Part 22

Henegouwen, Artois, Douai, enz. keeren onder 's konings gezag terug Jan. 1579.

_Verdrag van Atrecht_.

Don Jan sterft Oct. 1578.

_De Unie van Utrecht_ 22 en 23 Jan. 1579.

Zij wordt geteekend door ~Jan~, Holland, Zeeland, (met uitzondering van Middelburg), Utrecht, de Ommelanden en een deel van Gelderland 23 Jan. 1579.

Willem teekent Mei 1579.

De overige deelen van Gelderland treden toe 1579 en 1580.

Drente voegt zich bij de Unie April 1580.

Overijsel komt bij de Unie 1591.

Friesland sluit zich bij gedeelten aan 1579-1598.

Maurits brengt de stad Groningen bij de Unie 1594.

Antwerpen, Gent, Brugge voegen zich erbij.

=§ 14. _Van de Unie van Utrecht tot de vestiging der Republiek van Zeven Vereenigde Nederlanden._=

~George van Lalaing, graaf van Rennenberg~, teekent de Unie.--Hij valt van haar af en brengt de stad Groningen, Drente en een deel van Overijsel onder de Spaansche heerschappij terug.--Steenwijk blijft behouden 1580.

Rennenberg sterft 1581.

Ban van Philips over Willem opgemaakt.

Dit stuk afgekondigd in de Nederlanden Aug. 1580.

Afzwering van Philips II in den Haag door de Algemeene Staten 26 Juli 1581.

Holland draagt Willem de hooge overheid op.--De overige gewesten bekleeden ~Frans van Anjou~ met het oppergezag 1581.

Matth[=i]as verlaat het land 1581.

Anjou komt in de Nederlanden 1581.

Zijn macht aan banden gelegd.--Zijn titel is hertog van Gelderland en Brabant, graaf van Holland en Zeeland, enz.

~Jan Jaureguy~, een bediende van ~d'Anastro~, wondt den prins te Antwerpen Maart 1582.

Anjou's troepen bemachtigen Duinkerken, enz. Jan. 1583.

_De Fransche furie_ te Antwerpen.

Anjou sterft 1584.

~Balth[)a]sar Gerard~ of ~Guyon~.

Hij, de zesde, die Willem van Oranje naar het leven staat, doodt den prins te Delft 10 Juli 1584.

Hij wordt ter dood gebracht.

Parma verovert Maastricht 1579.

Hij verovert Vlaanderen.

Hij neemt de meeste steden van Brabant.

Marnix van St. Aldegonde verdedigt Antwerpen veertien maanden lang.

Antwerpen geeft zich bij verdrag aan Parma over 17 Aug. 1585.

De scheiding van 't Zuiden en 't Noorden voltooid.

Onderhandelingen van Holland om Willem tot "graaf van Holland en Zeeland" te verheffen.--Gouda en Zeeland toeven.

~Willem Lodewijk~ stadhouder van Friesland.

De Algemeene Staten richten een nieuwen raad van state op en stellen ~Maurits~ aan 't hoofd hiervan.

De Staten-Generaal dragen de oppermacht over deze landen aan Hendrik III op.--Hetzelfde aanbod aan Elizabeth gedaan.--Zij zendt hulp tegen het bezetten van Brielle, Vlissingen en Rammekens 1585.

~Robert Dudley, graaf van Leicester~, verschijnt aan 't hoofd van hare troepen Dec. 1585.

De Staten-Generaal bekleeden Leicester met de algemeene landvoogdij.

~MAURITS~ stadhouder van Holland en Zeeland 1585-1625.

~JOHAN VAN OLDENBARNEVELT~ _advocaat van den Lande_.

Een verbod van uitvoer maar 's vijands land uitgevaardigd.

Leicester vertrekt naar Engeland 1586.

De Staten-Generaal wijzigen het plakkaat over den handel.

De leer van de souvereiniteit der staten komt op.

Leicester keert naar de Nederlanden terug 1587.

Leicesters poging om Maurits en Oldenbarnevelt op te lichten mislukt.

Zijn aanslag op Amsterdam slaagt evenmin.

Noord-Holland verklaart zich tegen Leicester, op Medemblik en Hoorn na.

Door Elizabeth van zijn ambt ontslagen, gaat hij voor goed naar Engeland 1587.

Er komt een andere bevelhebber der Engelsche troepen.

=§ 15. _De regeeringsvorm der Republiek van de Zeven Vereenigde Nederlanden._=

De medewerking der staten tot de regeering in Holland begint 1572.

De medewerking der Algemeene Staten tot de regeering begint 1576.

De staten der verschillende gewesten nemen zelven de hooge overheid in handen.--Vestiging van de Republiek der Vereenigde Nederlanden 1588.

_Gelderland_.--Drie kwartieren: Nijmegen, Zutfen en Arnhem.

De bannerheeren niet meer als afzonderlijk lid gedoogd.

Leden der staten: de edelen of ridderschap en de steden.-- Elk kwartier heeft één stem.

_Holland_.--Negentien stemmen, de edelen één, de steden achttien.

Zes groote en twaalf kleine steden.--_De pensionarissen_.

_Het hof van Holland._

_De hooge raad_ opgericht 1582.

Zeeland aan het rechtsgebied van dien raad onderworpen.

_De advocaat van den lande._--Hij heet _raadpensionaris_ sedert 1630.

Zijn werkkring.

_Zeeland_.--_De eerste edele_ en zes steden.--Zeven stemmen.--De abt van Middelburg geraakt uit de vergadering der staten.

De waardigheid van eerste edele komt later achtereenvolgens aan Maurits, Frederik Hendrik, Willem II, Willem III, Willem IV, Willem V.

_Utrecht_.--Drie leden en drie stemmen.--_De geëligeerden_, de edelen en de stad Utrecht, benevens een paar kleinere steden.

_De secretaris van staat._

_Friesland_.--Vier kwartieren: Oostergo, Westergo, Zevenwolde en de elf steden.--_De landdag_.--Elk kwartier heeft één stem.

_Overijsel_.--Twee leden: de edelen uit de kwartieren Salland, Twente en Vollenhoven, en de steden Deventer, Kampen en Zwol.--De ridderschap stemt hoofd voor hoofd; elke stad heeft één stem.

_Groningen_.--Twee leden en twee stemmen; de stad en de Ommelanden.--Drie kwartieren der Ommelanden: Hunsingo, Fivelingo en 't Westerkwartier.--Bij staking van stemmen beslist de stadhouder.

_Drente_.--Twee leden, niet meer dan achttien ridders en zes-en-dertig eigenerfden, en drie stemmen.

=§ 16. _Vervolg._=

_De Staten-Generaal_.--Zeven stemmen.

De werkkring van den raad van state beperkt tot het beheer der krijgszaken en van de financiën sedert 1593.

De unie van Utrecht de grondslag der Staten-Generaal.--Dit lichaam bestaat slechts uit de afgevaardigden van de staten der zeven gewesten na 1585.

Drente uitgesloten.

Vraag omtrent de overstemming en art. 9 der unie.

_De raad van state_ telt twaalf leden, buiten de stadhouders.--Hoofdelijke stemming.

De aandeelen in de algemeene lasten.

_De admiraliteit._

Vijf collegiën, dat van de Maas, van Amsterdam, van Middelburg, van Noord-Holland, òf te Hoorn, òf te Enkhuizen, dat van Dokkum, hetwelk naar Harlingen wordt verplaatst in 1645.

De admiraal-generaal voorzitter der vijf collegiën en van ieder in 't bijzonder.

_De stadhouder_ of _gouverneur_.

De gouverneur vanwege de Staten-Generaal _kapitein-generaal_ en _admiraal_.--De gouverneur veelal kapitein-generaal van het gewest.--Hij verkiest uit voordrachten der vroedschappen de leden dezer lichamen.

In Friesland afzonderlijke stadhouders tot 1748.

Doorgaans is die van Friesland het tevens van Groningen en Drente.--De gouverneur van Holland ook steeds in Zeeland, Utrecht, Gelderland en Overijsel tot stadhouder benoemd.

Einde der stadhouderlooze tijdperken in de vijf laatstgenoemde gewesten 1672, 1747.

Het stadhouderschap en de overige waardigheden erfelijk verklaard in het huis van Oranje-Nassau, ook in de vrouwelijke linie 1747.

=§ 17. _De onoverwinnelijke vloot.--Maurits' krijgsbedrijven.--De afstand van Nederland door Philips II.--De eerste zeeslagen van den tachtigjarigen oorlog._=

Philips II verkrijgt de heerschappij over Portugal 1580.

Sixtus V schenkt Engeland aan de kroon van Spanje 1587.

_De arm[=a]da_.--~Alonzo Peter de Guzman~, hertog van ~Med[=i]na-Sidonia~.

Nederlaag der arm[=a]da door de Engelsche vloot en daarop door de Engelschen en de Nederlanders.--Terugtocht.--Een derde keert terug Oct. 1588.

Zeeland slaat een gedenkpenning.

~MAURITS~ 1590-1625.

Maurits wordt stadhouder van Utrecht en Overijsel 1590.

Hij wordt het van Gelderland 1591.

~OLDENBARNEVELT~.

Maurits verrast Breda 1590.

Hij verovert Zutfen 30 Mei 1591.

Deventer geeft zich over Juni 1591.

Delfzijl overrompeld.--Nijmegen gaat over.

Steenwijk en Koevorden vallen 1592.

Geertruidenberg veroverd 1593.

Groningen geeft zich over aan Maurits en Willem Lodewijk. 24 Juli 1594.

Voorwaarden: alleen de hervormde godsdienst; de stad en de Ommelanden één gewest met Willem Lodewijk als stadhouder.

Drente verkiest Willem als stadhouder 1595.

Parma sterft 1592.

~Albert van Oostenrijk~.

Philips Willem komt in deze landen terug.--Hij vestigt zich te Breda.

Maurits behaalt de zege bij ~Turnhout~.--Maurits heeft 1000 ruiters en verliest 10 man.--2000 dooden en 500 gevangenen 1597.

Philips II schenkt de Nederlanden aan ~Isabella~ en ~Albert~.--_De aartshertog_ en _de infante_.--Het Zuiden en het Noorden gaan voor goed uiteen.

Philips II sterft.--Philips III 1598.

Nieuw verdrag van Nederland en Engeland.

_De aartshertogen_.--Ondernemingen van Noord-Nederland tegen Duinkerken.--Maurits scheept zich in met een leger van ongeveer 15,000 man.--De aartshertog heeft 12,000 man.--Zege van Maurits bij ~Nieuwpoort~ 2 Juli 1600.

Woordenwisseling tusschen Maurits en Oldenbarnevelt te Nieuwpoort.

Ostende drie jaren lang verdedigd.--~Ambrosius Spin[)o]la~ verovert het 1604.

De oorlog te land gestaakt 1607.

~Reinier Klaassens~ vliegt bij ~St. Vincent~ in de lucht 1606.

Zege van ~Jakob van Heemskerk~ in ~de baai van Gibraltar~.-- Hij komt om 1607.

=§ 18. _Het twaalfjarig bestand.--De oprichting der Oost-Indische compagnie._=

Elizabeth sterft 1603.

Jakob I sluit vrede met Spanje 1604.

Versperring der Schelde voor de Engelsche schepen.

Philips III verbiedt allen handel van Nederland op zijn staten 1598.

Onderhandelingen tusschen de aartshertogen en de Republiek 1607.

Twee vorderingen van den vijand maken den vrede onmogelijk.--Hendrik IV zendt gezanten.

_Wapenstilstand te Antwerpen_.--De aartshertogen verklaren, ook uit naam van den koning van Spanje, de Vereenigde gewesten voor onafhankelijk.--Het bestand zal twaalf jaren duren.--Ieder zal behouden, wat hij heeft April 1609.

Eenige schepen naar het Noorden gezonden 1594 en 1595.

Amsterdam rust een paar schepen uit.--~Willem Barentsz.~ en ~Heemskerk~ op Nova-Zembla.--Barentsz. bezwijkt 1596.

_Maatschappij van verre_ te Amsterdam.--~Cornelis Houtman~ waarschijnlijk door haar naar Lissabon gezonden.--Pieter Dirksz. Keyser en Cornelis Houtman lichten met vier schepen te Texel het anker 2 April 1595.

Zij landen te Bantam Juni 1596.

Talrijke maatschappijen van verre opgericht, zoowel in Holland als in Zeeland.

~Olivier van Noort~ stevent den aardbol om 1598.

Oprichting van _de Vereenigde Oost-Indische compagnie_.-- _Monopolie_, haar door de Staten-Generaal verleend.-- Kapitaal van ongeveer 6-1/2 millioen.--_Zes kamers:_ Amsterdam met 1/2, Zeeland (te Middelburg) met 1/4, Delft, Rotterdam, Enkhuizen en Hoorn elk met 1/16 van den inleg 1602.

_73 bewindhebbers_, wier getal kan dalen tot 60.--_De vergadering van zeventienen._--Rechten der compagnie.

De Portugeezen geven het kasteel op _Amboina_ over 1605.

De compagnie vestigt zich ten deele op _Ternate_, _Timor_ en de overige Molukken.--~Pieter Both~ eerste _gouverneur- generaal_ 1610.

Zijn verblijf is op Ternate.--_De raad van Indië._--~Jan Pietersz. Coen~.--Coen verovert Jak[)a]tra en verheft de factorij onder den naam _Batavia_ tot hoofdplaats 1619.

De compagnie verwerft _Form[=o]sa_ en bouwt er Zelandia 1624.

Samenzwering van Engelsche kooplieden op Amboina.--Tien ter dood gebracht 1523.

=§ 19. _De oneenigheden, die de Republiek ten tijde van het bestand schokken._=

~Jakob Arminius~ wordt hoogleeraar te Leiden 1603.

_De praedestinatie_.

~Franciscus Gomarus~.

Arminius sterft 1609.

_De Remonstranten_, naar _de remonstrantie_ zoo geheeten, sedert 1610.

_De Contra-Remonstranten_.

Willem Lodewijk de raadsman van Maurits.--Jakob I staat de Contra-Remonstranten voor 1616.

Engeland geeft, tegen betaling van 3,000,000 gl., d. i. van ruim 1/3 der toen nog verschuldigde som, de pandsteden aan de Republiek terug 1615.

Maurits gaat naar de Kloosterkerk 1617.

~François van Aerssen~, heer van Sommelsdijk, op verzoek van Lodewijk XIII, als gezant uit Frankrijk teruggeroepen 1613.

Hij wordt een van het zeven- of achttal.

Oldenbarnevelt is tegen het opdragen van hooger gezag aan Maurits.

Jakob I raadt het houden eener _nationale synode_ aan.

De meeste provinciën de zaak der Contra-Remonstranten toegedaan.

Utrecht en Holland grootendeels voor de Remonstranten.

_De scherpe resolutie_, door de meerderheid der staten van Holland genomen 4 Aug. 1617.

_Waardgelders_.

Geheel getal voor Holland 1800.--De staten van Utrecht nemen er ruim zeshonderd aan.

Twee besluiten der Staten-Generaal Juni 1618.

De deputatie der Staten-Generaal met Maurits komt te Utrecht 25 Juli 1618.

Maurits dankt op de Neude de waardgelders af 31 Juli 1618.

Hij verandert de vroedschap der stad Utrecht.--~Gillis van Ledenberg~ neemt zijn ontslag als secretaris der staten.

Plakkaat der Staten-Generaal, goedgekeurd door de zes provinciën en zes steden uit Holland, aangaande de afdanking der waardgelders 21 Aug. 1618.

Twee geheime besluiten der Staten-Generaal 28 en 29 Aug. 1618.

De luitenant van de lijfwacht des stadhouders neemt Oldenbarnevelt gevangen.--De Groot, Hogerbeets en Ledenberg gekerkerd 29 Aug. 1618.

De prins kiest andere leden in de vroedschappen van Hollands steden Sept. 1618.

De drie gevangenen verhoord ten overstaan eener commissie uit de Staten-Generaal.--Ledenberg heeft zich reeds gedood.

Vier-en-twintig buitengewone rechters benoemd.

Hogerbeets pensionaris van Leiden sinds Oct. 1617.

Vonnissen, over de drie geveld.

Oldenbarnevelt onthoofd 13 Mei 1619.

_De nationale synode te Dordrecht_ 13 Nov. 1618.

Veroordeeling van de gevoelens der Remonstranten 6 Mei 1619.

_De akte van stilstand_.

De synode stelt de voornaamste leerstukken der Nederlandsche hervormde kerk vast.

_De Staten-overzetting_ of _Statenbijbel voltooid_ 1635.

=§ 20. _De hernieuwing van den oorlog na het bestand.--De oprichting der West-Indische compagnie.--De aanslag op het leven van Maurits en zijn dood._=

Hogerbeets en de Groot naar Loevestein overgebracht Juni 1619.

Hogerbeets wordt vergund, een buitenhuis nabij Wassenaar te gaan bewonen 1625.

Hugo de Groot ontsnapt.--~Maria van Reigersbergen~ en Elsje van Houweningen Maart 1621.

Philips Willem sterft en laat Maurits al zijn bezittingen, ook Oranje na 1618.

Vervolging der Remonstranten.--Tweehonderd hunner predikanten afgezet.--Ten minste tachtig verbannen.

Door toedoen van Maurits worden Reinier van ~Groeneveld~ en ~Willem van Stoutenburg~ van hun ambten ontzet.

Willem Lodewijk sterft 1620.

ERNST KASIMIR stadhouder van Friesland 1620-1632.

Groningen en Drente nemen Maurits 1620.

Oprichting der _West-Indische compagnie_ bij vergunning, voor vier-en-twintig jaren door de Staten-Generaal verleend 3 Juni 1621.

Eerste inleg [f] 7,200,000.--_Vijf kamers_: Amsterdam met 4/9, Zeeland met 2/9, Rotterdam, Noord-Holland en die van Friesland met Groningen, elke met 1/9 aandeel.--_Vier-en- zeventig bewindhebbers_.--_De generale vergadering_ bestaat uit 19 leden.

_Nieuw-Nederland_ en _Nieuw-Amsterdam_ 1626.

Albert overlijdt.--De Zuidelijke Nederlanden vallen terug aan Philips IV.--Isabella landvoogdes 1621.

Isabella sterft 1633.

Maurits' aanslag op Antwerpen mislukt 1624.

Spin[)o]la verovert Breda 1625.

Samenzwering tegen het leven van Maurits.--Stoutenburg vlucht en treedt in dienst van het Zuiden.--Vijftien personen onthoofd, o. a. Reinier van Groeneveld 1623.

Frederik Hendrik trouwt met ~Amalia van Solms~ 1625.

Maurits sterft, oud 58 jaren 23 April 1625.

=§ 21. _Het stadhouderschap van Frederik Hendrik._=

_De stadhouderlijke_ en _de staatsgezinde partij_.

FREDERIK HENDRIK stadhouder van vijf gewesten.--De Staten- Generaal dragen hem de waardigheid van kapitein-generaal en admiraal op 1625-1647.

Groningen en Drente verkiezen den stadhouder van Friesland 1625.

De Remonstranten stichten te Amsterdam _een seminarium_ 1630.

_Het athenaeum_ te Amsterdam gesticht 1632.

Hugo de Groot bezoekt zijn vaderland 1631.

Hij moet weder vertrekken.

Hij wordt gezant van Christ[=i]na aan 't Fransche hof 1634.

Hij sterft te Rostock 1645.

Raadpensionarissen van Holland: ~Antonie Duik~, ~Adriaan Pauw~.--~Jakob Cats~.

De prins neemt Grol in 1627.

Hij rukt met een leger tegen 's Hertogenbosch op.--Een Spaansch en een Duitsch leger doen een inval in de Veluwe.-- De stadhouder van Friesland aan 't hoofd van een verdedigingsleger gesteld.--Een paar duizend man Nederlandsche troepen verrassen Wezel.--De vijanden ontruimen het grondgebied der Republiek.--'s Hertogenbosch geeft zich, na vier maanden, bij verdrag over 1629.

Frederik Hendrik en Ernst Kasimir dwingen Venlo en Roermond zich over te geven.--Maastricht belegerd 1632.

De vijand herneemt Venlo en Roermond.

Ernst Kasimir gewond voor Roermond.--Hij sterft.--~HENDRIK KASIMIR~ 1632-1640.

Verdrag met Maastricht.--De hervormde godsdienst wordt er toegelaten.--De bisschop van Luik behoudt er zijn oude voorrechten 1632.

~Loncq~ vermeestert Olinda en het Recif 1630.

~Piet Hein~ bemachtigt in ~de baai van Matanzas~ de Spaansche zilvervloot.--De waarde der kostbaarheden op ruim 11-1/2 millioen geschat.--Uitdeeling van 50 pct. aan de deelhebbers 1628.

De West-Indische compagnie bezit in Brazilië de streek tusschen de rivier St. Francisco en Rio Grande 1636.

~Johan Maurits van Nassau~ landvoogd van Nederlandsch Brazilië 1636.

De compagnie bezet St. Eustatius 1639.

Johan Maurits verovert St. George del Mina 1637.

Portugal herneemt zijn zelfstandigheid 1640.

De compagnie roept Johan Maurits terug 1644.

Het Recif en eenige forten gaan aan Portugal over 1654.

De Staten-Generaal verklaren Portugal den oorlog.

_Vrede te 's Gravenhage_.--Nederland doet voor 4,000,000 _gouden crusado's_ (8,000,000 gl.) afstand van Brazilië 1661.

De vrede wordt bekrachtigd 1663.

Frederik Hendrik leidt met een negental leden der Staten- Generaal de buitenlandsche staatkunde.

_Aanvallend en verdedigend verbond_ met Frankrijk 8 Febr. 1635.

Philips IV rust een arm[=a]da uit.--67 schepen, o. a. 33 _galjoenen_.--~Don Antonio d'Oquendo~.

~Maarten Harpertszoon Tromp~ levert hem met ruim honderd schepen slag bij ~Duins~ en behaalt de zege.--Dertien Spaansche schepen ontsnappen uit Duins.--Achttien keeren terug 21 Oct. 1639.

Hendrik Kasimir sterft.--Frederik Hendrik wordt stadhouder van Groningen en Drente 1640.

~WILLEM FREDERIK~ stadhouder van Friesland 1640-1664.

Hij trouwt met Albertine Agnes 1652.

Willem wordt verloofd met ~Maria~ 1641.

Hij trouwt met haar 1644.

Frederik Hendrik, oud 63 jaren, sterft 14 Maart 1647.

=§ 22. _De vrede van Munster.--Blik op den toestand des lands._=

Er is sprake van vrede sedert 1641.

Ferdinand III.--De gezanten van Zweden en van de protestantsche rijksvorsten komen bijeen _te Osnabrück_, die der Roomsch-katholieke staten _te Munster_.

Het congres wordt geopend April 1645.

Zeeland en Utrecht er tegen, dat men, buiten Frankrijk, vrede sluit.--_De Westphaalsche vrede_ geteekend 30 Jan. 1648.

Uitwisseling der _ratificatiën_ te Munster 15 Mei 1648.

Zeeland treedt toe 30 Mei 1648.

Art. 1 van den vrede: De Vereenigde Nederlanden als vrije en onafhankelijke landen erkend.--Art. 3 en 5: De Staten- Generaal behouden hun veroveringen; de Spanjaarden beperken zich tot de vaart op Oost-Indië, gelijk zij nu is.--Art. 14: Sluiting der Schelde.

_De generaliteitslanden_: Staats-Vlaanderen, Staats-Brabant met Maastricht en Staats-Limburg of de landen van Overmaas.