n straat stond ’n slager—’k weet z’n gezicht nòg—en die lachte.—„Daar gaat ’n ouwe jodin”, hoorde ’k ’m zeggen.—Vader werd blind. Den eersten dag dat ’k ’m leidde, liep hij aan tegen een man en die schimpte: kijk waar je loopt, jood!.... Wil je meer? Is ’t genoeg? Hoor je dat ’t woord me niet vreemd is?

ROSE. Rafaël....

RAFAËL. Als kind dee ’t pijn, had ’k ’t gevoel alsof ik ’n merkteeken droeg, alsof jood-zijn ’n slecht ding was—Ik leerde, keek om me heen. En overal in de vrije christenmaatschappij zag ’k de wrijving—de vijandschap van de rassen, de vijandschap van de godsdiensten. Maar als màn, lieve vrouw, heb ’k dat vroeger gevoel van verbittering verloren, is er iets in me open gegaan, dat me meelijden, innig meelijden heeft gegeven met wie jood-schimpen kán! Doe ’t niet meer. Zie ons hier zitten—jij—’t is om te làchen!—’n christen vrouw—ik—O, wat dwaas niet?—’n jóòd! Hoe kunnen wij twee, als we elkander in de oogen zien—an zùlke kleine dingen denken...

ROSE. Je heb gelijk—Je ben beter dan ik, wijzer dan ik. Maar ’k was zoo wanhopig, zoo òp! En nog, nog! Hebben ze je niks gezegd?

RAFAËL. Gezegd?

ROSE. Gisteravond zat ’k dáar, bij de deur. Aaron was hier, praatte met je vader, met je tante....

RAFAËL. Over zijn dochter Rebecca, die drieduizend gulden inbrengt—ik weet het.

ROSE. Je weet ’t.... O ze halen je van me af.... Ik ben bang voor je vader, durf ’m niet anzien. Alles hoort-ie in m’n stem.... Wat moet ’r van me worden! Jij liegt niet. Ik geloof je. Alles aan je is eerlijk. Maar wat kùn jij? Wat kun je tegen hem, haar? Als ze ’t begrijpen zetten ze me op straat. Zij hebben rechten. Voor mij ’n ander. En dan? En dan? Ik wou dat ’k niet geboren was. Dat hoort God!

RAFAËL. Nou heb ’k je aangehoord—kalm. Zie je—ik glimlach. Ik glimlach omdat je bang ben voor ’n meisje dat ik niet ken, misschien éens gesproken heb.

ROSE. Zoo gaat ’t altijd bij....

RAFAËL. Zeg maar bij.... ons.

ROSE. Jà—bij jullie. Heeft Meijer z’n dochter niet gekoppeld aan den zoon van Markus? Hadden die twee elkaar ooit gezien? Hebben de vaders ’t niet in orde gebracht? O, Rafaël bedrieg me niet!

RAFAËL. Kind—soms is er iets in je toon—in je vragen—in je kijken dat me triestig maakt. Ik zou je zoo graag willen opheffen, opheffen van dat làgere levensplan, je heelemaal brengen tot ’t mijne, je heelemaal meenemen naar mijn wereld, waar geen plaats is voor de kleine, ophitsende, wantrouwende dingen, die joù dikwijls zoo zwak maken. Ik kan me geen voorstelling vormen van je angsten. Elk woord van je twijfel is me ’n raadsel. Heb ik je dan niet in die uren dat-je in m’n armen lag—als de nacht om ons heen was en je élke aarzeling zou gevóéld hebben—gesproken van m’n liefste hopen, gesproken over de toekomst van ons beiden? Is er dan plaats voor ’t benauwde geknoei van andren? Ben ik dan zoo week, zoo karakterloos in je oogen dat je spoken ziet waar ze niet zijn, dat je maar één oogenblik veronderstellen kúnt—dat ik.... ik.... ik! Hahaha! Ik verkocht! Ik die princelijk begin te leven! Ik hokkend met zoo’n vrouw! Ik bruidcenten tellend! Ik ingezegend! Ik die geen jóód meer ben! Ik m’n nek buigen!.... O liefje wor toch sterk—geloof in de geringste van m’n woorden—wees niet bang—twijfel niet! Hoe kan ’n man twijflen die sterk is door ’n vrouw? Hoe kan ’n vrouw aarzlen als ze één in extase is geweest met ’n man? En gaan we niet samen hier vandaan?

ROSE. Is dat waar? Gaan we heen?

RAFAËL. Eergister heb ik ’t ’m gezegd—m’n vader.

ROSE. O! Wat ’n geluk! Meen je ’t? Meèn je ’t? En gaan we vèr weg—waar de menschen ons niet kennen, jou niet, mij niet?

RAFAËL. Waarom zouen we vèr weggaan? Waarom ons verbergen? Kunnen we niet met trots komen waár we willen? Diè tijd is voorbij. ’t Wordt lichter over de wereld. ’t Zal ’n héele rijzing van zon zijn, als we voorbeelden stellen, als we nièt schuchter wegschuilen, maar elkeen eerlijk in de oogen zien.

ROSE. Dus je neemt háár niet?

RAFAËL. Ben ik niet getrouwd?

ROSE. Ja, ja, ja, we zijn getrouwd! ’t Is alles malligheid van me—angsten—wantrouwen! Zie je, wanneer je altijd bij me bleven kon—zoo héel dicht bij me, zou ’k lachen om de hééle wereld—de wereld is slècht niewaar?