Part 2

»Ik zegge niks"--zee ik.

Van Assen tot Grönningen was alles stil in de wagen.

De hoezaor sluep en ik hueld mij of ik sluep, want ik was bange dat hie weer wakker wuerd.

Endeliek stund de trein stille en zee men: Grönningen, en de hoezaor sprung overende, dee zien verschrikkeliek slagzweerd umme, slueg an en vrueg: »heeft er ook nog iemand wat te reclameeren?"

Ik dachte an de worst en zee: »dat is te zeggen vrindschap..."

»Excellent--schreeuwde ie--kom te Haarlem, dan zal ik jou presenteeren aan mijn wachtmeester en aan Lourens Koster, die de letters uitvond, daar jij niet veel van gegeten hebt!"

»Vooruit!"--en daor zwierde ie hen met de groote jasse in de wind, net as een blouwe draak.

Toch was 't een aordige kerel.

»'k Hoop het nao te komen", schreeuwde ik hum aohternao en toe klouterde en stommelde al 't volk oet de wagens.

Daor stund ik op de groote stoepe van het Grönninger staotsiejon, maor maokte gaauwe dat ik vort kwam, van wegens het spectaokel dat daor was. Ik kan niet tegen drokte en bin zwak van heufd, da'k oet de messels heb eholden--zeg onze olde vroedvrouw.

Heel zaggies kuijerde ik nao de Heerepoorte op. In gien twintig jaor was ik in Grönningen west. In Decembermaond von Anno 1837 ree ik der hen met Mannus Geugel, die lest an een kronkel in de darm estörven is, ieder met een vet zwien, somma sommarum met ons vieren. Um drie uur ree we oet en 's aovends kwammen we te Grönningen. Onder weg haw we 28 zeupies drunken. Mannes was ter niet vies van, maor even veur iedere harbarge wuerd ie wat onpasselik, zee ie, en ook had ie een misseraobelen last van kolde veuten, waorveur een snaps zoo goed was, zee ie, en ik drunk met, um hum gezelschap te holden en ook as goed vrund. Men moet hoelen met de wolven daor men met in 't bosch is--zegt Jaaije. Ze zul niet zeggen: daor men met in de harbarge is.

Heerink, heerink, wat is dat Grönningen daor veur de Heerepoorte veraanderd! 't Veur-ende van die olde griezelige smoezelige poorte steet daor nou moederzielig allenne en in de walle hebt ze een gat graoven, zoodat vrund en vijand de stad zoo maor in heur fasie kan gloepen.

De meeste mensen luepen um de poorte hen, maor ik gunk der eerbiedig onder deur, want daortoe is een poorte toch verordineerd, en eert de oldheid!--zeg onze Doomnée altied.

Toe 'k der weer onder weg was, bekeek ik hum ies van achteren, maor och wat een aokelig gezigte. Krek of ie tegen Dries Popke, de half-wieze oet het warkhoes, kiekt, as die Zaoterdags 't buis met modder en kalk besmeerd en de bokse scheurd hef.

»Waaromme laot ze toch die poorte daor zoo staon?"--vrueg ik an een Grönninger pelietzie-diender.

»Op order van den Staat en voor de hantikwiteit"--zee ie--en toe wus ik nog niks.

Eer ik de Heerestraote ingung, die daor zoo parmantig op de Drentsche hondsrug lig, knapte ik mij wat op, veegde de stevels met een beetien gras en spije of, poeste het stof van mien hoogen hoed, knupte de jasse digte en bleef nog is een stögien staon rondkieken en miemeren.

Ai je de wereld regt beziet en wat de starvelingen zoo al uutvoeren, dan mui je toch met de oldvader Kokkeejus zeggen: de menselikke natuur zit eeuwig en arfelik dwars in de wagen. Van dage wil ze in de heugte en mörgen in de leegte--nou opbouwen en strakkies weer dale smieten, dat is 't grootste pleizier van 't verdreide menschdom. Onze lieve Heer hef de mensch platvoet op de eerdkloot zet, maor hij wil altied de heugte in. Daorumme bouwde ie de toren van Babel. Die vaderen oet het olde Testament wilden de neuze deur 't achtensweerdige blaauwe oetspansel steken, um is te zien wat daor eigentliek wel achter zat en toe'k daor lest met mien vrouw over sprak, zee mien zeuntien, die op een stoove bij 't vuur zat eerappels te braoden: daor zit niks achter. Dou bist een Pariesche commenist Geert--zee ze en ik zal de meester der is over onderholden. Ik wil dat gedrei van de eerde ook niet langer hebben. Laot de stad in 't ronde gaon met al de kwiksteerten, die der in zint, maor 't platte land holt 't geloove vast dat de zönne maor eenmaol op Hiski'ja's smeekinge stille stund en nao die dag altied weer deur kuijert, boven over en onder langs. En hoe gunk 't die Babelbouwers? 't Warkvolk kwamp zoo hooge--zee de scheerbaos lest, toe ie van een oefening kwam--dat ze mekaor niet en konden verstaon. As de timmerman nao beneden ruep um zien doemstok, dan bragt de krullejonge hum de zaoge en as de metsler um kalk schreeuwde, kwamp de opperman zien knecht met de borrelflesse, daor hij al evenwel neet kwaod um was want de metslers zint goed van inbörst. Zoo luep alles in de war en dikke ruzie op de koop toe. Dat zee de scheerbaos, die völe groote lue sprek en in 't geniep moddern is. En zeet nou hier. Onze veurolders hebt de grond in de heugte warkt, dat de rugge der van kraakte en nou smiet de kinds-kinds-kinds-kinder ze weer in de grafte, en op de plaatse waor de toren van Babel hef estaon, zit de filesofen nou in de grond te wrueten, of ze ook een steen kunt vinden waorop de Babelbouwers hanepooten hebt ekrabbelt. Ze kunt dat lezen--zekt ze--en wij mut het geleuven al zint 't ook leugenaors. Jaoren en jaoren hef Grönnegen met groote wiesheid de eerden mantel um den pokkel ehad en nou scheurt ze hum der of, onder 't geschreeuw van licht, lucht. In de Grönneger karke geet het net aanders umme. Veur en viefentwintig jaor zetten de stads schriftverklaorders overal de keerse bij um op te snuffelen wat neet waor was en dat was warempel geen klein beettien, zoodat de eenvoldige geleuvigen de grieuwels over de grauwels luepen en nou staot ze op de preekstoel en der onder in 't hok en poest wat ze kunt om dat licht weer uut te kriegen. As 't niet wil, krigt 't een domper op de kop.

As we in 't loeg is over zukke dingen praoten in de lange winter-aovens, dan zeg Snikking altied: »de kop op zie- en de kop veurover-partije verlös 't altied en as in de hoogere burgerschoelen de jonks ofekserseert hebt en ze over stad en land gaon, dan lig de ortedokse partij op er ende. Of ze daor in Grönningen al poesten tegen 't licht, met een perfester als veurpoester, 't helpt niks, 't mensdom wil de oogen niet meer op kemando digte kniepen, maor ze altied wied waogen open hebben."

Jaaije les nog wel is in de Leere der Godzaligheid, een heel dik boek, ook met rooije letters, nog van die olden daor je op reken kunt, en toe ze lest ter doezelig van was, zee Ester, die in 't loeg jonge haonen opkof: »Och, vrouw Veltink, ik kan al wai je neudig hebt wel op een stuuvertien schrieven: heb God lief boven al en de menschen as oe zölfs. Lao we dat maor doen, vrouw Veltink, en wij komt wel waor we graog wezen willen."

Snikkink, die net bij ons in hoes was, zee: »gao met, Ester, ik heb nog een beste olde kippe, die krigste present, want dou bist een knappe jeudinne." Jaaije schudde 't heufd en hef de heele dag niet proot.

Een Grönneger schoefkarre steute mij oet die prakkesaotsie en ik gunk de Heerestraote in, die daor zoo groots op onze Hondsrugge lig, ~onze~ Hondsrugge zeg ik twee maol achter mekaor. Jao, dat mag die Grönnegers nou en dan wel ies onder de sirkonfleksie worden ebragt, want as die Drentsche Hondsrugge zien start, waorup de stad lig, stillegies onder heur wegtrok, bij occasie per exempel dat het volk in de Harmonije zat te kösteren onder een muziek-konsert, dan zakte de stad met al heur heerliekheid perdoes in de klei. Oeze wetholder hef altied schik as ie daorvan praot, niet um dat wegzakken, maor dat Grönningen deur Drenthe wordt edraogen.

»Nou--zee Jaaije lest--'t wordt ook deur Drenthen regeert, de Goeverneur is een Landschapskind en de Scholte zien olde ook."

De huuze in Grönningen zint hoog, maor smal en de lue slaopt er völle op de zolders, soms wel twee en drie laogen boven mekaor. Itzik vertelde, dat ie er ies bij nao fermilie, op een brulfte, slaopen had, vier en 't negentig treeën in de heugte.

Jaaije zee: »jonge Itzik lao we 't op de helfte maoken, want in 't optellen, dat hek mangs e markt, vergisse ie oe wal is een enkele keer, namentliek dai je in de drokte zekt, zeuven en zeuven is zestiene en vief is drie en twintig."

Laot het zeuven en veertig trappe wezen, 't is toch griezelig 's nachts zoo an 't ende van den eerdbol te liggen, zunder benul. Stads-docters zekt dat het gezond is boven de begaone grond te slaopen en de bruer van de commies, dat een scheikundige mut wezen, wil hebben, dat al 't volk 's nachts boven de wind mut liggen en oet 't gezigte. Die 't hoogste lig is er 't beste an toe, want die krig al de addees, die ze in de leegte oet de kop löslaot, en opwippen, umdat ze ligter bint as de stikstof, veur nummedal.

Jaaije schaterde 't oet van laggen en zee tegen mij: »nou, as ie zeuven en veertig trappe mut opklauteren, kom ie 's mörgens bij 't eerste hanengekrei eerst veur 't bedde."

Met een klein ketiertien was ik op de groote Mark en gunk de Vismark over, straote in en straote oet, nao de Ossemark en langs 't fondement van Gejot, waorveur ik de hooge hoed ofnam, geliek as Boerhave dee veur de vleerboom, en veurbij de akkedemie, waor de wiesheid van Drenthe oet komt, zee de olde köster altied en dan kneep ie de oogen digte van wege een proces, daor hij arg maoger van was eworden, en endeliek stund ik veur een zulversmidswinkel, waor een jufvrouw achter de teunbanke stund te lezen. Ze had in eene haand de Grönninger en in de andere de Pervinciaole Krante en las, um geen kwao oogen te maoken, nou een stukkien oet de eene en dan oet de andere. En braof wief, dacht ik.

't Was een maoger mensien, met gutige ooge en een puntneuze. Ik gunk der in en naodat we eerst en beettien tegen mekaor neegen hadden, waorbij mij de hooge hoed ofvül, zee ik, om te begunnen: »Och jufvrouw, wat een weertien!" An de toespraoke zatten twee handvatsels--ze kon anpakken wat ze wol: mooi of lellik. Jaaije zeg aaltied: as ie tegen geleerde of vernaome lue wat zeggen mut, dan mui je der eerst zoo wat om hen teuten. »~Waorum~ hen?"--vrueg ik. »Jao, ai je dat wusten, dan was ter gien »omhen" neudig!"--zee Jaaije.

»Heerlijk weertje!" zee de jufvrouw, »en wat is er van uw dienst?" Nou, die vraoge völ mij wel wat onverwags op de hoed. Die zulver kof, wil eerst wel is wat om zich hen kieken, die grip maor zoo neet toe, as of hi veur de hakselkiste steet. »Hei 't volk goed in order?"--vrueg ik. »Best--zee ze--maor mijn man is nao 't olderlingen gezelschap". Te duuvel--dacht ik, dat is hier veurnaom spul. 't Was mij of ik bij oes in de kerke gunk, regt oet, regt an nao 't hok. En toe dacht ik zoo op ees an de scholte en an de motte, die 'k wat veur zul zingen, en an de vosse-jagt. »Apperoppo--zee ik--vangt ze der nog wel is wat?" »Och man! dat geet slecht, de menschen wilt de kerke neet meer in!" Ik markte dat ik met de jufvrou was in de sacramento contrario, zooas de klerk zeg, en zee: »hei ook zulveren lodderein deussies?" »Ja wel, vrundschap."--»Zoo--en ook met veurstellingen oet de Schrift, bij veurbeeld met de 3 jonkmans in den glennegen oven?" »Dat weet ik zoo waar niet," zee ze, »maar dat is toch ook niet heel toepasselek op een o de la rijne doosje." »Ja maor--zee ik weer--ik heb der nou eenmaol zwak op, want in de veurige weeke heb ik mien veurste vinger in den stoetenoven brandt en toe hef mien vrouw--Jaaije het ze, ze is nou een dikke dertig, maor ze hef verdiepings in 't heufd en ze kan schrieven as een notaories en ze gaf mij een zeuntien, Geert is 't edeupt--ie hebben toch oe kinders wel laoten deupen, mensch!--eigentliek mos hij nuemt worden, volgens een olden gepensioneerden kenonrider, Géraard, en dan haolt ie de naom oet as een kakije--en Jaaije is grootsch met de doomnée zien vrouw, van wege haar fatsoen en ze lat zich de botter ook neet van de brugge krabben.... waor bink ook weer begunnen jufvrouw? zee ik, want de trein soest mij nog deur 't heufd."--»Met een lo de la rijne doosje"--zee ze. Lo de la rijne doosje--wat kun ze dat smeu zeggen. De jufvrouw gunk an 't zueken, maor Jonkmans in den oven waren der neet mank, wel Absolon, die met mooi krulhaor an een boomtakke hung, terwiel zien ezel, waorop hij ezeten had, een olde wiesneuze, voortluep, en dee as of ie der niks van markte dat zien baos achter was ebleven. Ik kon 't den langoor anzien dat ie er niks te goed toe is ewest um met Absolom ekspresseliek onder de boome deur te scharminkelen. 't Schilder was zoo mooi dat ik Absolon ellendig kun heuren schreeuwen en daorumme was zoon deussien goed veur de vrouwen, om de oogen in de naomiddagpreeke lös te holden, te meer daor Absolon een knap manspersoon was, met zien broek in de leerzen met geele kappen en een karwats in de hand en spooren an de hakke.

Over de pries wuerden we 't nog al gouw eens, zoodat binnen anderhalve uur de heele handel was of eloopen. Ik bedung een sponsien met wat o de Kolonnie der in, op de koop toe, maor dat gunk de jufvrouw nog al hard of. Toe zee ik tegen de jufvrouw: »Och jufvrouw"--zee ik--»mag ik, terwiel ie mij 't zulver sekuur in een pampiertien doet, eventies wezen, de naom die de hoogheid der an gef is mij deur 't heufd escheuten"--en waorachtig, 't mens begreep mij momentelik. Wat is dat stadsvolk vernemstig!

»Loop maor de gang ten ende"--zee ze, en toe ruep ze meteen: »Antje, wijs de plee is an den Drentschen landgebruiker!" Ik dreide mij umme en zee: »Landbezitter, jufvrouw," en toe maokte zij een boeginge tegen mij. 't Was een duuvekaoters aordig wief en ik wol ze wel veur een dag of mennig meenemen nao ons loeg. Jaaije zul der wel aordigheid an hebben, as ze mekaor niet te wies afweuren. Ze zul ook wel schik hebben an mien vrouw, die aaltied zeg: »de helft van viere is drie en die zint veur mij," maor die te gaste giet mut de minste wezen. Vrogger was 't er een scholtinne in 't Overieselsche, die had altied lo-sjees, zekt ze er geleuf ik tegen, om ze te drillen. Soms had ze drie of vier tegelieke en ze lag met heur allemaol over hoop en as nou die lieve kinders ook onder mekaor ruzie kregen en de scholte er endelik zien neuze tusschen stak en van nums geliek kreeg, dan greuide de scholtinne. »De vuursteene muije kitsen--zee ze, dat gef vonken." Jammer dat de zulver-juffrouw een karbonkel an de kinne hadde, maor heur man was olderling en de karbonkel kan dus wal blieven zitten. Antje wagtte op de drumpel van de keukendeure zoo lange da'k bij heur was, gaf mij de hand en zee: besjoer! Nou, ik was hier vrömd in hoes, anders, 't wigt speulde mij wel wat te völle mannegies egaol. Ik antwoordde niks en toe zee ze: »vooruit is de weg!" en ze gunk veur mij an tot an een dwarsgangien. Toe bleef ze staon en zee: »daar, aan 't einde!" en daanste toe deur de gank hen weer nao de keuken. Ik keek ies um 't heukien van 't ziedgangien, om op de terugreize niet in 't vrumde pand te verdwaolen. Daorop trok ik op een deure an en och heerink, wat kwam ik in een nuuver kaomertien! De mure was halfweg met heerdsteenties metselt en daorop viervuetige dieren en veugels en der was ook een wit eboend bakkien met pampierties, zeker een legkaorte, zoo as onze Geert lest van de schoelopziender kreeg, toe hie wus dat een iegelik mense, zölfs de scholte, stikstof in zuk hef en dat, ai je de lucht oet ien mense pompen, hie endelik niet meer wet of ie der nog is. Zoo ten naosten bij mut Geert ezegt hebben, zeg de scheper en die had het van Roelf Plander, die 't weer heurde van de oldste wetholder, die doof is.

Ook was 't er een raampien in 't kaomertien en daor keek ie met nao 't Grönneger firmament. 't Vertrekkien, dai je ook op grundel konnen doen, net of der wat geheims kan gebeuren, mal volk die stadslue! was maor een tikkeltien kleinder as datte van de commies, die bij Reindert Platte te hoes lig. Daorin steet een ledekantien, waor de commies net in past as hij op ziedde lig, de beenen boven mekaar hef en de hande gevollen boven op de slaopmusse. Boven zien heufd zint twee touwen an de stielen van het ledekantien espannen, an 't eene hank hij zien kleeren op, an 't andere de stevels en zien hoed. As ie mörgens op stiet, mut ie zik op bedde antrekken, sprink ter oet nao de wastaofel en as ie de deure lös wil hebben, um de kamer oet te komen, mut ie eerst weer in 't bedde. Um in de kamer te komen, mut ie, as de deur lös giet, voort in 't bedde en der weer oet um de deure digt te maken. 't Kamertien hef een raompien met 4 roeten, die 't oetzigt geeft op 't varkenshok, dat hum nog wel is wat opmuntert. Nou gef de man ook niet meer dan 35 stuuver huure in de maond, maor ik verdiene ze wel met springen--zeg ie. Toe 'k alles goed bezien hadde, trok ik de jasse oet, dee de hemdrok lös en nam oet het zakkien, dat Jaaije mij an de binnenkaante daorvan neit hadde, een bankien van vief en twintig en zes, zeuven rieksdaalders en toe scheut ik de kleere weer an en gunk heel deftig nao de keuken. Antje zat daor as een groote mamsel, moederzielig alleenig an de koffie en leesde. »Traktaotties Antien?" vrueg ik. »Ja, antwoordde ze--over de gruwelijke moord in Suriname en van 't zwaore regt in Vlissingen." »Hol de hand is op"--zee ik--en ze dee 't en ik lee er zaggies een stuvertien in en dee heur toe de hand heel veurzichtig en secuur digte, maor ze maakte hem subiet weer lös, nam het stuvertien tusschen doem en vinger en zee heel ordentelik: »hoeveel moet ik daarvan teruggeven, landbezitter?" »Niks!"--zee ik met een vrindelik weldaodigheidsgezigte. Eerst keek ze 't stuvertien an en zunk: »o groote schat, o groote schat!" en toe keek ze mij an en zee ze: »ik wou dat ik zoon boertje had!" en danste daorop drie maol um mij hen--de horlepiepe geleuf ik. Ik wol eerst laggen, maor was bange dat ze van bliedschap van de wieze was eraakt, dat mij spieten zul--um 't stuivertien namentliek. Ik sprunk de keuken oet en luep nao 't veurhoes, waor de jufvrouw stund te lagchen, dat ze zonder scha veur heur fersoen wal achterwege hadde kunnen laoten.

»Hier zint de beide pakjes"--zee ze en onderwiel ik die in de binnenbuusse van de jasse stopte, haalde ze mij een glaassien annisette. »Mien lieve mens",--zee ik--»dat past mie nou eigenlik niet, want ie mutten weten, dat ik bij Carré mut wezen." »Zoo!"--zee ze. Ik dachte dat ze mij nog wel ies weer zul neugen en keek het glaassien gedurig op zien Zöndags an, maor ze dee er 't stilzwiegen toe. Hoe harder ze zweeg, hoe meer zin ik an 't likkeurtien kreeg en toe ik in 't leste, zundig mense die ik ben, begun te geleuven dat het goeije schepsel 't glaassien liever wol holden, maokte ik van de accasie, dat ze zich eventies umdreide, gebruuk en drunk het in eenmaol leeg. Toe nam ik ofscheid van de jufvrouw en gaf heur de hand. »Dat mue je doen met jou'ws gelieken en ook wel met minderen," zeg Jaaije, »maor nooit ofte nummer met hoogeren. As die oe het eerst de hand toesteken is 't wat anders, maor die mue je dan niet onwies kniepen, net as of ie een vlegel anpakt!"

Nou gunk ik is weer over de markt, maor kocht, as eigenarfde, een kaortien tweede klasse, zoo as Jaaije mij even veur 't ofscheid nog in 't oor lusterde. Veur ieder onderkaomer, waor botter en keeze en eijer en worst en tonge en naogelholt wuerd verkoft, stund ik een stögien stille. Jong, wat kan zo'n rood of gel zuetemelkskeessien oe snueperig ankieken. Ik dagt er nog an, toe we ies met ons drieën op beroep oetgungen, da' we 's mörgens in de harbarge van het Hollanse dorp roem drie vörrel van een keessien op atten--allennig om ons fersoen op te holden--zee Hendrik Snottel, die de oldste van ons was, want ze zullen, ai der niet goed van prueft, meenen dai je 't niet kent, en buten dat, al wat er op taofel stiet--zee ie--is 't onze, want wij betaolen 't, en toe stopte hij zeuven plakkies Boelonnie-worst in 't vesse-zakkien. Hij hef ook al ies op reize, als volmagt veur een veenschop om een olde waotermeule te koopen, een pas angebreuken ribbestuk metnuemen. Dat lee ie op 't heufd, onder de broene pruuke, die van zien overgrootvaoder herkomstig was en toe de kiepe der over hen en de lappellen over de ooren, onder de keel digt eknupt. Toe ie in de benedenkaomer de maoltied betaolde, zee ie, dat ie 't zoo bedroefd in de koezen had, »Beterschap, meneer!--zee de kastelein--en ik holde mij gerecommandeerd." »Dag, ezel!" antwoordde Hendrik Snottel--maor 't leste zee ie zaggies.

Verders hef Grönningen mooije winkels, veural veur de pronk, veur hoesraod en zuetigheid veur de tonge. 't Is winkel an winkel en wat staot ze permantig liek en drung op mekaor, net of ze een pin in 't lief ebt, zoo 's aovens is um 't hoes te kuijeren, dat bij oes een heele aordigheid is, daor komp hier niks van in.