Part 8

2 Julii 1712 visitata fuit ecclesia de Tegelen integra, cujus patronus est S. Martinus, collator Dominus De Hondt qua possessor domus de Holtmolen, decimas habet idem Dominus, et Dominus de Wevelichoven et consortes hæredes Domini Borst, necnon alii particulares. Pastor habet decimas in Belfeld valentes 49 maldera siliginis, et ob separationem capellæ de Belfeld, quæ modo subest Episcopatui Ruræmundensi, debuit coacte cedere Rectori Dictæ Capellæ viginti quatuor mald. ita ut modo tantum habeat 25 mald. siliginis. Dictæ decimæ ante separationem fuerant liberæ a collectis, et gaudebat pastor respectu earum immunitate ecclesiastica; sed separatione facta coegit ipsum communitas de Belfeld ad solvendum collectas earundem decimarum solide tam respectu quotæ sibi superstitis, quam respectu 25 mald. dicti Rectoris de Belfeld, invito pastore ab Archiepiscopo mechliniensi adjudicatorum; quod cum æquitati repugnare videtur, tanto magis quod Pastori de Tegelen non supermanserint congrua, requirimus serenissinum Electorem Palatinum Patriæ principem quatenus de opportunis remediis providere eo circa dignetur, ne ecclesiæ sub suis domimis existentes ex mediorum defectu dilabantur, interimque pastores de illis provisi, requisitis ad plebem sibi commissam instruendam proventibus careant, subindeque pejora mala succedant.

Lumen coram venerabili sacramento non est nisi raro ob defectum proventuum alio translatorum et non solutorum, quamtumvis constet ex instrumento authentico, quod pars decimæ a D^{no} de Hondt possessa ad oleum teneatur pro lamine contino‚ ad cujus solutionem illum movendum et juris remediis cogendum arbitramur necesse esse, requirentes eatenus serenissimum Electorem et ejus officiatos, ut autoritatem suam et respectiva officia sua desuper interponant.

Fuerunt antiquitus duo altaria fundata, unum sub invocatione S^{tæ} Catharinæ, et alterum sub invocatione S^{ti} Nicolai, quorum tabulæ adhuc extant, sed dicunter superstites reditus percipi ab ædulo fabricæ, et applicari ecclesiæ nulla desuper apparente superioris competentis auctoritate: quapropter desuper indagandum arbitramur, ut dicta altaria restaurentur et proventus recuperentur. Requirentes eatenus etiam serenissimum Principem ejus officiatos quatenus ad hoc auctoritatem et munus suum impertiri velint.

Insuper informati quod per abusum et conniventiam ante hac prædicti fabricæ proventes fuerunt impensi in reparationem navis ecclesiæ, appendicum et turris decernimus, ut post hac possessores decimæ majoris navim, et parochiani appendices, et turrim juxta statutorum archidiaconalium, et juris dispositionem intertinere debeant.

Pro Extrato: Mathias Panis publicus Aptolicus et Curiæ Eplis Leodiensis, necnon Archdiac. Campinæ Notarius sub.

N^{o} IX.

_Antwoord van den pastoor van Tegelen, aan de kerkelijke overigheid over de aanwezigheid van protestanten te Tegelen (1730)[65]._

Amplissime Domine; Gravissimas vestras 19^{ma} ad me datus recepi. Ex quibus intelligo amplissimam D^{ntnem} vestram mandatum a dicasterio intimo Dussellano accepisse concernens ecclesias, scholas et prædicutios reliquosque ministros calvinistarum Lutheranorum etc. et eorum annuos reditus, quatenus desuper et signanter quoad locum Tegelen suam informationem ad dicasterium transmitteret eatenus rogat Ampl. Dom. Vestra ut instructionem meam transmitterem.

Hanc cathegorice dare non possum quia nulla documenta inveniuntur. Tamen ad proposita puncta respondeo:

Ad 1^{m} In parochia loci de Tegelen prætentæ reformatæ religionis calvinisticæ ecclesia non extat, sed per traditionem hic habemus, quod olim, Fransciscus van Holtmolen in historiis revolutionis dictus Fr. Canisius præfectus districtus Bruggensis, fautor hereticorum, tempore revolutionis vel immediate post revolutionem, pastorem ex hac parochiali integra Ecclesia ejecit et prædicutium in eam immiserit qui per quindecim annos in ea ministerium suum fecisse traditur; quo facto omnes fere reditus pastoris et ecclesiæ perditi sunt, et altaria sive beneficia sub invocatione B. M. V., S^{ti} Crucis et S^{ti} Antonii perieruut.

Ad 2^{m} Nullam modo habent prætenti reformati hic ecclesiam.

Ad 3^{m} Nullus hic est prædicutius, schola nulla, nec ullus ludi magister aut minister.

Ad 4^{m} Dum olim nostram ecclesiam occupaverant indubie Domus de Holtmolen fuit collator prædicutiatus, sicut modo est patronus pastoratus.

Ad 5^{m} plane ignoro an praedicutius aliquis ratione sui officii in parochia mea habuit aliquos stabiles reditus.

Ad 6^{m} non eredo et nunquam audivi quod aliquis prædicutius ratione sui ministerii hic habeat aliqua bona immobilia.

Responsio ad puncta 7^{m} et 8^{m} patet ex dictis.

N^{o} X.

_Akte der Kerkvisitatie door den deken van het concilie van Wassenberg 29 Augt. 1771[66]._

Prævia publicatione visitata est ecclesia parochialis in Tegelen. Decimarum possesores sunt varii scilicet D^{s} de _Wevelichoven_, Hæredes D^{ni} de _Munich_, hospitale S^{ti} Georgii Venlonæ et alii particulares, etc.

Bei genommenen augenschein hat sich befunden, dass das Chor der Kirche einer dealbation und reparation, das Kirchenschif einer dealbation, und dessen paviment einer reparation von nöthe habe. Die gemeinde thäte ferner die vorstellung, ob nicht die Decimatores zur Bannal clocken, wie auch zur anschaffung nöthiger paramenten pro _pastore celebrante_, verflichtet wären, und indessen zu erkennen was recht ist.

_Decretum._

Da die grosse zehnd-einhaberen zu Tegelen auch zugleich einhaberen des kleinen zehndes seijen, als kommt ihnen ungezweift zu Last die unterbaltung des Chors, wessen schüldige reparation inner monatszeit zu verfügen die selbe hiemit erinnert werden; und da ferner denen grossen zehndeinhaberen _juxta statuta_ archidiaconalia serenissimi notorie obliget das Kirchenschif cum tabulato et pavimento in gehörigen stand zu halten, wie nit weiniger _campanam bannalem cum reguisitis_ suis zu unterhalten, auch Soviel paramenta herzugeben, _als pro pastore celebrante_ erforderlich seyen, als wird diesen statüten inhærirt und besagte decimatores ebenfals erinnert inner monatszeit sich zu declariren, ob dieser ihrer schuldigkeit genug thun wollen; _sin secus_ sollen serenissimus pro executione humillime implorieret werden. Intimetur per custodem Pachtariis, qui hoc decretum suis D. Dominis principalibus communicent.

Pro extractu protocolli erat signatum Pet. Joan. Hambrock christianitatis Wassemburgensis secretarius. Hæc copia concordat suo originali, quod attestor L. Timmermans pastor in Tegelen.

N^{o} XI.

_Schuldbekentenis van het kapittel van S^{t} Martinus kerk te Emmerik nopens opgenomene kapitalen van den Tegelschen armen 1782[67]._

Wij deken en canonici archidiaconalis ecclesiæ S^{ti} Martini binnen Emmerick doen kondt en te weten hiermeden, dat wij amplecteren die door den Eerw. Heer Timmermans pastor en vorsteher van Tegelen neffens de geheele gemeente genomene resolutie over die twee obligatieën, de een groot 1200 dalder van den 11 Dec. 1749 en de andere groot 600 dalder Cleefs à 300 diergelijke stuivers van 13 Nov. 1750, ten profijte van de Tegelsche armen en ten laste van het capittel à 3 procent staande. Alsoe dat het capittel in plaats die 1200 Daler 200 gerande hollandse ducaten en in plaats die 600 Daler een honderd ducaten sal an genoemde armen schuldig sin, de welcke capittel belooft ’s jaars à 3 procent en alsoe met negen ducaten jaarlijks op die bovengemelde verschiensdaegen te verpensioneeren tot de afloosinge toe, die van beijder zijts blijft voorbehouden met behoorlijke denunciatie, soo als in bijde vorige obligatieën vermelt is, en tot sekerheijt soo van capitaal als van interesse, sal deselfde gestelde assurantie blijven onder renunciatie op allen contrarieerenden exceptieën hebben wij desen act door ons en capituli sceretarium ondertekenen en met capittels zegel laeten corroboreeren.

Emmerick den 7 Jan. 1782.

WILH. L. KAAL, Capiluli secret

† Loco sigilli.

N^{o} XII.

_Petitie van het Armbestuur aan den Préfect van het Departement van den Roer betreffende deze twee kapitalen 1806[68]._

Monsieur! Par acte, en date Emmerik 7 Janvier 1782; se fondant sur deux autres, notre bureau d’administration a une forte prétention de trois cent ducats d’Hollande à interêts annuel de trois pour cent à charge du Doyen el chapitre de l’église archidiaconale de S^{t} Martin à Emmerik. Il y a environ quatre ans, que les dits interêts ne sont pas acquittés, pendant quel intervalle nous avons fait faire des démarches amicales à Emmerick chez le doyen du dit chapitre, qui a répondu de bien reconnaître la dette, mais qu’il devait avoir auparavant une autorisation pour l’acquitter, parceque le roi de Prusse avait donné une ordonnance, qu’il ne serait rien payé au delà du Rhin, ce qui est de notre coté; pourquoi nous osons vous solliciter de bien vouloir nous instruire et préscrire la marche, que nous aurons â prendre, pour parvenir au plustôt et de la manière la plus efficace au payement de ce qui nous est dû et ce qui est aussi très nécessaire au soutien des pauvres de notre commune..... En quelle espèrance nous vous prions d’aggréer notre salut respectueux.

ANT. THYSSEN CORN. BEEKMANS LOUIS DE RIJK MICH. PEETERS.

N^{o} XIII.

_Gezamelijke aanvraag van den schout en het armbestuur van Tegelen aan den gouverneur van Limburg, betrekkelijk deze aangelegenheid in 1822[69]._

Excellentie! De armevoorstand dezer gemeente Tegelen heeft in 1749 aan S^{t} Martinus kapittel te Emmerik 1200 daler voorschoten, en nog 600 daler cleefs. Deze twee obligatiëen werden in 1783 reduceert op 300 hollandsche ducaten, zeggende dat jaarlijks van deze somme ad 3 percent 9 ducaten zullen betaald worden.

De laatste interessen zijn in 1803 betaald, dus maak de rukstand van 1804 tot 1813 voor beiden 90 ducaten, die tot laste van Frankrijk vallen. Wij smeeken dus Uwe excellentie om deze zoo doenlijk door de liquidatie concanisse in Frankrijk of andersints te doen geworden. De interessen sedert 1813 te weten van 1814 tot 1822 bedragen voor 9 jaren 81 ducaten, dewelke vallen tot last van Pruissen. Wij bidden Uwe Excellentie ons insgelijks door Uwe hooge interventie te doen geworden; en nemen de onderdanige vrijheid te bemerken, dat wij reeds den 25 laatstleden de regering van Dusseldorp van deze reclamatie preveniert hebben.

En dat deze revenue de voornaamste van onzen armen is.

Overtuigd van de voorzorg van Uwe Excellentie voor het welzijn der administreerden, overtuigd dat hoogst dezelve een protecteur der armen is, durven wij deze bidschrift met het grootste vertrouwen aan uw hart recommanderen, en hebben de eer enz.

Schout en armevoorstanders. Tegelen, 13 December 1822.

N^{o} XIV.

_Extrait du regître aur arrêtés du Conseiller d’Etat, préfet du département de la Roer 1806[70]._

Vu la réclamation des Marguillers de l’église succursale de S. Martin à Tegelen, tendante à faire restituter à la fabrique dela dite église divers capitaux pour œuvres pies.

Vu les neuf titres de fondations accompagnès de leurs traductions authentiques.

Vu l’avis du directeur des Domaines.

Arrête.

Art. 1^{er}. Les neuf capitaux fondés pour messes et autres œuvres pies dans l’église de Tegelen, ainsi que les interêts d’iceux sont abandonnés à la fabrique de cette église. En conséquence les marguillers en prendront l’administration pour en faire l’usage voulu par les fondateurs ou fondatrices; toutefois si ces capitaux n’ont pas été transférés, les traductions des titres de fondations demeuront jointes au dit arrêté et dèposées aux archives de la Préfecture.

Art. 2^{me}. Le prèsent sera adressé au directeur des Domaines et aux dits Marguillers sur papier timbré aux frais de la fabrique.

Signé LAUMOND. Pour expédition conforme Le secrétaire-général de la préfecture KÖRHGEN.

VOETNOTEN

[Footnote 1: Ook de Weleerw. Heer G. FRANSSEN, pastoor te Ittervoort heeft opdelvingen onder de gemeenten Tegelen en Belfeld bewerkstelligd, waarvan echter het resultaat tot ons leedwezen is onbekend gebleven.]

[Footnote 2: Er werden te Tegelen ook eenige frankische voorwerpen ontdekt. Eene francisca uit deze plaats afkomstig werd in de verzameling van wijlen Notaris GUILLON te Roermond bewaard. Catalogus p. 50.]

[Footnote 3: JOS. HABETS, kerkgesch. van het Bisdom Roermond. Deel I p. 73.]

[Footnote 4: L. J. KEULLER. Geschiedenis van Venlo D. I p. 10 enz. Deze schrijver raadpleegde hieromtrent, een handschrift getiteld: _Venlo’s opkomst_, door een naamloozen schrijver in der tijd als priester aangesteld bij de kerk van St. Sophia te Keulen.]

[Footnote 5: Men zie Bijlage N^{o} I.]

[Footnote 6: Fisen, Sancta Legia etc. Leod. 1696 in folio, t. I p. 149.]

[Footnote 7: Bütkens, Trophées du Brab. tom. I p. 153.]

[Footnote 8: Fahne, Gesch. der Köln. Jül. und. Berg. Gesl. F. II p. 153.]

[Footnote 9: Extract uit de Registers der Leenen van het Overkwartier van Gelderland. Men zie verder tweede afd. adellijke huizen.]

[Footnote 10: Ibidem.]

[Footnote 11: Ibidem.]

[Footnote 12: Nettesheim, Gelrische Geschichte, p. 74.]

[Footnote 13: Men zie tweede afdeeling adellijke huizen en Bijlage N^{o} IV.]

[Footnote 14: Levendig blijft altijd de traditie dat de benoodigde steenen voor dezen bouw werden vervaardigd uit den leem van den vierkanten strook gronds genaamd _wateriet_, zelfs meent men den weg te kunnen aanwijzen waar langs zij vervoerd werden.]

[Footnote 15: Onlangs heeft men dezen kelder, bij het herbouwen geopend.]

[Footnote 16: Bijlage N^{o} II.]

[Footnote 17: De laatste was Caspar in de Betouw.]

[Footnote 18: Bijlage N^{o} III.]

[Footnote 19: Bijlage N^{o} IV.]

[Footnote 20: Bijlage N^{o} V.]

[Footnote 21: Om dezen tijd was de Paltzgraaf keurvorst (Churfalz) van Beijeren Heer van Gulick, Kleef, Berg, enz. enz.]

[Footnote 22: Uit de archieven der kerk van Tegelen.]

[Footnote 23: Bijlage N^{o} VIII.]

[Footnote 24: De familie _Hunt_ op Holtmolen komt slechts in de 18^{de} eeuw alhier voor; zij was protestantsch. Men zie adellijke familiën hierna.]

[Footnote 25: Publications de la société d’histoire etc. dans le duché du Limbourg. Tome VII, p. 67.]

[Footnote 26: Leenverheffing van de helft der tienden te Tegelen, namens den arme te Venlo. Afschrift.]

[Footnote 27: Gemeente archieven.]

[Footnote 28: De vaan hield vier oude kannen.]

[Footnote 29: Archieven der kerk.]

[Footnote 30: Keuller, en plaatselijke archieven.]

[Footnote 31: Een Luiksche synode des jaars 1288 bepaalde, dat de aartsdiakenen zich op hunne kerkbezoekingen met vijf of zes paarden moesten vergenoegen. Zie Jos. Habets, Kerkgeschiedenis als voor. T. I p. 261.]

[Footnote 32: Bijlage N^{o} VII.]

[Footnote 33: Men leze J. M. CANOY, _Verhalen van vader tot zoon_.]

[Footnote 34: Archieven der gemeente.]

[Footnote 35: Archieven der gemeente.]

[Footnote 36: Archieven der gemeente.]

[Footnote 37: Het door hen ingeslagen pad, draagt den naam van _Bonaparts-weegske_.]

[Footnote 38: Van dezen is de Heer Nic. Ronck, zijnde de laatst overgeblevene, onlangs overleden.]

[Footnote 39: Deze en volgende bijzonderheden zijn te lezen in de thans nette verzameling der kerkarchieven van Tegelen, berustende in de pastorij.]

[Footnote 40: Deze worden op alle Woensdagen openbaar vereerd. Nog bezit onze kerk relikwiën van het H. Kruis, van St. Joseph, van St. Martinus en van St. Thomas Ap., benevens een aantal anderen relikwiën, die in prachtige relikwiënkasten bij hooge Feesten worden uitgesteld, doch van welke de bewijsstukken zijn zoek geraakt.]

[Footnote 41: Akte in bezit van den Eerw. Heer _J. Habets_.]

[Footnote 42: Van oudsher was Belfeld onder civiel opzicht eene gemeente op zichzelve, maakte deel uit van het Geldersch ambt Montfort, en zond hare _drie schepenen_ naar het gerecht of de bank van Beesel alwaar _vier_ schepenen waren. De aloude St. Urbanus kapel was bouwvallig geworden; in 1840 heeft een nieuwe kerk ze vervangen. Jaarlijks wordt onder grooten toevloed van geloovigen uit de omstreken, gedurende een plechtig gevierde octaaf, aldaar de H. Leonardus vereerd en aangeroepen. Een aloude bidkapel nabij Mergelstraat in 1867 door het staatsspoor ingenomen, is door een ruimere nieuwe vervangen. Deze wordt des te meer bezocht, daar het aan zulke kapellen ten onzent ontbreekt.]

[Footnote 43: Mededeeling van den Heer _Habets_. Dit stuk is voorzien van het schepenzegel van Beesel: De H. Gertrudis met abbatialen staf beiderzijds met muisjes bezet. Opschrift: _Scabini in Biesislo_; aan den knie der Heilige prijkt het Geldersch wapen.]

[Footnote 44: Men vergelijke het elders aangehaalde betreffende deze Heeren.]

[Footnote 45: Mgr. Paredis het gebrek ziende van priesters in het bisdom van Luik, stond toe, dat eenige zijner onderhoorigen zich tijdelijk daar aan ’t zielenheil gingen toewijden. Op het oogenblik bevinden zich daar twintig Limburgsche priesters werkzaam.]

[Footnote 46: Deze was niet meer koster, maar Joannes Ewalds; sedert dien bleven de betrekkingen van schoolmeester en koster gescheiden.]

[Footnote 47: Wij ontleenen deze opgaaf grootendeels aan de zorgvuldig opgemaakte genealogische lijsten van den Hoog Welgeboren Heer Baron d’Olne te Baarlo. De meergemelde schrijver Fahne plaatst dit huwelijk in 1646.]

[Footnote 48: Men zie Bijlagen N^o VI en VII.]

[Footnote 49: Afschrift der oorkonde dezer stichting, en aanneming derzelve werd aan het kerkbestuur te Tegelen overhandigd den 14 Dec. 1857.]

[Footnote 50: Berust op de pastorij te Belfeld en te Kaldenkerken.]

[Footnote 51: Zie Bijlagen N^o IX, X en XI.]

[Footnote 52: Archieven der Kerk. De gedane pogingen, om hieromtrent meer bijzonders te vernemen, bleven vruchteloos.]

[Footnote 53: Andere voorwaarden en maatregelen zijn breedvoerig vermeld in de 27 artikelen van het reglement, welks wijze bepalingen reeds te Venlo, te Blerick en elders zijn erkend en aangenomen.]

[Footnote 54: Archieven der Kerk.]

[Footnote 55: Het feest der kerkwijding in het algemeen.]

[Footnote 56: Wij werden goedgunstigst in bezit gesteld van deze opgave, door den WelEerw. Heer C. Wolters pastoor te Reuver.]

[Footnote 57: Chronicon Gladbacense, cap. 20 en 21 bij PERTZ, _Monum. Germ. script. IV_ p. 77; en SLOET, _Oorkondenboek_‚ I p. 119.]

[Footnote 58: Gemeente Archieven van Tegelen.]

[Footnote 59: Archieven der kerk.]

[Footnote 60: Archieven der kerk, copie van het origineel, zegel was afgevallen.]

[Footnote 61: Archieven der kerk.]

[Footnote 62: Archieven der kerk.]

[Footnote 63: Archieven der kerk.]

[Footnote 64: Archieven der kerk.]

[Footnote 65: Kerkarchieven. Dit stuk draagt geene dagteekening.]

[Footnote 66: Kerkarchieven.]

[Footnote 67: Kerkarchieven.]

[Footnote 68: Archieven der kerk.]

[Footnote 69: Kerkarchieven.]

[Footnote 70: Gemeente archieven.]