Part 23

Staats-Brabant poogt vruchteloos, als achtste gewest, tot de Generaliteit te worden toegelaten.

De regeering van Maastricht tweeheerig.

Art. 14 van den vrede: de schepen moeten op de Schelde inkomende en uitgaande rechten betalen en hun lading in Nederlandsche binnenschepen laten brengen.--_De uitlegger_ bij Lillo.

De Beemster, de Purmer en de Wormer gewonnen 1600-1700.

Leeghwater.

De handel op de Levant.--Smyrna.--Handel op Rome, Venetië, Sicilië, Alexandrië, Caïro, Constantinopel, enz.

Handel op Frankrijk.--De waarde van alles, wat Frankrijk aan Nederland levert, begroot op omstreeks 36,000,000 gl. 1658.

Handel op Rusland, Noorwegen, Zweden, Denemarken en de Oostzee.

De Oostzee jaarlijks bevaren door vierduizend Nederlandsche schepen.

Handel langs den Rijn, op Duitschland en Zwitserland.--De waarde van den handel op den Rijn jaarlijks geschat op honderd millioen.

Handel op de Zuidelijke Nederlanden, op Groot-Britannië, Spanje en Portugal.--De handel in diamanten.

_De vrachtvaart_.--De koopvaardijvloot van Nederland talrijker dan de schepen van alle volken van Europa tezamen.--De nijverheid.

Amsterdam.

Het nieuwe stadhuis, gebouwd o. a. door ~Jakob van Kampen~, 1648, enz.

Coen keert naar het vaderland terug 1622.

Hij wordt op nieuw gouverneur-generaal 1627.

~Antonie van Diemen~ verovert een fort van Ceylon op de Portugeezen 1638.

Malakka gaat van Portugal op de compagnie over 1641.

Japan breekt de buitenlandsche betrekkingen af, behalve met Sina en met de compagnie.--De factorij der compagnie te _Desima_.

Verdraagzaamheid op 't stuk van den godsdienst.

De Roomsch-katholieken hebben geen volledige vrijheid van eeredienst.

In Holland en Zeeland vele leden der Waalsche kerk.-- Doopsgezinden, Remonstranten, Lutherschen, Joden.

Zware belastingen.

Het athenaeum te Franeker, door Willem Lodewijk en de staten van Friesland gesticht 1585.

De universiteit van Groningen door de staten van 't gewest gegrondvest 1614.

De stad Utrecht sticht een academie 1636.

De provinciale academie te Harderwijk sedert 1647.

Latijnsche scholen.

De lagere scholen staan onder de leiding der kerk.--In de heerlijkheden bezit de heer er ook grooten invloed op.

~Marnix van St. Aldegonde~ schrijver van _den Bijenkorf der heilige Roomsche kerk_.--Amsterdamsche Rederijkerskamer "in liefde bloeiende".

~Pieter Cornelisz. Hooft~, drossaart of drost van Muiden, schrijft _Gerard van Velzen_.

Hooft, eigenlijk de eerste Nederlandsche geschiedschrijver, stelt _de Nederlandsche historiën_ te boek, loopende over 1555-1587.

Hooft sterft 1647.

~Joost van den Vondel~ 1587-1679.

Reien: de lofzang in den _Lucifer_ en die der Amsterdamsche maagden in den _Gijsbrecht van Amstel_.

~Jakob Cats~, geboren te Brouwershaven.--_Ouderdom en Buitenleven_, _het huwelijk_.

Dood van Cats 1660.

~Constantijn Huygens~.--_De korenbloemen_.

~Rembrandt~ 1608-1659.

"De nachtwacht."

=§ 23. _Het stadhouderschap van Willem II._=

De Staten-Generaal erkennen Karel II als koning.--Zij weigeren gehoor te geven aan de gezanten der Engelsche Republiek.

~WILLEM II~ volgt zijn vader in zijn bedieningen op, ook in het stadhouderschap van Groningen en Drente 1647, 1648.

Hij zoekt de Staten-Generaal tevergeefs te bewegen, zich voor Karel I in de bres te stellen.--Holland en Zeeland zijn er tegen.

Ongunstige toestand van Hollands financiewezen.

Tegen het goedvinden van den raad van state, van de Staten-Generaal en den prins ontslaan de staten van Holland een aantal manschappen.

Aanvrage der Staten van Holland, om vijftig compagnieën vreemdelingen af te danken, alsmede de helft der ruiterij.

Besluit der staten van Holland om voort te gaan met de afdanking 30 Mei 1650.

Brieven gezonden aan de kapiteins van een-en-dertig compagnieën voetvolk en twaalf eskadrons ruiterij.

Buitengewone vergadering der Staten-Generaal, van den raad van state en de beide stadhouders.--Besluit 5 Juni 1650.

Bezending.--Dordrecht en ~Jakob de Witt~.--De bezending slaagt hier niet, evenmin te Amsterdam, enz.

Nieuwe onderhandelingen over de afdanking.--Verschil van 300 ruiters en ruim 300 voetknechten.

Jakob de Witt met vijf leden der staten van Holland te 's Gravenhage in hechtenis genomen 30 Juli 1650.

De zes worden naar Loevestein gebracht 31 Juli.

Willem Frederik breekt met de troepen tegen Amsterdam op 29 Juli.

Een ander deel der troepen geraakt bij Hilversum aan het dwalen.

De Hamburger postbode brengt het bericht van den aantocht der troepen te Amsterdam 30 Juli.

De prins van Oranje komt bij het leger 31 Juli 1650.

Verzoek van Willem II en van de staten van Holland aan de Staten-Generaal.

Verdrag.--Amsterdam voegt zich in het twistgeding over het krijgsvolk naar de zes provinciën.--De troepen zullen aftrekken 3 Aug. 1650.

De zes heeren in vrijheid gesteld.

De prins gaat naar Dieren.--Hij sterft, oud ruim vier-en- twintig jaren 6 Nov. 1650.

Hij was door Frankrijk gewonnen, om den vrede te schenden.

=§ 24. _De groote vergadering.--De eerste Engelsche zeeoorlog._=

Willem Hendrik geboren 14 Nov. 1650.

Bezending der staten van Holland.

De voogdij over den jongen prins opgedragen aan de weduwe van Willem II, aan die van Frederik Hendrik en aan Frederik Willem, getrouwd met ~Louise Henriëtte~.

Frederik Willem door Groningen en Drente tot stadhouder benoemd 1650.

Cats opent _de groote vergadering_, uit ruim 300 personen bestaande, 18 Jan. 1651.

Beraadslaging over _de unie_, _de religie_ en de _militie_.

Verklaring omtrent de religie.--Op het stuk van 't krijgswezen wordt aan de staten der gewesten meer gezag en grooter bevoegdheid toegekend.

Cats legt het ambt van raadpensionaris neer.--~Adriaan Pauw~ wordt zijn opvolger 1651.

Gezantschap van 't parlement naar Nederland gezonden.--Het verwerft gehoor in de groote vergadering.--Het stelt voor, een nauw verbond met Engeland te sluiten 1651.

Hiertoe bestaat weinig geneigdheid bij de Staten-Generaal.-- Het parlement roept zijn gezanten terug 1651.

_De akte van navigatie_ Oct. 1651.

Het getal der Nederlandsche vrachtschepen beloopt meer dan 11,000 1651.

Eischen der Engelschen omtrent het strijken der vlag en over de zaak van Amboina.--Zij nemen eenige vaartuigen der Nederlanders.

~Maarten Harpertsz. Tromp~ stoot bij ~Dover~ op ~Blake~.-- Het gevecht blijft onbeslist 29 Mei 1652.

~Michiel Adriaansz. de Ruiter~ slaat ~Ayscue~ bij ~Plymouth~ 1652.

_De driedaagsche zeeslag_ bij ~Portland~ tusschen Tromp en Blake blijft onbeslist Febr. 1653.

De slag bij ~ter Heijde~ tusschen ~Tromp~ en ~Monk~.--Tromp sneuvelt 10 Aug. 1653.

Holland laat in Engeland de eerste stappen tot den vrede doen Maart 1653.

Dood van Pauw.--~JOHAN DE WITT~ raadpensionaris van Holland 1653.

Eenige gezanten der Staten-Generaal vertrekken naar Londen 1653.

Geheime briefwisseling van een of twee dier gezanten met de Witt.

Ontwerp van vrede, aan de Nederlandsche gezanten medegedeeld, houdende het voorstel, dat de Staten-Generaal, noch de staten der gewesten den prins van Oranje of een zijner nakomelingen immer zullen aanstellen tot kapitein- generaal en admiraal of stadhouder Nov. 1653.

Cromwell protector van Groot-Britannië 1653.

Cromwell staat vast op het stuk der uitsluiting van den prins.

Antwoord der Staten-Generaal op den voorslag der Engelsche Republiek.

Cromwell verlangt de uitsluiting van de staten van Holland.

De onderhandelingen over deze aangelegenheid blijven onbekend aan de Staten-Generaal en 't meerendeel der staten van Holland.

_Vrede van Westminster_.--De Nederlanders zullen in de Britsche wateren voor één of meer Engelsche oorlogschepen de vlag strijken.--Er zal recht worden gedaan wegens het op Amboina gebeurde.

De vrede bekrachtigd door de Staten-Generaal 23 April 1654.

De vrede bekrachtigd door Cromwell 30 April 1654.

De Witt koestert de hoop, dat Cromwell ten aanzien der uitsluiting van inzicht zal veranderen 3 April 1654.

_De Loevesteinsche factie_.

Cromwell volhardt.--De zaak der uitsluiting in de staten van Holland overwogen.--Veertien leden ervoor April en Mei 1654.

_De akte van uitsluiting_ naar Engeland gezonden.

Een vertoog van de Witt, met goedvinden van de meeste leden op naam der staten van Holland uitgegeven.

=§ 25. _De Staat onder de leiding van de Witt.--De bemoeiingen der Republiek met den oorlog in 't Noorden van Europa.--De tweede Engelsche zeeoorlog._=

De Witt regelt Hollands financiewezen.

De Witt let voortdurend op het zeewezen.

Oorlog tusschen Karel X Gustaaf van Zweden en Polen 1655.

~Jakob van Wassenaar-Obdam~ luitenant-admiraal van Holland.--Hij stevent naar de Oostzee.--Hij staat Frederik III bij 1656.

Zege van Wassenaar nabij ~Kroonenburg~ op ~Wrangel~ 1658.

~De Ruiter~ landt op Funen en verovert Nijborg 1659.

De Ruiter door den koning van Denemarken met een gouden keten, alsmede met een jaarwedde van 2000 gl. begiftigd en in den adelstand verheven.

Karel II beklimt den troon van Groot-Britannië 1660.

Hij reist van Breda naar Holland.--Karel beveelt de belangen van den jongen prins aan de Staten-Generaal en de staten van Holland aan.

Intrekking der akte van seclusie Sept. 1660.

Beginsel van de Witt aangaande Engeland en Frankrijk.

Verwerend verbond met Frankrijk April 1662.

Verdrag met Engeland Sept. 1662.

Overtuiging van de Witt omtrent de Spaansche Nederlanden.

De graaf ~d'Estrades~ gezant van Frankrijk te 's Gravenhage.--Onderhandeling tusschen hem en de Witt over het lot der Zuidelijke Nederlanden.

De Engelschen vermeesteren Nieuw-Nederland met Nieuw- Amsterdam of New-York en nemen vele Nederlandsche koopvaardijschepen 1664.

Weerwraak van de Ruiter op de kust van Guin[=e]a.

_De tweede Engelsche zeeoorlog_.--Nederlaag, aan de Nederlandsche vloot toegebracht op de hoogte van ~Lowesthoff~ door ~den hertog van York~.--~Kortenaar~ sneuvelt.--~Wassenaar-Obdam~ vliegt in de lucht 13 Juni 1665.

_Vierdaagsche zeeslag_.--~De Ruiter~ aan 't hoofd eener vloot van meer dan 100 zeilen, met over de 21,000 koppen bemand.--Hij wint den slag bij ~Foreland~ op prins ~Robert~ en ~Monk, hertog van Albemarle~.--Ayscue met 3000 Engelschen gevangen.--Zes schepen veroverd 11-14 Juni 1666.

Gevecht bij ~Duinkerken~.--De Ruiter wijkt voor Monk.-- ~Cornelis Tromp~ Aug. 1666.

De staten van Holland ontslaan Tromp uit den dienst.

De Engelschen steken 100 à 150 koopvaardijschepen in het Vlie in brand en verwoesten een gedeelte van Terschelling 1666.

~Christoffel Bernhard van Galen~ doet een inval in Gelderland 1665.

Willem Frederik sterft.--~HENDRIK KASIMIR~ II 1664-1696.

_Vrede van Kleef_ 1666.

Zeeland dringt weder op de verheffing van den prins aan.--De meerderheid der staten van Holland houdt het tegen.

De staten van Holland nemen Willem Hendrik tot _kind van staat_ aan April 1666.

Johan de Witt oefent het toezicht op die opvoeding.

Ook ~Henri de Fleury de Coulan~, heer ~van Buat~, uit 's prinsen dienst ontslagen.--Hij laat de Witt de Engelsche brieven lezen.--Buat op last der staten van Holland in hechtenis genomen Aug. 1666.

Het hof van Holland veroordeelt Buat ter dood.--Het vonnis voltrokken.

Vredes-onderhandelingen te Breda 1667.

De Hollandsche vloot onder de Ruiter steekt in zee.-- ~Cornelis de Witt~ gevolmachtigde der Staten-Generaal.-- _Tocht naar Chattam_.

De vloot voor den mond der Theems 17 Juni 1667.

Een smaldeel zeilt de Medway of het kanaal van Rochester op 20 Juni.

~Abraham Krijnszoon~ vermeestert Suriname voor Zeeland Febr. 1667.

_Vrede te Breda_.--Beperking der akte van navigatie 31 Juli 1667.

=§ 26. _De triple alliantie en de vrede te Aken.--Het begin van den oorlog van 1672._=

Philips IV sterft.--Karel II 1665.

Lodewijk XIV valt in de zuidelijke Nederlanden Mei 1667.

Hij verovert Charleroi, Doornik, enz.

~De Witt~ brengt een wapenstilstand tusschen Spanje en Frankrijk tot stand 1667.

_Eeuwig edict_ 5 Aug. 1667.

~William Temple~ verstaat zich te 's Gravenhage met de Witt.--_De triple alliantie_ komt in vier dagen tot stand.-- Zwedens krijgsraad treedt toe Jan. 1668.

Spanje treedt toe 1669.

Vrede van Aken 1668.

Verdrag tusschen Lodewijk XIV en den rijksraad van Zweden 1672.

_Geheim verdrag van Dover_ 1670.

_De harmonie_ 1670.

De Staten-Generaal sluiten een verdedigend verbond met Spanje Dec. 1671.

De prins wordt tot kapitein-generaal voor een veldtocht benoemd Febr. 1672.

Verdragen met den keurvorst van Brandenburg en den keizer van Duitschland.

Oorlogsverklaring van Lodewijk 7 April 1672.

De oorlogsverklaring van Engeland 7 April 1672.

~Bernhard van Galen~ verklaart den oorlog 18 Mei 1672.

~Maximiliaan Hendrik~ doet dit ook 1672.

Lodewijk XIV breekt op 11 Mei.

Hij trekt voorbij Maastricht, neemt Wezel, Emmerik en andere steden.

Het Nederlandsche leger bij den IJsel telt ruim 14,000 man voetvolk, 7000 ruiters en eenige duizenden gewapende landlieden.

Het Fransche leger heeft 118,000 man, 2000 adellijke vrijwilligers en 200 stukken geschut.--~Turenne en Condé~.

Het overtrekken bij het tolhuis te Lobith begin 12 Juni 1672.

Het leger der Republiek trekt op Utrecht terug.--De meeste steden van Gelderland en geheel Utrecht bezwijken binnen tien dagen.

De stad Utrecht gaat over 23 Juni 1672.

Naarden geeft zich over.

De bisschop van Munster en de keurvorst van Keulen veroveren een deel van Gelderland.--Hieruit verdrijven hen de Franschen.

Zij onderwerpen Overijsel en Koevorden.

De Franschen worden gedwongen, van Aardenburg af te deinzen.

~De Ruiter~ levert den slag bij ~Solebay~ tegen ~den hertog van York~ en ~d'Estrées~.--Het voordeel aan den kant van de Ruiter.

Eischen van Lodewijk.--Vorderingen van Engeland Juni 1672.

=§ 27. _Het vervolg van den oorlog van 1672.--De dood der gebroeders de Witt.--De verheffing van Willem III._=

De staten van Holland steken de dijken door.--Toerusting van Amsterdam.

Aanslag op den raadpensionaris 21 Juni 1672.

Jakob van der Graaf door het hof van Holland ter dood veroordeeld.--Het vonnis voltrokken 29 Juni.

De schilderij te Dordrecht vernield.--Vruchtelooze aanslag tegen den ruwaard.--Aanval op het huis van de Ruiter.

Belofte van de wethouders te Veere 21 Juni 1672.

De vroedschap te Dordrecht draagt het stadhouderschap aan Willem op.--De ruwaard onderteekent het gedwongen 29 Juni.

De staten van Zeeland benoemen Willem tot stadhouder 2 Juli.

Die van Holland doen het 3-4 Juli.

~WILLEM~ III 1672-1702.

De Staten-Generaal benoemen hem tot kapitein-generaal der unie.

De onderhandelingen met Engeland komen op den voorgrond, die met Frankrijk op den achtergrond.

Voorwaarden, door Willem III aangeboden aan Karel II.

De Witt verwerft zijn ontslag als raadpensionaris 4 Aug. 1672.

Vonnis tegen Willem Tichelaar 1670.

Zijn beschuldiging tegen Cornelis de Witt.--Betuiging van de Witt.--De pijnbank.--Het vonnis 20 Aug. 1672.

Samenrotting van 't volk te 's Gravenhage.--De de Witten omgebracht te midden eener gewapende menigte van 1100 tot 1200 menschen 20 Aug.

De prins belet de vervolging van 't misdrijf en geeft Tichelaar een jaargeld.

Caspar Fagel tot raadpensionaris van Holland benoemd 20 Aug.

De staten van Holland machtigen den prins, de wet te verzetten 27 Aug.

Verzetting der wet in Zeeland.

~De hertog van Luxembourg~ doet een inval in Holland Dec. 1672.

Hij overvalt Zwammerdam en Bodegraven.--Hij trekt terug.

De bisschop van Munster en de keurvorst van Keulen belegeren Groningen zes weken lang.--~Karel van Rabenhaupt~.--De bisschop blaast den aftocht met een verlies van ongeveer 5000 man.--De stad mist omtrent 100 menschen 27-28 Aug. 1672.

Eybergen verrast Koevorden.--Meindert van Thijnen 30 Dec. 1672.

Driedaagsche storm bij de kust van Holland Juli 1672.

Zege van de Ruiter bij ~Kijkduin~ op ~d'Estrées~ en ~prins Robert~ 21 Aug. 1673.

Willem verovert Bonn Nov. 1673.

_Vrede van Westminster_ 19 Febr. 1674.

De bisschop van Munster en de keurvorst van Keulen sluiten vrede 1674.

Utrecht, Gelderland en Overijsel weder tot het bondgenootschap toegelaten.--Willem III verandert de regeering der steden van de drie gewesten.

Holland en Zeeland verklaren het stadhouderschap, de Staten- Generaal het kapitein-generaal-admiraalschap erfelijk in de mannelijke linie des prinsen van Oranje.

Utrecht en Overijsel volgen dit voorbeeld 1674.

Gelderland doet het ook 1675.

Groningen draagt aan Hendrik Kasimir II het erfstadhouderschap op 1674.

De staten van Gelderland bieden den prins den titel "hertog" aan.--Het aanbod wordt van de hand gewezen.

Willem III levert den slag van Senef.

~De Ruiter~ naar de Middellandsche Zee gezonden.--Drie slagen tegen ~du Quesne~, o. a. bij den ~Etna~, waar Nederland zegeviert, maar de Ruiter sneuvelt 1676.

Willem III trouwt met ~Maria~ 1677.

_Vrede van Nijmegen_ 10-11 Aug. 1678.

=§ 28. _Willem III.--De negenjarige oorlog.--De Spaansche erfopvolgingsoorlog._=

Verbonden van Nederland met Leopold I, het grootste gedeelte van het Duitsche rijk en Spanje 1686.

Fagel wordt gemeen overleg met den stadhouder tot plicht gesteld.

Willem III houdt zich niet te stipt aan de voorrechten der steden.

Er komen _réfugiés_ in Nederland.--Zij worden edelmoedig ontvangen 1685.

Wenk van ~d'Avaux~ aan Lodewijk XIV.--Deze koning waarschuwt Jakob II, maar tevergeefs.

De Nederlandsche vloot legt in de haven van Torbay aan Nov. 1688.

Willem trekt naar Londen.--Jakob vlucht naar Frankrijk.

Willem en Maria als koning en koningin van Groot-Britannië uitgeroepen 1689.

Fagel sterft.--~Antonie Heinsius~ 1689.

Lodewijk verklaart aan de bondgenooten den oorlog 1688, 1689.

_Het Weener-verbond_ 1690.

De negenjarige oorlog.

~Luxembourg~ zegeviert op Willem bij ~Steenkerken~ 1692.

en bij ~Landen~ en ~Neerwinden~ 1693.

~Almonde~ en ~Russel~ overwinnen ~Tourville~ bij ~la Hogue~ 1692.

_Vrede van Rijswijk_.--Lodewijk erkent Willem III als koning van Engeland en staat hem het prinsdom Oranje weer af 1697.

De handel geschokt.

Engeland betaalt ruim 7,000,000 gl. aan Nederland 1689, enz.

Hendrik Kasimir II sterft.--~JOHAN WILLEM FRISO~ volgt hem in Groningen en Friesland op onder regentschap van ~Amalia van Anhalt-Dessau~ 1696-1711.

Drente draagt het stadhouderschap op aan Willem III.

Peter bezoekt Nederland.--Hij houdt zich eenige dagen te Zaandam op.--Hij timmert een schip op de werf te Amsterdam 1697.

Peter hervat het bezoek 1717.

Twee verdragen tusschen Engeland, Nederland en Lodewijk XIV over de landen der Spaansche kroon.

Leopold sluit zich niet bij dit verdrag aan.

Karel II sterft.--Zijn testament verklaart Philips van Anjou tot eenigen erfgenaam der kroon van Spanje 1 Nov. 1700.

Philips V begeeft zich naar Spanje 1701.

Het _groote of Haagsche verbond_.--- Leopold I, Engeland, Nederland 1701.

Frederik I van Pruisen, het Duitsche rijk, Portugal en Savoye voegen zich erbij.

Willem III sterft Maart 1702.

Hij poogt tevergeefs Johan Willem Friso tot opvolger in zijn waardigheden te doen verkiezen.

De staten van Holland geven in de vergadering der Staten- Generaal te kennen, dat zij het voornemen hebben, de aangelegenheden te laten, zooals zij zijn.--De staten der overige gewesten, alsmede die van Drente, volgen hun voorbeeld.

De zaken der regeering teruggebracht op den voet van 1651.

Het driemanschap: ~Johan Churchill~, graaf, daarna ~hertog van Marlborough~, ~Eugenius van Savoye~, Antonie Heinsius.

~Rooke~ en ~Callenburgh~ nemen Gibraltar in.--Engeland eigent zich de stad toe 1704.

Een der bevelhebbers van de krijgsbenden der Republiek is Johan Willem Friso.

Slag bij ~Ramillies~.--Marlborough verlaat ~Villeroi~ 1706.

Slag bij ~Oudenaarde~.--Marlborough en Eugenius verslaan ~Vendôme~ en ~den hertog van Bourgondië~ 1708.