Part 24

Slag bij ~Malplaquet~.--Dezelfden verslaan ~Villars~ 1709.

Lodewijk XIV wendt zich om vrede tot Heinsius 1709.

De onderhandelingen worden afgebroken.--Zij worden te Geertruidenberg hervat 1710.

Zij worden weder afgebroken.

Jozef I sterft.--Karel VI keizer van Duitschland 1711.

Terugroeping van Marlborough en val van het whig-ministerie.

Johan Willem Friso verdrinkt aan den Moerdijk, oud 24 jaar 1711.

Zijn gemalin, ~Maria Louise~, brengt een zoon ter wereld, Willem Karel Hendrik Friso 1711.

_Vrede te Utrecht_.--Bijeenkomst der gezanten 1712.

Philips V behoudt Spanje en de bezittingen buiten Europa.-- De Nederlanden verwerven een voordeelig verdrag van handel en inkomende rechten April 1713.

_De barrière_: Namen, Doornik, Meenen, Warneton, Yperen, Veurne, Knokke.--Dendermonde gemengd garnizoen 15 Nov. 1715.

Frederik Willem I ziet, tegen schadeloosstelling, van zijn rechten op Oranje af, hetwelk aan Frankrijk komt.

=§ 29. _Blik op den toestand des lands in de laatste helft der 17de en het begin der 18de eeuw._=

De Spaansche erfopvolgingsoorlog vermeerdert de schuld der Republiek met 350 millioen.

~ANTONIE HEINSIUS~ wijzigt zijn denkbeelden naar de omstandigheden.

De handel gedaald sinds 1672.

Nieuwe belastingen.

De haringvisscherij neemt af sedert 1700.

De walvischvangst in verval.

_De Noordsche compagnie_ houdt op te bestaan 1645.

Achteruitgang der fabrieken en manufacturen sedert 1648.

~Johan Maatsuiker~ 1653-1678.

De Portugeezen van Ceylon verdreven.

Negapatnam veroverd.

Palembang wordt schatplichtig.

Cornelis Speelman dwingt den vorst van Makassar tot een nadeelig verdrag.

~Jan van Riebeek~ keert uit Indië naar het vaderland terug 1648.

Hij sticht een volkplanting aan de Kaap de goede hoop April 1652.

De Sinees ~Coxinga~ valt Zelandia aan.--~Coyet~.-- ~Hambroek~.--Zelandia gaat bij verdrag over 1662.

~Cornelis Speelman~.

Het gezag der compagnie wint velt op Ternate, Tidor en de overige Molukken.

Het Noorden van Cel[=e]bes afhankelijk van de compagnie ongev. 1700.

De Preanger-landen afhankelijk van de compagnie 1704.

Soerabaya afhankelijk van de compagnie 1741.

De naam "Mat[=a]ram" vervangen door die der _vorstendommen_, _Soerakarta_ en _Djokjokarta_ 1755.

De sultan van Bantam staat de rechten van opperhoogheid op de westkust van Borneo aan de compagnie af 1778.

De compagnie doet een uitdeeling van 65 pct. 1671.

_De retourvloten._

De koffijboom in Neêrlandsch Indië gekweekt ongev. 1700.

De West-Indische compagnie bekomt Berbice.

Eenige Amsterdamsche kooplieden worden eigenaars van Berbice.

Essequ[=i]bo door de Zeeuwen gesticht ongev. 1600.

Van Essequ[=i]bo gaat Demerary uit.

Beide staan onder de kamer van Zeeland.

Suriname door de West-Indische compagnie ten deele aan Amsterdam afgestaan.

De Staten-Generaal ontbinden de West-Indische compagnie 1674.

Er ontstaat een nieuwe compagnie.--50 _bewindhebbers_.--_De vergadering van tienen_ 1675.

De uitdeelingen blijven doorgaans beneden 5 pct.

_De correspondentiën_.

Eerste verdrag van dien aard te Zierikzee 1652.

~Antonides van der Goes~.--"_De Ystroom._"--Hij overlijdt 1684.

~Justus van Effen~.--"_De Hollandsche Spectator._"--Hij sterft 1735.

~Christiaan Huygens~, de uitvinder der slingeruurwerken, sterft 1695.

~Herman Boerhaave~.--Hij overlijdt 1738.

=§ 30. _Het stadhouderschap van Willem IV._=

De Republiek sluit vrede met den dey van Algiers 1726.

Zij teekent de pragmatieke sanctie.--Karel VI heft _de Oost- Indische compagnie_ op 1731.

Heinsius overlijdt 1720.

~Simon van Slingelandt~ 1727-1736.

Zijn ontwerpen.

~Willem Karel Hendrik Friso~ wordt stadhouder van Groningen 1718.

Hij wordt stadhouder van Drente en Gelderland 1722.

Beslissing van 't geschil over de erfenis van Willem III.-- Willem Karel Hendrik Friso erlangt de meeste heerlijkheden, op Nederlands bodem gelegen.--Van Oranje behoudt hij niets dan den titel 1732.

Hij trouwt met ~Anna~ 1734.

Hij verkrijgt Dillenburg en andere streken in Nassau.

Karel VI sterft 1740.

De Staten-Generaal geven hulpgelden aan Maria Theresia.

Zij zenden troepen.

De slag van Fontenai.--Lodewijk XV doet een inval in Staats- Vlaanderen 1747.

De vroedschap te Veere besluit, den prins tot stadhouder te verkiezen April 1747.

De staten van Zeeland stellen den prins tot stadhouder aan 28 April.

Het volk geraakt te Rotterdam en te Delft op de been.

De staten van Holland benoemen den prins als stadhouder 3 Mei.

De staten van Utrecht benoemen den prins tot stadhouder 3 Mei.

De Staten-Generaal benoemen hem tot kapitein-generaal-admiraal 4 Mei.

De staten van Overijsel benoemen hem tot stadhouder 10 Mei.

De prins neemt zitting in den raad van state.

~WILLEM~ IV 1747-1751.

De Staten-Generaal benoemen hem tot stadhouder en kapitein- generaal over de landen van Overmaas.

Zij dragen hem dezelfde waardigheden over de andere Generaliteitslanden op.

De staten der gewesten verklaren het stadhouderschap, de Staten-Generaal het kapitein-generaal-admiraalschap _erfelijk_, ook in de vrouwelijke linie 1747.

_Het opperdirecteur-gouverneurschap_ van O. en W. Indië den prins door de bewindhebbers opgedragen 1749.

De pachters pachten de belastingen op de gemeene middelen voor een aantal maanden.--Opschuddingen hierover in Friesland, in Groningen, te Amsterdam.--De _pachterijen_ in Friesland, Groningen, Utrecht en Holland afgeschaft 1748.

_De collecte_ ingesteld.

Overijsel houdt zich deels aan de pachterijen, deels aan de collecte.

De Franschen nemen Bergen op Zoom bij verrassing in 1747.

_Vrede te Aken_.--De Republiek krijgt het verlorene terug, alsmede de barrière-steden, maar grootendeels geslecht 1748.

~Pieter Stein~ sedert 1749.

Verzetting der wet te Amsterdam en in de meeste overige steden van Holland 1748.

Verzetting der wet in de steden van Gelderland, Overijsel, Friesland en Groningen.

Bepaling, door Willem IV gemaakt ten gunste der fabrieken van zijde enz.--De staten van Holland volgen dit voorbeeld 1749.

De Staten-Generaal stellen hertog ~Lodewijk Ernst van Brunswijk Wolfenbuttel~ als veldmaarschalk aan 1750.

Willem IV sterft Oct. 1751.

=§ 31. _Het regentschap van de gouvernante Anna, de voogdij van den hertog van Brunswijk en het stadhouderschap van Willem V tot het begin van den oorlog tusschen Engeland en Nederland._=

~ANNA~ _gouvernante_ en voogdes van Willems zoon Oct. 1751.

Hij wordt geboren 1748.

~WILLEM~ V 1751-1795, overl. 1806.

De hertog van Brunswijk tot vertegenwoordiger van den kapitein-generaal benoemd.

Hij houdt een wakend oog op 's prinsen opvoeding.

Frederik II staat de goederen, vroeger geërfd, voor een groote som aan Willem V af 1754.

Zeeoorlog tusschen Frankrijk en Engeland 1756.

Engeland wijkt in meer dan één opzicht af van de vroeger gesloten verdragen.--Het brengt een menigte Nederlandsche koopvaardijschepen op.--Zijn kapers.

Nadeelen, den handel toegebracht door Algiers en Marokko.

Grieven tegen de gouvernante.--Zij sterft 1759.

De hertog van Brunswijk voogd 1759.

Friesland beschouwt ~Maria Louise~, _Maike-Moei_, als regentes.

Vrede van Parijs 1763.

Willem V, 18 jaren oud, aanvaardt de hooge ambten 1766.

Het opperdirecteur-gouverneurschap over de compagnieën enz. wordt hem opgedragen.

De hertog van Brunswijk door Willem V, door Holland en door de overige gewesten met ruim 600,000 gl. begiftigd.

_De akte van consulentschap_ onderteekend door Willem V en den hertog 3 Mei 1766.

Willem V trouwt met ~Frederika Sophia Wilhelmina~.

Drie kinderen uit dit huwelijk gesproten: Frederika Louise Wilhelmina, later gehuwd met Karel George August, erfprins van Brunswijk.

Willem Frederik geboren 1772.

Willem George Frederik geboren 1774.

Willem George Frederik, later generaal in dienst van Frans II, sterft 1799.

De staatsgezinde partij of die der _patriotten_ of _keezen_.

De partij der _Oranjemannen_ of _Oranjeklanten_.

Beklag van ~Yorke~ over den handel, uit St. Eustatius door Nederlanders gedreven.--De Staten-Generaal verbieden den toevoer van krijgsbehoeften naar de Amerikaansche volkplantingen 1775.

De sluikhandel wordt niet gestaakt.

Oorlog tusschen Engeland en Frankrijk.

Frankrijk sluit een handelsverdrag en verbond met de Vereenigde Staten van Noord-Amerika 1778.

Mededeeling van ~William Lee~ aan ~Jan de Neufville~ te Aken.

Een ontwerp-verdrag opgesteld door de Neufville en door Lee 1778.

~Henry Laurens~ president van het congres der Amerikaansche staten. 1777.

Hij vertrekt van Philadelphia naar Nederland.--Het schip bij New-Foundland genomen door een Engelsch fregat.--De in zee geworpen doos opgevischt 10 Sept. 1780.

Rusland, Zweden en Denemarken sluiten _het stelsel eener gewapende onzijdigheid_ 1780.

De Staten-Generaal besluiten toe te treden.

Nederlands gezanten te Petersburg onderteekenen het verdrag.

De Republiek verzendt haar brieven ter kennisgeving van de aansluiting aan de Noordsche mogendheden.--Engeland verklaart den oorlog aan de Zeven Gewesten 1780.

=§ 32. _De oorlog van Engeland en Nederland.--De geschillen der Republiek met Jozef II.--De binnenlandsche oneenigheden en de komst der Pruisen._=

200 koopvaardijschepen, met een waarde van 15,000,000 gl., in de Engelsche havens opgebracht Jan. 1781.

St. Eustatius en de kust van Guin[=e]a vallen in handen der Engelschen.--Berbice, Demerary en Essequ[=i]bo stellen zich onder hun hoede.

De Franschen hernemen St. Eustatius en geven het aan de Staten-Generaal terug 1781.

Zij heroveren Berbice, Demerary en Essequ[=i]bo en nemen ze in bewaring 1782.

Engeland bemachtigt Negapatnam.

De Staten-Generaal verleenen een konvooi aan een aantal koopvaarders.--~Johan Arnold Zoutman~ met 15 oorlogschepen.--Slag met zeven schepen aan weerszijden tegen ~Hyde Parker~ bij ~Doggersbank~.--De Engelschen deinzen het eerst af 5 Aug. 1781.

Vrede van Versailles Jan. 1783.

_Vrede te Parijs_.--Negapatnam komt aan Engeland Mei 1784.

Jozef II verlangt, dat de Staten-Generaal de steden der barrière ontruimen.--Het gebeurt 1781.

Nieuwe geschillen tusschen Jozef II en de Staten-Generaal over de opening van de Schelde 1783.

Een oorlogschip onder Oostenrijksche vlag wil zich onttrekken aan het onderzoek van den uitlegger.--Het wordt genomen, maar kort daarna weder ontslagen 1784.

De keizer laat een leger naar de grenzen der Republiek oprukken.

_Vrede te Fontainebleau_.--Lillo en Liefkenshoek aan Jozef afgestaan en een som van 9-1/2 millioen aan hem uitgekeerd.--Frankrijk neemt 4-1/2 millioen voor zijn rekening 1785.

Het geheim van 't bestaan der akte van consulentschap wordt verbroken.--"De dikke hertog" gaat heen 1784.

_Exercitie-genootschappen_ of _vrijkorpsen_ 1783.

De Staten van Holland verbieden het dragen of roepen van Oranje Febr. 1785.

Een burger van 's Gravenhage door een lid van een exercitie- genootschap gewond Sept.

De staten van Holland beperken het gezag van den kapitein- generaal van 't gewest.

De prins verlaat met zijn gezin 's Gravenhage 1785.

Hij vestigt zich op het Loo, later te Nijmegen.

Geschillen te Elburg en te Hattem.--De staten van Gelderland gelasten den stadhouder, krijgsvolk naar Hattem en Elburg te doen oprukken en bezetting in die steden te leggen.--Vele regeeringsleden en inwoners dezer steden vluchten naar Kampen of elders 1786.

Zware vonnissen geveld tegen de hoofdpersonen der beweging.

De staten van Holland schorsen den kapitein-generaal van hun gewest in dit ambt en ontheffen den raadpensionaris van de verplichting, in gemeenschappelijk overleg met den stadhouder te handelen.

Er is oneenigheid tusschen de Staten-Generaal en de staten van Holland, oneenigheid tusschen deze en die van Gelderland.--De stadhouder vergeleken bij een Nero en Alva.

De patriotten rekenen op Frankrijk, de stadhouderlijke partij op Engeland of Pruisen.

De staten van Holland dragen de verdediging van hun gewest aan _een commissie van defensie_, uit vijf personen bestaande, op, die te Woerden zetelt.--_Het vliegend legertje_.

De prinses gaat van Nijmegen op reis naar 's Gravenhage.-- Bij _de Goejanverwellesluis_ verzoekt haar de commissie van defensie, niet verder te gaan Juni 1787.

Frederik Willem II eischt een schitterende voldoening.-- Tevergeefs.

~Karel Willem Ferdinand~, regeerend hertog van Brunswijk- Wolfenbuttel, rukt met een leger van ongeveer 20,000 man de Nederlanden binnen.--De Pruisen bezetten de stad Utrecht.

Amsterdam geeft zich over 1787.

De wet alom door den stadhouder verzet.

~Laurens Pieter van de Spiegel~ raadpensionaris 1787.

De zegevierende partij neemt op vele plaatsen wraak op de patriotten.--De Pruisen staan haar hierbij ten dienste.--In sommige provinciën een amnestie met vele uitzonderingen afgekondigd.

Duizenden uitgewekenen vestigen zich in de Zuidelijke Nederlanden en in Frankrijk.

=§ 33. _De val der Republiek.--Blik op den toestand des lands._=

De Pruisen verlaten, met een vrij grooten buit beladen, de Nederlanden 1788.

De Republiek sluit een verdedigend verbond met Engeland en met Pruisen, waarbij deze mogendheden het erfstadhouderschap waarborgen 1788.

Willem Frederik treedt in het huwelijk met ~Frederika Louise Wilhelmina~ 1791.

Willem Frederik George Lodewijk geboren 1792.

Willem Frederik Karel geboren 1797.

Marianne geboren 1809.

De tweedracht duurt voort.

Eenige hervormingen in 't financiewezen.

Frankrijk geraakt in oorlog met Pruisen en Oostenrijk April 1792.

De patriotten sporen de nationale conventie aan, haar beginselen op de Nederlandsche Republiek te gaan toepassen.

De conventie verklaart den oorlog aan den koning van Engeland en aan den stadhouder der Vereenigde Nederlanden 1 Febr. 1793.

Dumouriez, geleid door ~Hendrik Willem Daendels~, trekt de grenzen van Nederland over.--Hij neemt eenige vestingen, doch moet terugtrekken.

De Zuidelijke Nederlanden bij den vrede van Campo Formio aan Frankrijk afgestaan 1797.

De koning van Pruisen zendt geen troepen naar de Zuidelijke Nederlanden.--Strijd van ~Willem Frederik~ en ~Frederik~ tegen de Franschen.

De bondgenooten verliezen den slag bij Fleurus 1794.

Val van het schrikbewind.--De regeering van Frankrijk helt tot den vrede over.--Daendels.

~Pichegru~ en Daendels rukken Nederland binnen Dec. 1794 en Jan. 1795.

Willem V scheept zich met zijn gezin in 18 Jan. 1795.

Hij gaat naar Engeland en blijft er tot 1800.

Verzwakking der zeemacht van Nederland sinds 1750.

~Adriaan Valkenier~ 1737-1741.

Gevechten nabij Batavia tusschen de Nederlanders en de Sineezen, waarin de laatsten worden verslagen 8 Oct. 1740.

Volgens besluit van den raad van Indië heeft _de moord der Sineezen_ plaats.--Ruim 10,000 van hen vallen 9 Oct.

~Gustaaf Willem baron van Imhoff~ 1741.

Hij is de stichter van _Buitenzorg_.

Achteruitgang der Oost-Indische compagnie.--Zij sluit elk jaar haar boeken met een tekort van eenige millioenen sinds ongev. 1750.

De uitdeelingen beloopen 20 tot 12-1/2 pct.

De vrijstelling van de vaart verleend ten opzichte van sommige plaatsen der West-Indische compagnie 1600-1700.

Dezelfde vergunning gegeven ten aanzien van de kust van Guin[=e]a, Essequ[=i]bo en Demerary 1700-1800.

~Cornelis Janssen~, hoogleeraar te Leuven, later bisschop te Yperen.

Hij sterft 1638.

Zijn werk _August[=i]nus_ komt uit 1640.

Rome verbiedt het.

_De Jansenisten_ benoemen hun eersten aartsbisschop, die te Utrecht zetelt 1723.

_De Herrenhutters_ vestigen zich te Zeist 1746.

~Jan Nieuwenhuizen~ sticht _de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen_ 1784.

~Willem van Haren~.--_De Friso_.

~Onno Zwier van Haren~.--_De Geuzen_.

~Elizabeth Bekker~, eerst getrouwd met Wolff, woont later tezamen met ~Agatha Deken~.--_Sara Burgerhart_.--_Willem Levend_.

Zij verlaten het vaderland 1787.

~Jan Wagenaar~ eerste klerk ter secretarie te Amsterdam 1760.

Hij sterft 1773.

_De Vaderlandsche Historie_.

=§ 34. _De Bataafsche Republiek en het koninkrijk Holland._=

_Een comité tot de zaken van den Oost-Indischen handel en bezittingen_ ingesteld.--_Een comité tot de zaken van de koloniën en bezittingen in Afrika en Amerika_ ingesteld.

_Het Haagsche verdrag_.--_De Bataafsche Republiek_ betaalt 100,000,000 gl., staat Maastricht, Venlo en Staats- Vlaanderen af en laat Fransche bezetting in Vlissingen toe.

Een der geheime artikels: een leger van 25,000 man Franschen zal worden bezoldigd, gekleed en gevoed.

_De assignaten_.

Groot-Britannië legt _embargo_ op Neêrlands schepen vóór 16 Mei 1795.

Het verklaart den oorlog aan de Bataafsche Republiek Sept.

Java is de eenige bezitting, die Nederland behoudt 1801.

_De nationale vergadering_ komt bijeen 1 Maart 1796.

De Staten-Generaal ontbonden.

Twee partijen, _de unitarissen_, als Pieter Vreede, Gogel, Schimmelpenninck, en _de foederalisten_, als Vitringa.

De tweede nationale vergadering geopend 1 Sept. 1797.

_Coup d'état_ van Daendels en anderen 22 Jan. 1798.

_De constitueerende vergadering, representeerende het Bataafsche volk_.--Zij stelt het ontwerp eener grondwet op Maart 1798.

Stemming.--Het ontwerp wordt aangenomen April.

Hoofdinhoud der staatsregeling, afgekondigd 1 Mei 1798.

De oppermacht berust bij het vertegenwoordigend lichaam.-- Het bestaat uit _twee kamers_.--Het heeft de wetgevende, _vijf directeuren_ de uitvoerende macht.--_Acht departementen_, b. v. dat van de Eems.--Er zal één algemeene kas voor de geldmiddelen zijn.--_De amalgame_.--Scheiding van kerk en staat.--Bezoldiging van de leeraren en dienaars der hervormde kerk uit 's lands kas.

Afschaffing van de pijnbank.--Het Gemeenebest één en ondeelbaar verklaard.--Volkomen gelijkstelling van allen voor de wet.--Alle heerlijke rechten en wat verder van het leenstelsel afkomstig is vernietigd 1798.

Landing van ~Frederik, hertog van York~ Aug. 1799.

~Daendels~ wijkt.

De vijand wordt door ~Brune~ en Daendels bij ~Bergen~ verslagen 19 Sept.

Hij wordt door hen bij ~Castricum~ verslagen 6 Oct.

De erfprins van Oranje vertoeft te Alkmaar.--Hij keert naar Engeland terug.--Hij gaat naar Brunswijk 1800.

Napoleon knoopt met de meerderheid der directeuren onderhandelingen aan.

De meerderheid van 't uitvoerend bewind roept het volk tot de stemming op 1 Oct. 1801.

De staatsregeling wordt aangenomen.

Inhoud der _staatsregeling_ van 1801.

Aan 't hoofd der Republiek staat een _staatsbewind_ van twaalf personen met een _wetgevend lichaam_.--Groot gezag van het staatsbewind.--Namen der departementen: Holland, Zeeland, Brabant, Overijsel, enz.

_De algemeene vrede te Amiëns_.--~Rutger Jan Schimmelpenninck~.--Engeland geeft de Republiek al haar volkplantingen terug, uitgezonderd Ceylon.--De schadeloosstelling voor het huis van Oranje-Nassau zal niet ten laste komen der Republiek Maart 1802.

De schadeloosstelling bestaat uit Fulda en eenige andere streken.

Willem V staat deze landen aan zijn oudsten zoon af 1803.

Willem V sterft 1806.

Napoleon ontneemt Willems zoon deze staten 1807.

Napoleon verklaart Groot-Britannië den oorlog 1803.

Engeland herneemt bijna alle buitenlandsche bezittingen van Nederland.

Nederland levert den consul troepen, schepen en millioenen.

Napoleon wordt keizer.

Schimmelpenninck moet een nieuwe grondwet opstellen 1805.

Het ontwerp wordt door Napoleon en het volk goedgekeurd.

_De derde staatsregeling_ 1805.

~Rutger Jan Schimmelpenninck~ _raadpensionaris_.--_Wetgevend lichaam_ van 19 leden.--Een _staatsraad_ van zeven leden.

Drente _als landschap_ aan de acht departementen toegevoegd.

Algemeene belastingen ingevoegd.