De Belgische omwenteling

Part 13

Chapter 133,423 wordsPublic domain

„Ik ondervind dat wij achteruitgaan; de regeering verliest niet alleen de noodige kracht en kleur, maar zelfs de achting, de inschikkelijkheid die men steeds jegens haar moest hebben; zij schijnt zwak, zorgeloos, zonder vastheid, zonder beginsel” (van Doorn, gouverneur van Oost-Vlaanderen, aan van Maanen, 16 Mei 1829).

Uit een onderschepte katholieke briefwisseling. „Opposez-vous toujours, autant que cela dépend de vous, à l'extension de la langue hollandaise. Le flamand tel que vos pères l'ont parlé et écrit n'y perdra rien, tandis que le hollandais, écrit même par des personnes savantes et irréprochables, porte toujours avec lui les germes de l'hérésie” (aan van Maanen medegedeeld door G. L. Bergmann[117], bij een brief van 14 Juni 1829).

[117] G. L. Bergmann, Nassauer van geboorte, oud-officier van het leger der Nederlandsche Republiek, was sedert 1795 te Lier gevestigd en daar gehuwd. Hij was eenigermate de pleegvader van Jan Frans Willems; zijn zoon G. Bergmann, wiens „Gedenkschriften” in 1895 te Gent zijn uitgegeven, de eenige van de familie die na 1830 in België bleef, is de vader van den schrijver van _Ernest Staas_. G. L. Bergmann was een groot voorstander der regeering van Willem I; hij had het een of ander kanaal waardoor hij kennis kreeg aan brieven, door bekende unionisten te Leuven en te Luik aan partijgenooten te Lier geschreven, en deelde den inhoud aan van Maanen mede.

„Que voit-on, hésitation, incertitude, gêne et crainte dans la marche du gouvernement; organisation, réorganisation et finalement désorganisation de toutes les administrations quelconques. Encore un choc vigoureux et la machine croule” (onderschepte brief uit Leuven aan een ingezetene van Lier, 30 Juli 1829)[118].

[118] Bij een brief van Bergmann van 5 Aug. 1829.—De overeenkomst van indruk bij den opposant en bij den regeeringsman (van Doorn) is treffend.

„Indien Uwe Excellentie mij thans uitnoodigde rondborstig en op eer en geweten te verklaren, of, en in welke klas van 't volk het gouvernement nog opregte vrienden telt, zoude ik met leedwezen moeten antwoorden, in geene” (G. L. Bergmann aan van Maanen, 17 October 1829).

Tot welke middelen men afdaalt. „Je ne dois pas cacher à V. E. une chose, c'est que coûte que coûte il faut que Tielemans et de Potter[119] soyent condamnés, n'importe à quoi, si le gouvernement ne veut éprouver un rude échec, sans quoi on criera sur les toits, et le sot public, et qui est plus sot à Bruxelles encore qu'ailleurs, criera et croira que ces poursuites étaient des vengeances que rien n'autorisait. Selon moi, et dans ma plus intime conviction, un juge qui ne saurait s'élever aux plus hautes considérations d'ordre social et politique, et qui acquitterait ces gens là, commettrait un crime de félonie; mais il pourrait le commettre par bêtise, car V. E. n'en est pas à savoir d'aujourd'hui sans doute, que dans le nombre il s'en trouve qui sont de bien lourdes ganaches. C'est pour relever le moral des ganaches par la frayeur des intérêts lésés, la plus puissante de toutes, que j'ai mis dans le _National_ que peut-être la ville de Bruxelles cesserait d'être résidence royale. Cela peut avoir le double effet de produire du bien à Anvers et à Gand par l'espérance, et à Bruxelles par la peur. Il serait utile que deux ou trois feuilles de la Hollande le répétassent, comme venant du _National_, en ajoutant que le _National_ est d'ordinaire bien informé. Ce sont de ces coups d'adresse dont s'alimente la politique dans tous les pays du monde” (Libry Bagnano aan van Maanen, 23 Februari 1830).

[119] Vervolgd wegens het plan van nationale inschrijving tot schadeloosstelling van afgezette ambtenaren (Juste I, 185).

„La fermentation commence à se faire sentir ici, quoique peu de chose jusqu'à présent. Aucun courrier ni diligence de Paris n'étant arrivé aujourd'hui, la rue, devant mon habitation, est encombrée de monde qui attend les nouvelles. En rentrant ce soir à dix heures de l'imprimerie du _National_, j'ai reçu quelques insultes verbales, mais peu bruyantes. J'ai cependant très distinctement entendu, dans le nombre, _van Maanen à la lanterne, à bas les Hollandais_” (Libry Bagnano aan van Maanen, 31 Juli 1830).

* * * * *

Belgische dagbladartikelen tusschen de omwenteling te Parijs en het oproer te Brussel:

„Les Belges ont une nationalité qu'on ne peut affecter de méconnaître qu'en répudiant le long témoignage de leur histoire et en ne tenant aucun compte des nombreuses spécialités de caractère qu'ils présentent encore aujourd'hui. Il est vrai que cette nationalité n'a pas toujours suffi seule au maintien de leur indépendance, et que pendant longtemps les Belges n'ont vécu de leur propre vie que moyennant les secours et sous la protection de quelque grande puissance. C'est là une raison non pas de nier leur nationalité, mais de la déclarer d'autant plus forte et plus vivace, puisque l'étranger protecteur n'est jamais parvenu à la faire s'absorber et se perdre dans sa propre nationalité. Si donc la Belgique a des titres pour demeurer elle-même, nos voisins du Midi doivent comprendre qu'il n'entrera jamais dans nos vues ni dans nos intérêts de devenir simple province de la France. A la vérité il est permis aux Français comme à nos autres voisins de bâtir tels projets politiques qu'il plaira sur la double donnée de notre volonté de rester Belges, et de notre disposition à préférer toujours l'espèce de gouvernement qui nous donnera le plus de facilité pour vivre et agir comme Belges. Car nous n'avons, aujourd'hui comme autrefois, aucun autre motif que notre intérêt national pour aimer l'alliance d'un peuple quelconque, ou l'autorité d'une dynastie quel qu'elle soit. Que l'on nous demande après cela si le régime actuel nous ménage tout ce que, comme Belges, nous avons le droit de désirer, nous répondrons non, sans hésitation comme saus crainte. Nous ajouterons cependant que jamais l'ancien régime français ne nous accorda une part aussi large que celle que nous possédons aujourd'hui tout en la déclarant incomplète. Nous dirons de plus qu'à notre avis toute réunion actuelle de la Belgique à la France, pour devenir province de ce dernier pays, aurait encore pour résultat immédiat la perte d'une bonne partie des avantages nationaux que nous avons déjà. Que dire ensuite de la perte certaine que nous ferions des chances que se présentent maintenant d'augmenter notre importance politique? La loi fondamentale n'ouvre-te-elle pas le champ à toutes les modifications que la Belgique peut avoir à désirer pour prendre dans le royaume des Pays-Bas le rang que lui assignent et sa population et l'étentue de son territoire? D'autres proportions dans la représentation nationale, moins de complication dans le systême électoral, un respect réel pour la liberté de la presse, d'autres bases pour la fixation du siège de quelques grands corps de l'Etat, ce n'est là que l'indication rapide et incomplète de ce que les nouvelles circonstances nous permettent d'attendre, même du commun accord de tous les pouvoirs qui président à notre organisation sociale. Nous prévoyons l'objection que l'on va tirer contre nous de la répugnance montrée jusqu'ici à satisfaire entièrement les Belges, même dans ce qu'ils demandent de plus ordinaire et de moins important. Nous répondrons que le changement survenu en France doit changer bientôt plus d'une politique. Celle de notre gouvernement subira, la première, ces variations indispensables. M. de Polignac n'est plus là qui donne à notre cabinet des garanties contre nature. En proclamant le principe de la non intervention dans les affaires des peuples, qui sans tendre à changer les bornes de leur territoire, demandent seulement des modifications dans leur régime intérieur, l'Angleterre force tous les gouvernements à marcher bon gré mal gré suivant l'impulsion des majorités. Ces deux faits nouveaux entreront pour beaucoup dans les combinaisons qui vont servir de base au systême qui présidera désormais à la conduite de nos hommes d'état” (_Courrier des Pays-Bas_, 10 Augustus 1830).

„Nous avons souri quand nous avons vu nos journaux ministériels montrer de la sympathie pour les événements de France. Ils ne voient là, ou feignent de n'y voir, qu'un mouvement passionné contre le parti-prêtre; ils paraissent ignorer que c'est le triomphe de la légalité et de la liberté la plus large sur toute espèce de despotisme et d'arbitraire; le temps se chargera de le leur apprendre.... Nos adversaires qu'espéraient-ils des événements de la France? Y trouver quelques exemples à l'appui de leur philosophisme étroit et faux, quelques noms imposants pour relever leur servile intolérance, avant tout sans doute quelques arguments contre la liberté d'enseignement. Eh bien, dans tout ce qui se fait ou se propose aux chambres dans ce moment de passion, pas une mesure ni une proposition intolérante contre le parti ecclésiastique, partout la liberté avec toutes ses conséquences.... Mais ce n'est pas tout que la question religieuse: bien s'en faut. Et les coups d'état, par exemple, dont nous aussi on nous menaçait, il y a à peine quelques mois. Qu'on vienne encore nous parler de la nécessité de la dictature, qu'on s'évertue donc de nouveau à découvrir dans notre loi fondamentale un équivalent à l'article 14 de la Charte[120]. La question de la responsabilité ministérielle aussi pourrait singulièrement s'éclaircir aujourd'hui et bien d'autres avec elle. Arrive maintenant la session de nos chambres, et l'on verra si le ton ne sera pas changé à l'égard de l'opposition du Midi. On pourrait bien ne pas lui contester même le droit de refuser, quand bon lui semble, les budgets soumis à son suffrage.... Laissons le temps faire son œuvre. Il est sans doute des esprits routiniers qui n'ont pas encore compris que la situation de l'Europe et la leur sont toutes nouvelles. Mais la lumière arrivera vite” (_Le Politique_[121], 14 Augustus 1830).

[120] „Le Roi fait les règlements et les ordonnances nécessaires pour l'exécution des lois et la sécurité de l'Etat.” In dit artikel had het ministerie-Polignac den rechtsgrond gezocht voor de ordonnantiën van 26 Juli 1830, die aanleiding gaven tot de omwenteling te Parijs.

[121] Opvolger van _Mathieu Laensberg_.

„Dans les circonstances actuelles, l'opposition veut avant tout se montrer modérée; elle attend au lieu de réclamer, mais son silence est loin d'être le calme de la satisfaction et s'il était mal apprécié, force serait bien de le rompre. Contentons-nous de répéter que le gouvernement commet une faute capitale toutes les fois qu'il laisse à la Belgique quelque chose à envier à ses voisins” (_Journal de Verviers_, 14 Augustus 1830).

* * * * *

Mij dunkt dat deze artikelen, dat van den _Courrier_ vooral, merkwaardig zijn en den sleutel geven tot veel van hetgeen gevolgd is. Dikwijls is op de gematigdheid der Belgische oppositie gewezen, zooals zij zich in de dagen die onmiddellijk aan het oproer voorafgingen, geuit heeft. Die gematigdheid bestaat toch meer in den vorm, dan in het wezen. Invoering van het meerderheidsstelsel in den staat der zeventien Nederlanden beduidde de omverwerping van dien staat zelf, zooals hij op de artikelen van Londen gegrondvest was. De Belgen konden niet minder vragen, maar in Holland begreep men zeer wel, dat toegeven aan de Belgische eischen, zonder scheiding der beide helften, de opoffering van het historische Holland beteekende. Wanneer het oproer te Brussel is uitgebroken en Gendebien in den Haag „herstel van grieven” komt verzoeken, werpt hem de minister Lacoste tegen, dat, bij toegeven aan dit verlangen, Holland op zal staan. „Cette observation fut pour moi un trait de lumière, et je conçus dès lors le projet de la séparation du Nord et du Midi”[122]. Het denkbeeld eener scheiding heeft dus niet van den aanvang af op den voorgrond gestaan; wèl was men vóór het oproer reeds besloten, het oogenblik dat de hulp van Frankrijk wellicht voor de Belgische oppositie beschikbaar was, niet voorbij te laten gaan om volledig herstel van grieven te verkrijgen[123]. Den 2{den} Augustus reeds hadden de liberalen van den _Courrier des Pays-Bas_ zich in betrekking gesteld met Parijs, maar den 15{den} hadden zij tot antwoord gekregen dat Frankrijk zeker in het eerste jaar niet zou kunnen intervenieeren. Daarop was, den 17{den} Augustus naar het schijnt, besloten den opstand, dien men inderdaad voorbereidde, voorloopig uit te stellen tot 15 September[124]. Den 21{sten} Augustus had daarop Gendebien Brussel verlaten, om ook elders in het land den opstand af te bestellen. Dit besluit van 17 Augustus verklaart het eigenaardig karakter der gebeurtenis van den 25{sten}, die Gendebien zelf „une mauvaise farce d'écoliers” noemt. „Beaucoup de ceux qui auraient pu diriger le mouvement étaient absents; les autres, fidèles à la consigne, ont voulu l'arrêter; de là incertitude, défaut de direction et par suite mouvement désordonné de la part du peuple, qui eût agi merveilleusement s'il eût été bien dirigé”.—Hiermede stemt goed overeen wat Levae, de redacteur van den _Belge_, aan de Potter schrijft: dat hij den 25{sten} Augustus te middernacht, dus twee uur na het begin der ongeregeldheden, nog welgekleede lieden gezien had, die het volk bestuurden, „mais à trois heures du matin, lorsqu'on a mis le feu chez van Maanen, tous ces gens _comme il faut_ avaient disparu; je n'ai plus aperçu que l'écume de la société.... Ce peuple a bientôt senti sa force et en a profité, non pour faire une révolution, comme l'avaient sans doute espéré ceux qui l'ont déchaîné, mais pour faire ses _propres_ affaires: il s'est mis à brûler les fabriques, à briser les mécaniques, à piller, à dévaster”[125]. De autoriteiten werden geheel ongemoeid gelaten; toen zij werkeloos bleven, was het de burgerij van Brussel die de wapenen opnam en de orde herstelde. De officieren van de burgerwacht en niet de vertegenwoordigers van het koninklijk gezag waren nu meester van de stad. Zoodra zij de Fransche driekleur van het stadhuis zagen wapperen, rukten zij die af en vervingen ze niet door de Nederlandsche, maar door de Brabantsche kleuren. Het was met deze burgerwacht dat de Prins van Oranje in onderhandeling trad, toen hij den 31{sten} Augustus met zijn troepen voor Brussel verscheen. De prins begon met aan een eerste deputatie zijn voornemen mede te deelen den volgende dag „omringd door de burgerwacht en gevolgd door de troepen” in de stad te verschijnen; hij stelde den eisch dat de Brabantsche kleuren zouden worden afgelegd[126]. Toen men in de stad hiervan hoorde, richtte het volk barricades op en weigerde de Brabantsche kleuren af te leggen. Een tweede deputatie, in den avond van den 31{sten} vertrokken, overreedde den prins zonder troepen in de stad te komen. Des nachts zond de prins nog een adjudant in de stad, om aan den eisch van het afleggen der Brabantsche kleuren te herinneren; bij zijn intocht op den volgenden morgen werd hem een brief van den commandant ter hand gesteld, waarin hij er op voorbereid werd dat de kleuren niet waren afgelegd[127]. De prins begaf zich niettemin in de stad, waar hij natuurlijk niets uitrichten kon, daar hij geen troepen meer bij zich had om zich te doen gehoorzamen, en evenmin gemachtigd was om hetzij herstel van grieven te beloven, hetzij een Belgische koningskroon aan te nemen. Het eenig gevolg van zijn bezoek was, dat krachtens overeenkomst van den 3{den} September de nog in de stad aanwezige troepen vertrokken, waartegen de burgerwacht op haar eerewoord beloofde, geen verandering van dynastie te zullen gedoogen. De prins vertrok naar den Haag, waar hij de scheiding van Noord en Zuid bij den koning zou aanbevelen[128]. Deze kondigde aan, dat hij de Staten-Generaal, tegen 13 September in den Haag beschreven, de vraag zou voorleggen. Een uitstel dat België, reeds verloren voor zijn persoon, ook voor zijn huis verloren heeft doen gaan. Na den 3{den} September toch nam de uiterste partij, die in Augustus door de gebeurtenissen verrast was, weer geheel de overhand, en wist, door een wanhopige krachtsinspanning, de beslissing over België's lot aan zich te trekken. Het is deze periode der omwenteling, die het minst bekend, enevenwel het gewichtigst is. Wij gaan er een overzicht van geven naar de dépêches van Thomas Cartwright, den secretaris van het Engelsche gezantschap in den Haag, die door den gezant Sir Charles Bagot naar Brussel werd afgevaardigd, opdat de Engelsche regeering het daar voorvallende zou kunnen vernemen uit de eerste hand[129]. Hij kwam er den 7{den} September aan; zijn eerste brief is van den 10{den}, en begint met te verhalen, wat sedert het vertrek van den Prins van Oranje was gebeurd. Uit het mede opgestane Luik waren 300 vrijwilligers binnen gekomen onder aanvoering van Charles Rogier; een kostbare hulpbende voor de uiterste partij. Prins Frederik stond met de troepen onderwijl nog te Vilvoorde, maar zeide den 6{den} aan een deputatie (Joseph d'Hooghvorst en Gendebien) toe, dat hij het hoofdkwartier naar Antwerpen zou verleggen, gelijk hij den 8{sten} ook deed. Intusschen had de koning den 5{den} de proclamatie uitgevaardigd, waarbij hij beloofde aan de Staten-Generaal de vraag te zullen voorleggen, of er termen waren om verandering te brengen in de betrekkingen tusschen de twee groote deelen van het koninkrijk. De koerier die deze proclamatie naar Brussel bracht, kwam den 7{den} 's ochtends in de stad; hij was aan den gouverneur van Zuid-Brabant, van der Fosse, geadresseerd. De wacht bracht hem naar het stadhuis, waar de vergadering van notabelen zitting had, die na den 25{sten} de plundering bedwongen en zich sedert voor de rust der stad aansprakelijk had gesteld[130]. Deze vergadering achtte het stuk niet geschikt om te Brussel bekend te worden gemaakt; zij verkreeg dat van der Fosse het achterhield, en vaardigde acht harer leden[131] naar Prins Frederik te Vilvoorde af, om te verzoeken dat het zou worden ingetrokken en door een ander vervangen, dat de scheiding reeds voltrokken zou noemen en door den koning goedgekeurd. Zoo niet, dan vreesde men een volksbeweging en het aannemen der Fransche driekleur[132]. Prins Frederik verzocht dit een en ander op schrift, om het naar den Haag te kunnen zenden. Toen de deputatie in de stad terugkwam, waren daar Hollandsche en Antwerpsche couranten ontvangen die den tekst der proclamatie inhielden. Van der Fosse begreep dat verdere geheimhouding nutteloos was en liet het stuk nu ook te Brussel aanplakken, maar het werd onmiddellijk door het volk afgescheurd. Men had het publiek in den waan gebracht, dat de Prins van Oranje eenige dagen na den 3{den} in de stad zou terugkeeren met de uitdrukkelijke toestemming des konings in den eisch tot scheiding, en nu achtte het zich verraden en drong op de onmiddellijke benoeming van een voorloopig bestuur aan[133]. De notabelenvergadering wilde eerst nog het antwoord uit den Haag op het door Prins Frederik overgezonden stuk afwachten. Voor het geval dat dit antwoord weigerend zou zijn, zeiden zij de oprichting van een revolutionnair bestuur toe, waartoe zij thans reeds de personen zouden aanwijzen; de kamerleden zouden in zulk geval natuurlijk niet naar den Haag vertrekken, om de vergadering der Staten-Generaal bij te wonen aan welke 's konings vraag zou worden voorgelegd. Na deze beloften keerde de rust in de stad terug. Den volgenden dag echter, toen de leden van het voorloopig bestuur nu voor alsdan feitelijk zouden worden benoemd, kwam het naberouw, en verklaarde niemand zich bereid dan de Stassart[134]. Daar nu bleek dat van hun aanwezigheid te Brussel geen partij te trekken was, keurde de uiterste partij goed dat de kamerleden naar den Haag gingen, ja moedigde hen zelfs daartoe aan, terwijl zij er zich den vorigen dag hevig tegen verzet had; doch wilden de Belgische kamerleden zich niet constitueeren tot een Belgische regeering, dan zag men hen liever van ver dan van nabij. Nu de oprichting van een voorloopig bestuur mislukt was, stelde de burgerwacht (met medewerking van het nog steeds niet ontbonden wettige gemeentebestuur, dat aan het nieuwe orgaan zijn functiën zou overdragen) een „commission de sûreté” van acht personen in, om te waken, naar het in de instructie heette, „voor het behoud der dynastie en de handhaving van den eisch tot scheiding van Noord en Zuid”. De acht leden waren Gendebien, Rouppe, van de Weyer, graaf Felix van Merode, de prins van Ligne, de hertog van Ursel, Frédéric de Sécus en de bankier Ferdinand Meeus; drie heftigen (de drie eerstgenoemden) en vijf gematigden. Maar van de vijf gematigden waren er twee (de prins van Ligne en de hertog van Ursel) bij afwezigheid benoemd en bedankten; ook de baron de Sécus nam geen zitting[135]. Van den anderen kant namen de heftigen geen genoegen met de voorwaarde, waarop het gemeentebestuur de nieuwe commissie alleen erkennen wilde: dat achter het woord „handhaving” in de formule bovengenoemd zou worden ingevoegd: „door wettige middelen”. Den 11{den} September liet het gemeentebestuur zijn eisch vallen[136].

[122] Gendebien aan de Potter, 16 Sept. 1830 (bij Juste, Révolution belge II, 191).

[123] Vgl. wat Gendebien later in het Congres zeide over de vergaderingen der partijgenooten te Brussel op 7, 13, 15 en 17 Augustus 1830 (bij Juste, Histoire du Congrès National II, 272), waarmede het artikel in den _Courrier_ van 10 Aug. goed overeenstemt.

[124] Gendebien aan de Potter, als boven.

[125] Levae aan de Potter, 4 Sept. 1830 (bij Juste, Révolution belge II, 174).

[126] Juste II, 34.