Part 21

Waarschijnlijke invoering der beden.

Hij roept voor 't eerst, met de edelen, de schepenen der steden van Holland en Zeeland op.

Verdrag van Willem III met Lodewijk I van Nevers, graaf van Vlaanderen, bekrachtigd door Lodewijk van Beieren.--Lodewijk ziet van de leenhulde wegens Zeeland bewester Schelde af.-- De graaf van Holland tevens graaf van Zeeland 1323.

Willem III geeft zijn dochter Margareta aan keizer Lodewijk ten huwelijk.

~WILLEM~ IV 1337-1345.

Hij komt om bij Stavoren 1345.

Lodewijk beleent ~Margareta~ met Holland, Zeeland en Friesland 1346.

Margareta vertrekt naar haar graafschappen, doch keert spoedig naar Beieren terug.

~Willem~ wordt _verbeider_.

Lodewijk van Beieren sterft.--Karel IV keizer 1347.

Verdrag tusschen Margareta en Willem.--Zij erkent Willem als graaf van Holland en Zeeland en als heer van Friesland.-- Willem zal haar jaarlijks ongeveer 30,000 gl. en een zekere som op eens betalen 1349.

Margareta herroept haar gift en begeeft zich naar Henegouwen.

_Hoekschen_ en _Kabeljauwschen_.

Het buskruit voor 't eerst hier te land gebruikt.

Margareta staat Holland, Zeeland en Friesland aan ~WILLEM~ V af, die belooft, haar een jaargeld te zullen betalen.--Zij behoudt Henegouwen 1354.

Margareta overlijdt te Quesnoi 1356.

Willem V gaat naar Quesnoi 1357.

Albrecht wordt _ruwaard_.

Willem V sterft.--~ALBRECHT~ 1389-1404.

Krijgstocht van Albrecht naar Friesland.

Hij huwt zijn dochter ~Margareta~ uit aan ~Jan zonder vrees~, zijn zoon Willem aan Margareta, een dochter van Philips den stoute.

Zijn jongste zoon ~Jan~ wordt bisschop van Luik.

In de meeste steden van Holland treden _burgemeesters_ met een _raad_ op.

Albrecht sterft 1404.

WILLEM~ VI 1404-1417.

Hij richt een staand leger op.

Willem VI sterft 1417.

Jakoba van Beieren geboren 1401.

~Jan van Touraine~ sterft 1417.

Geschillen tusschen Jakoba en ~Jan van Beieren~ of Jan zonder genade.

Jakoba huwt ~Jan IV~, hertog van Brabant en Limburg, markgraaf van Antwerpen, stichter van de hoogeschool te Leuven 1418.

Verdrag van Jakoba met Jan van Beieren 1419.

Jan van Brabant verpandt Holland en Zeeland aan Jan van Beieren 1420.

De staten van Brabant ontzetten Jan van Brabant van het bewind.

Jakoba trouwt met ~Humphrey, hertog van Glocester~ 1422.

Jan van Beieren overlijdt 1425.

Philips de goede erfgenaam van Jan van Beieren.

Holland en Zeeland blijven Jan van Brabant getrouw.-- Henegouwen huldigt Humphrey en Jakoba.--Jakoba's troepen vermeesteren Schoonhoven.--~Allaert Beilink~ wordt levend begraven 1425.

Humphrey verlaat deze landen.--Jan van Brabant benoemt Philips den goede tot ruwaard van Holland en Zeeland 1425.

Jan van Brabant sterft 1427.

Een geestelijk gerechtshof te Rome verklaart de echtverbintenis met Glocester voor onwettig 1428.

_Verdrag te Delft_.--Philips de goede wordt erkend als ruwaard en erfgenaam van Holland, Zeeland, Friesland en Henegouwen; Jakoba zal niet hertrouwen, dan met toestemming van haar moeder, van Philips en van drie stenden der landen; zij zal een gedeelte trekken van de inkomsten der graafschappen 1428.

~Frank van Borselen~ wordt stadhouder van Philips over Holland en Zeeland.--Hij huwt Jakoba, verliest het stadhouderschap, doch wordt graaf van Oostervant.

Jakoba verliest de grafelijke waardigheid 1433.

Zij sterft 1436.

=§ 6. _Holland en Zeeland onder de graven uit het Bourgondische huis._=

Jan zonder vrees wordt gedood op de Yonnebrug 1419.

~PHILIPS DE GOEDE~ 1433-1467.

Hij verkrijgt Bourgondië, Vlaanderen, Mechelen, Franche- Comté, Artois en Salins 1419.

Hij koopt Namen van graaf Jan III 1421.

Jan sterft.--Namen komt aan Philips 1429.

Hij erft van een neef Brabant, Limburg, Antwerpen 1430.

Jakoba staat hem Holland, Zeeland, Friesland en Henegouwen af 1433.

Hij koopt Luxemburg en neemt het in bezit in 1451.

_De vroedschap en rijkheid._

Philips de goede richt _het hof van Holland_ op 1428.

Instelling van _den geheimen_ of _grooten raad_ 1455.

Vergadering der _Algemeene Staten_ te Brussel 25 April 1465.

De _dagvaart_ van Holland voor 't eerst _staten_ genoemd 1428.

De _zes_ steden dier staten: Dordrecht, Haarlem, Delft, Leiden, Amsterdam, Gouda.--_'s Lands advocaat_.

Staten van Zeeland.--Drie leden, de abt van Middelburg, de edelen en de vijf steden.

Instelling van _de orde van het gulden vlies_ 1430.

Uitvinding der boekdrukkunst òf door Laurens Janszoon Coster van Haarlem, òf door Johan Gutenberg te Mains ongeveer 1455.

Willem Beukelszoon van Biervliet.--Hij sterft 1397.

_De buizen._

~KAREL DE STOUTE~ 1467-1477.

Hij vestigt _den grooten raad te Mechelen_ 1474.

Hij richt een staand leger ruiterij op 1471.

Verdrag van Karel met ~Arnoud van Egmond~.--Arnoud verpandt hem Gelderland voor 300,000 gl. en benoemt hem tot erfgenaam 1471.

Bijeenkomst van Karel en Frederik III te Trier 1473.

Karel de stoute sneuvelt bij Nancy in een slag tegen Réné, hertog van Lotharingen 1477.

~MARIA~ 1477-1482.

Lodewijk XI vermeestert Bourgondië, bespringt Artois en Picardië, zelfs Franche-Comté, bedreigt Vlaanderen.

Holland en Zeeland verkrijgen het _groot-privilegie_.

Maximiliaan wordt Maria's echtgenoot 1477.

Frankrijk geeft Franche-Comté en Artois, op eenige steden na, terug 1493.

Maria sterft.--Maximiliaan wordt voogd voor Philips II of den schoone 1482.

=§ 7. _Holland en Zeeland onder de eerste graven uit het Oostenrijksche huis._=

Opstand van Gent en Brugge.--Gevangenschap van Maximiliaan te Brugge 1488.

~Jan van Schaffelaar~ komt te Barneveld om 1482.

Einde van het oproer van _het kaas-_ en _broodvolk_, alsmede van den strijd der Hoekschen en Kabeljauwschen 1492.

Maximiliaan wordt keizer van Duitschland 1493.

~PHILIPS~ II of ~DE SCHOONE~ 1494-1506.

Bij zijn inhuldiging weigert hij het groot-privilegie te erkennen.

Philips trouwt met ~Johanna~ 1496.

Dood van Isabella, koningin van Castilië 1504.

Philips aanvaardt het bewind over dit rijk, maar sterft 1506.

Maximiliaan wederom regent over de Nederlandsche staten.

Karel geboren te Gent 1500.

~KAREL~ V aanvaardt het bewind over de Nederlandsche staten 1515.

Hij volgt Ferdinand II den katholieke te Arragon op 1516.

Hij wordt keizer van Duitschland 1519.

George van Saksen verkoopt hem zijn rechten op Friesland voor 350,000 gl. 1515.

De Friezen erkennen hem als heer 1524.

~Hendrik van Beieren~ staat hem de wereldlijke macht over Utrecht en Overijsel af 1528.

Groningen erkent hem als heer des lands 1536.

Karel van Gelder staat hem de heerschappij over Drente af 1536.

~Willem van Gulik~ en ~Kleef~ staan hem Gelderland af 1543.

De zeventien gewesten.

=§ _8. Overzicht der geschiedenis van Gelderland gedurende de Middeleeuwen._=

De graaf van Gelder eigent zich eenige rechten der kroon toe 1200-1300.

Lodewijk van Beieren benoemt ~REINALD~ II of ~DEN ZWARTE~ tot hertog 1339.

Samensmelting der steden en edelen tot één lichaam van landsstenden 1418.

De naam _staten_ komt in Gelderland in zwang 1477.

De hoofdsteden der vier kwartieren: Nijmegen, Roermond, Zutfen, Arnhem.

Leden van den landdag: _de bannerheeren_, de ridderschappen, de steden.

Stamhuizen, die over Gelderland het bewind hebben gevoerd: Gelder, Gulik en Egmond.

Graven uit _het huis Gelder_.

Reinald II graaf tot 1339.

Hertog Reinald II sterft 1343.

~REINALD~ III volgt hem op.

Geschil tusschen hem en Eduard.--De partijschappen der _Hekerens_ en _Bronkhorsten_.

Eduard wint den slag bij Tiel 1361.

Reinald staat hem den titel en de rechten van hertog af 1361.

Eduard sterft.--Reinald III wordt weder hertog en sterft 1371.

_Het huis Gulik_--~WILLEM~ I 1372.

Hij wordt hertog van Gulik.

~REINALD~ IV.

Hij sterft 1423.

_Het huis Egmond_.--De landsstenden erkennen ~ARNOLD~ als hertog 1423.

~Adolf~, gesteund door ~Katharina van Kleef~, stelt zich aan 't hoofd der misnoegden.

Adolf laat Arnold van het slot te Grave naar Buren voeren 9 Jan 1465.

Karel de stoute middelaar tusschen vader en zoon.--Hij laat Adolf gevangen zetten 1471.

Arnold verpandt Gelderland voor 300,000 gl. aan Karel den stoute 1471.

Hij sterft 1473.

Karel de stoute onderwerpt Gelderland 1473.

Karel de stoute sneuvelt.--Dood van Adolf van Gelder 1477.

De Gelderschen stellen ~KAREL~ van Gelder aan hun hoofd 1492.

Karel van Egmond bijna meester van geheel Gelderland 1513.

~Maarten van Rossum~.

Karel van Egmond sterft 1538.

Willem van Gulik en Kleef staat Gelderland aan Karel V af 1543.

=§ 9. _Overzicht der geschiedenis van Utrecht, Overijsel, Drente, Friesland en Groningen gedurende de Middeleeuwen._=

De staten van Utrecht beschreven sinds 1400-1500.

Drie leden dezer staten: _de geëligeerden_, de edelen, de stad Utrecht en wellicht mede de kleinere steden.

De naam Overijsel opgekomen 1400-1500.

Leden der staten: de ridders en de steden Deventer, Kampen, Zwol.

_De kastelein_ of _burggraaf van Koevorden_.--_De landdag_ van Drente.--De ridders en _de eigenerfden_.--~HENDRIK VAN BEIEREN~ staat de wereldlijke macht over Utrecht aan Karel V af 1528.

Overijsel erkent Karel V, in plaats van Karel van Egmond, als heer 1528.

Drente komt aan Karel V 1536.

De geschillen der _Schieringers_ en _Vetkoopers_ sedert omtrent 1300.

Zware watervloeden in Friesland.

Maximiliaan verpandt Friesland aan ~Albrecht van Saksen- Meiszen~ voor 300,000 gl. en bevestigt hem in _het erfpotestaatschap_ 1498.

Albrecht sterft.--~Hendrik~ en ~George~ 1500.

De Friezen roepen ~Karel, hertog van Gelderland~, in 1508.

George staat Friesland voor 350.000 gl. aan Karel V af 1515.

~Groote Pier~.

Karel V heer van Friesland 1524.

~Albrecht van Saksen-Meiszen~ door Maximiliaan tot heer van Groningen benoemd 1499.

~Karel, hertog van Gelderland~, in Groningen.

Groningen erkent Karel V als heer 1536.

De landsvergadering van Friesland.--De afgevaardigden van Oostergo, Westergo en Zevenwouden.

_De grietmannen_.

Drie kwartieren der Ommelanden: Hunsingo, Fivelingo, Westerkwartier.

Westerwolde een heerlijkheid tot 1795.

De Staten-Generaal leenheeren van Westerwolde sedert 1594.

De stad Groningen koopt die heerlijkheid voor ruim 140.000 gl. 1619.

De staten bestaan uit de eigenerfden en uit andere afgevaardigden uit de drie kwartieren.--Later komt de stad erbij.

=§ 10. _De Nederlanden onder het bewind van Karel V._=

Karel V heer van de zeventien Nederlandsche gewesten 1543-1555.

_De groote visscherij_ verschaft aan meer dan 20.000 huisgezinnen het onderhoud.--De haring jaarlijks op de kusten van Engeland en Schotland gevangen 24 Juni-25 November.

1500 haringbuizen, alleen uit Enkhuizen 140, loopen in zee.

_De pekelharing_.--_De bokking_.

De Noordsche compagnie sinds 1614.

250 schepen uitgerust voor _de walvischvangst_ 1600-1700.

Antwerpen.--Meer dan 1000 vreemde handelshuizen.--De beurs telt meer dan 5000 bezoekers.--Amsterdam.--Fabrieken.

Begin der Nederlandsche letterkunde ongeveer 1200.

~Jakob van Maerlant~ en _de spiegel historiael_.

Het Vlaamsch.--_Reinaert de Vos_.

De Rederijkerskamers.

_Verdrag van Augsburg_.--Alle Nederlandsche gewesten zullen geheel onafhankelijk van Duitschland zijn, maar onder de hoede van dit rijk staan, mits een zeker aandeel in de rijkslasten dragende 1548.

~MARIA~ _gouvernante_ 1530.

_De raad van state_, _de geheime raad_ en _de raad van financiën_ sedert 1531.

Oproer te Gent.--Karel vordert een bede ven 400,000 gl. van Vlaanderen, welke Gent weigert mede te betalen.

Vonnis, door Karel over de stad geveld 1540.

~Wessel Gansfort~, ~Rudolf Agric[)o]la~.--~Gerrit Gerritsz.~ of ~Desiderius Erasmus~ sterft 1536.

Meer dan Luthers stelsel verbreidt zich dat van Calvijn in Nederland.

De Wederdoopers.--_De Doopsgezinden_ of _Mennonieten_.-- ~Menno Simons~ Roomsch priester te Witmaarsum tot 1536.

Hij is een tijdlang leerling van Ubbo Philips.

Karel V vaardigt elf plakkaten tegen de hervorming uit.

Inquisiteurs ingesteld 1522.

50.000 menschen om des geloofs wille, naar men zegt, onder Karels regeering ter dood gebracht.

Afstand en overdracht der Nederlanden aan Philips II te Brussel 25 Oct. 1555.

Karel overlijdt in 't klooster Yuste 1558.

Karels natuurlijke kinderen: Margareta en Don Jan van Oostenrijk.

Willem van Oranje.

=§ 11. _De Nederlanden onder Philips II tot de komst van Alva._=

~Philips II~ 1555-1581.

~Margareta van Parma~, getrouwd met Octavius Farnese, hertog van Parma, landvoogdes der Nederlanden.--~Karel, baron van Barlaimont~ president van den raad van financiën--~Viglius~ of ~Wigele~ van ~Aytta van Zuichem~ van den geheimen raad.-- Leden van den raad van state: ~Antonius Perenot~, de prins van Oranje, ~Lamoraal, graaf van Egmond~, later de ~Montmorency, graaf van Hoorne~.

Willem van Oranje stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht; Egmond van Vlaanderen en Artois; Johan van Ligne, graaf van Aremberg, van Friesland, Groningen, Drente en Overijsel; de baron van Barlaimont van Namen.

Twee liniën in het huis van Nassau sedert 1250.

De jongste is die van _Nassau-Dillenburg_.

~Willem~, een zoon van Willem den rijke van Nassau- Dillenburg, geboren 1533.

Willem de rijke heeft vijf zonen: Willem, Jan den oude, Lodewijk, Adolf en Hendrik.

Willem erft het prinsdom Oranje van zijn neef Réné.

Antonius Perenot geboren in Franche-Comté.

Paus Paulus IV vaardigt de bul over de bisdommen uit 1559.

De zaak zelve begint werkelijkheid te worden 1561.

Sommige zetels eerst bezet 1570.

18 bisschopszetels opgericht, 3 aartsbisdommen en 15 bisdommen.

Perenot en ~Granvelle~, tevens tot kardinaal benoemd, wordt aartsbisschop van Mechelen.

De vreemde troepen worden verwijderd 1560.

Viglius laat zich geheel door Granvelle leiden.

Willem, Egmond en Hoorne weigeren in den raad van state zitting te nemen, zoolang Granvelle er komt.

Philips beveelt Granvelle het land te verlaten 1564.

Willem, Egmond en Hoorne nemen weder zitting in den raad van state.

Egmond naar Spanje gezonden 1565.

_Het compromissum_ met ~Lodewijk van Nassau~ en ~Hendrik van Brederode~ als hoofden 1565.

Drie- of vierhonderd edelen, leden van dit verbond, bieden de landvoogdes een verzoekschrift aan.--De naam _geuzen_ 5 April 1566.

De _moderatie_ wordt _moorderatie_ genoemd.

~Floris van Montmorency, baron van Montigny~, en ~Jan van Glimes, markies van Bergen~, vertrekken als gezanten naar Spanje 1566.

_De hagepreeken_ in zwang.

_De beeldenstorm_ 1566.

Oranje, Egmond en Hoorne staan de landvoogdes in de vervolging der beeldenstormers getrouw ter zijde.

Margareta bewerkt de ontbinding van het compromissum en doet het prediken der hervormden staken.

Egmond legt den eed van trouw aan den koning af.--Hoorne onttrekt zich tegelijk aan 's konings dienst en aan de bevordering van Oranje's plannen.

Willem neemt zijn ontslag als stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht en gaat naar Duitschland.--Meer dan honderd duizend lieden volgen hem.--Onder hen ~Philips van Marnix~, heer van St. Aldegonde.

~Maximiliaan Hennin, graaf van Boussu~, bij voorraad stadhouder van Holland.

~Alv[=a]rez de Tol[=e]do, hertog van Alva~, komt als kapitein-generaal aan 't hoofd van een leger van ongeveer 17,000 man in de Nederlanden 1567.

=§ 12. _De Nederlanden onder 't bestuur van Philips' landvoogd Alva._=

Alva heeft buitengewone volmacht.

Margareta verwerft haar ontslag en vertrekt naar Italië.-- Alva algemeen landvoogd 1567.

_De raad van beroerte_ of _bloedraad_ opgericht.

Egmond en Hoorne te Brussel ter dood gebracht 5 Juni 1568.

Standbeeld ter hunner eer in die stad opgericht 1864.

Montigny, op een vonnis van den bloedraad, in 't geheim in Spanje geworgd 1570.

Bergen bezwijkt 1567.

~Alva~ laat ~Philips Willem, graaf van Buren~, van Leuven oplichten 1568.

Willem grijpt naar de wapens.--~Lodewijk van Nassau~ zegeviert bij ~Heiligerlee~.--Aremberg sneuvelt, maar ook Adolf 1568.

Alva verslaat Lodewijk bij ~Jemmingen~ 1568.

Ontwerp van Alva omtrent de belastingen: een heffing voor eens van 1 pct.; _de tiende penning_; _de twintigste penning_.

Alva begint met Brussel 1572.

_De Watergeuzen._

De driekleurige vlag de nationale vlag der Nederlanden sedert 1572.

Elizabeth verbiedt haar onderdanen, den Watergeuzen te verstrekken, wat zij behoeven.--Onder bevel van ~Lumey, graaf van der Marck~, eischen zij Brielle op 1 April 1572.

Boussu beproeft vruchteloos de stad te hernemen.

Vlissingen staat op.--Veere voor de vrijheid gewonnen.-- Enkhuizen, Dordrecht, enz. volgen.--Vele steden van Gelderland, Utrecht, Overijsel, Friesland nemen bezettingen van den prins in.

_De vergadering van Dordrecht_ 19 Juli 1572.

Willem hier erkend als gouverneur-generaal en als stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht.

Zutfen en Naarden openen de poorten voor Frederik 1572.

Haarlem insgelijks 1573.

Alkmaar houdt zich staande.

Alva vertrekt.--Hij heeft 18.600 menschen door de handen des scherprechters laten ombrengen 1573.

=§ 13. _De Nederlanden gedurende het bewind van Requ[=e]sens en van Don Jan van Oostenrijk.--De Unie van Utrecht._=

~Don Louis de Requ[=e]sens~.

Middelburg geeft zich aan den prins over 1574.

De slag bij ~Mook~.--~Lodewijk~ en ~Hendrik van Nassau~ komen om 1574.

Het beleg van Leiden hervat.--~Jan van der Does~.--~Pieter Adriaansz. van de Werff~ 1574.

De dijken doorgestoken en de sluizen opengezet.

De dag van 't ontzet 3 Oct. 1574.

De stad verwerft een hoogeschool.

Requ[=e]sens sterft 1576.

De raad van state aanvaardt het bewind na den dood van Requ[=e]sens.--De raad van beroerten houdt op te bestaan 1576.

De Spanjaarden nemen Zierikzee bij verdrag in.--Opstand der Spaansche troepen op Schouwen 8 Nov. 1576.

_De Spaansche furie._--Op Willems voorstel komen afgevaardigden uit het meerendeel der Zuidelijke gewesten te Gent bijeen.

_Pacificatie_ of bevrediging _van Gent_ 8 Nov. 1576.

~Don Jan van Oostenrijk.~

_Het eeuwig edict_, niet onderteekend door Willem, Holland en Zeeland Febr. 1577.

De verrassing van Namen 1577.

Willem wordt _ruwaard_ van Brabant.

Eenige edelen roepen ~Matth[=i]as~ in het land.--Matth[=i]as door de algemeene staten tot landvoogd benoemd onder beperkende voorwaarden 1578.

Matth[=i]as _'s prinsen griffier_.

De Algemeene Staten erkennen Don Jan niet langer als landvoogd.

Willem van Oranje opgebracht in den Roomsch-katholieken godsdienst.

Hij gaat tot den hervormden godsdienst, naar de begrippen van Calvijn, over 1573.

~Alexander Farnese~, hertog van Parma, komt in de Nederlanden 1578.