Part 1

Produced by Anna Tuinman, Harry Lamé, Eline Visser and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net

+--------------------------------------------------------------------+ | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | | | | Tekst die in het originele werk schuingedrukt, gespatiëerd of vet | | gedrukt is, is hier respectievelijk weergegeven als _tekst_, | | ~tekst~ en =tekst=. | | | | Diakritische en andere tekens: [=e] staat voor e-makron, [)e] voor | | e-breve, etc. [f] staat voor het gulden-teken. ^ betekent dat de | | volgende letter in superscript gedrukt is (als in 1^e). | | | | Uitgebreidere opmerkingen staan aan het einde van deze tekst. | +--------------------------------------------------------------------+

BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN HET VADERLAND

DOOR

D^R. J. A. WIJNNE.

VIJFDE, HERZIENE DRUK.

TE GRONINGEN BIJ J. B. WOLTERS, 1879.

_Magno usui est memoria rerum gestarum._

SALLUSTIUS.

_L'histoire des Provinces-Unies est un sujet attrayant._

MIRABEAU.

Stoomdrukkerij van J. B. Wolters.

INHOUD.

Bladz.

§ 1. Nederland in de laatste eeuwen vóór Christus' geboorte en onder de heerschappij der Romeinen 1.

§ 2. De Franken en de Saksen in Nederland en België.--Deze landen worden een bestanddeel van het Frankische rijk.--De invoering van het leenstelsel en van den Christelijken godsdienst.--De Noormannen 5.

§ 3. Onderscheid tusschen den toestand van Friesland en dien van andere streken van ons land.--De wisselingen in de opperheerschappij dezer landen na het verdrag van Verdun.-- Staten, die in het Zuiden en in het Noorden verrijzen.--Aard en uitbreiding der grafelijke macht 9.

§ 4. Holland onder de graven uit het Hollandsche huis 15.

§ 5. Holland en Zeeland onder de graven uit het Henegouwsche en het Beiersche huis 21.

§ 6. Holland en Zeeland onder de graven uit het Bourgondische huis 29.

§ 7. Holland en Zeeland onder de eerste graven uit het Oostenrijksche huis 34.

§ 8. Overzicht der geschiedenis van Gelderland gedurende de Middeleeuwen 36.

§ 9. Overzicht der geschiedenis van Utrecht, Overijsel, Drente, Friesland en Groningen gedurende de Middeleeuwen 39.

§ 10. De Nederlanden onder het bewind van Karel V 43.

§ 11. De Nederlanden onder Philips II tot de komst van Alva 48.

§ 12. De Nederlanden onder 't bestuur van Philips' landvoogd Alva 54.

§ 13. De Nederlanden gedurende het bewind van Requ[=e]sens en van Don Jan van Oostenrijk.--De unie van Utrecht 57.

§ 14. Van de unie van Utrecht tot de vestiging der Republiek van de Zeven Vereenigde Nederlanden 62.

§ 15. De regeeringsvorm der Republiek van de Zeven Vereenigde Gewesten 66.

§ 16. Vervolg 68.

§ 17. De onoverwinnelijke vloot.--Maurits' krijgsbedrijven.--De afstand der Nederlanden door Philips II.--De eerste zeeslagen van den tachtigjarigen oorlog 71.

§ 18. Het twaalfjarig bestand.--De oprichting der Oost-Indische compagnie 76.

§ 19. De oneenigheden, die de Republiek ten tijde van het bestand schokten 80.

§ 20. De hernieuwing van den oorlog na het bestand.--De oprichting der West-Indische compagnie.--De aanslag op het leven van Maurits en zijn dood 87.

§ 21. Het stadhouderschap van Frederik Hendrik 89.

§ 22. De vrede van Munster.--Blik op den toestand des lands 95.

§ 23. Het stadhouderschap van Willem II 102.

§ 24. De groote vergadering.--De eerste Engelsche zeeoorlog 107.

§ 25. De Staat onder de leiding van de Witt.--De bemoeiingen der Republiek met den oorlog in 't Noorden van Europa.--De tweede Engelsche zeeoorlog 113.

§ 26. De triple alliantie en de vrede van Aken.--Het begin van den oorlog in 1672 120.

§ 27. Het vervolg van den oorlog van 1672.--De dood der gebroeders de Witt.--De verheffing van Willem III 124.

§ 28. Willem III.--De negenjarige oorlog.--De Spaansche erfopvolgingsoorlog 132.

§ 29. Blik op den toestand des lands in de laatste helft der 17de en in 't begin der 18de eeuw 140.

§ 30. Het stadhouderschap van Willem IV 146.

§ 31. Het regentschap van de gouvernante Anna, de voogdij van den hertog van Brunswijk en het stadhouderschap van Willem V tot het begin van den oorlog tusschen Engeland en Nederland 151.

§ 32. De oorlog van Engeland en Nederland.--De geschillen der Republiek met Jozef II.--De binnenlandsche oneenigheden en de komst der Pruisen 157.

§ 33. De val der Republiek.--Blik op den toestand des lands 163.

§ 34. De Bataafsche Republiek en het koninkrijk Holland 168.

§ 35. Nederland bij het keizerrijk ingelijfd.--Het herkrijgt zijn onafhankelijkheid 177.

§ 36. Het koninkrijk der Nederlanden tot den opstand van België 185.

§ 37. De opstand van België en het koninkrijk der Nederlanden sedert 1830 195.

§ 38. Eindblik op den toestand des lands 206.

§ 1.

_Nederland in de laatste eeuwen vóór Christus' geboorte en onder de heerschappij der Romeinen._

Het land, welks geschiedenis de volgende bladzijden zullen behelzen, heet Nederland. Het ligt aan den mond van den Rijn, den IJsel, de Maas en de Schelde. Behalve dat het de wateren dier stroomen op zijn bodem ontvangt, krijgt het nog die van tal van kleinere rivieren, welke op dien grond ontstaan. In 't Noorden en Westen beukt, sedert eeuwen, de Oceaan de kusten van dit land en knabbelt er niet alleen stukken af, maar baande zich ook vaak een weg over grasveld en beemde. Eveneens hadden de rivieren eertijds nog geen dijken en stortten dikwijls met onbeteugeld geweld haar wateren over het land heen. Dit land zelf bestond grootendeels uit bosschen, heiden en moerassen.

Terecht mag zulk een land Nederland heeten. Voor een groot deel is de bodem er zeer laag, en aanzienlijke watermassa's stroomen over zijn grond heen in zee. Maar werden hier of daar aanmerkelijke stukken lands weggespoeld, elders voerden de rivieren of de zee vruchtbaar slib aan, waardoor het mogelijk werd polders in te dijken of droog te maken. Geen wonder, dat de gedaante van dit land thans een geheel andere is dan vóór eeuwen. Onder de groote waterplassen, die voorheen in ons vaderland niet bestonden, zijn de Zuiderzee, de Dollard en de Biesbosch de voornaamste. De oorsprong der Zuiderzee--waarschijnlijk zoo genoemd, omdat zij ten Zuiden van Friesland ligt,--dagteekent van het jaar 839, toen een geweldige watervloed over de twee duizend huizen moet hebben weggespoeld. Latere overstroomingen maakten de plas steeds wijder. De Dollard (d. i. dol of onstuimig water) ontstond in 1277. De derde golf, de Biesbosch, had haar ontstaan te danken aan den St. Elizabethsvloed van den 18den November 1421. In dit water groeiden steeds een menigte biezen, die er het voorkomen aan gaven van een "bosch vol biezen": vanhier de naam.

In weerwil van dit alles is het niet vrij van overdrijving, Nederland een land te noemen, aan de golven ontwoekerd, tenzij men niet zoozeer het oog hebbe op het droog gemaakte, als tevens op het droog gehouden land. Door verzuim en tweedracht ging veel grond verloren. Aan die oorzaken van landverlies begon eerst een einde te komen, toen, na het uitroeien der wouden, de akkerbouw vrij algemeen aanving en men, om ook wintergraan te kunnen verbouwen, meer op de dringende behoefte aan dijken en zeeweringen begon te letten, hetgeen volgens sommigen niet vóór de 13de, maar, zooals anderen willen, lang vóór de 10de eeuw plaats greep.

Er is een tijd geweest, waarin de volken 't bearbeiden van metalen niet kenden. Dien tijd, ouder dan de geschreven geschiedenis, noemt men 't steenen tijdperk. De weinige hunnebedden, d. i. graven of bedden van reuzen, in ons land overig, zijn uit dat tijdperk, en de getuigenissen van de oudste bewoning door geen schrijver geboekt. Men meent, dat de stammen, welke later, lang na het steenen tijdperk, maar toch in vroege eeuwen, het tegenwoordige Nederland en België bewoonden, deze landen zullen hebben verlaten, toen een groote overstrooming, de Cimbrische vloed, eenigen tijd vóór den inval der Cimbren en Teutonen in Italië, vele verwoestingen in het Noordwestelijk gedeelte van Europa, alzoo mede in deze streken, teweeg bracht. Het kan zijn. Wil men echter alleen op historische getuigenissen afgaan, dan waren de Friezen, de Bataven, de Kaninefaten, de Tubanten, de Brukteren de voornaamste van de vele volksstammen, die Nederland en België het eerst hebben bewoond. Waarom "Nederland en België?" Omdat de geschiedenis dier beide landen in de eerste vijftien eeuwen onzer jaartelling zoovele punten van aanraking heeft, dat men, sprekende over de historie van slechts één dezer landen, het andere er dikwijls niet van kan afscheiden. Daarom zij hier aangemerkt, wat vooreerst mede voor 't vervolg geldt, dat met de uitdrukking "Nederland" of "deze landen" vaak zoowel Nederland als België wordt bedoeld.

Al die stammen, zoo even genoemd, behooren tot de volkerengroep der Germanen. Wanneer en waarom zij naar ons vaderland afzakten, dit zijn vragen, die niet nauwkeurig kunnen worden beantwoord. Waarschijnlijk waren de Friezen, ongetwijfeld het hoofdvolk, ook de oudste bewoners. De grenzen, binnen welke zij zich ophielden, waren in 't o. de Eems, in 't z. die arm van den Rijn, welke zich bij Katwijk in zee stortte. De woonplaats der Bataven was het eiland der Bataven, tusschen den Rijn en de Waal gelegen, d. i. een deel van het tegenwoordige Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland. Tevens werd dit eiland, vermoedelijk het westelijk gedeelte, door de Kaninefaten bewoond. De Tubanten zullen zich, naar men wil, in Twente, dat aan hen zijn naam ontleent; de Brukteren, voorzoover ons vaderland betreft, ten o. van hen en ten z. van de Friezen hebben opgehouden. Over de zeden en gewoonten dezer volkeren in 't bijzonder valt natuurlijk niets anders mede te deelen, dan wat allen Germanen gemeen is.

Al de genoemde en andere volkeren, die met hen deze landen bewoonden, geraakten in de eerste eeuw v. C. onder de heerschappij der Romeinen. Die van België werden grootendeels met geweld onderworpen, die van Nederland sloten veelal verdragen en namen alzoo, door de omstandigheden gedwongen, vrijwillig het juk op hun schouders. Van de onderwerping der Friezen heeft de stiefzoon van keizer Augustus, Drusus (zie _Overzicht der Algemeene Geschiedenis_, 9de druk, blz. 43), de verdienste. Dat intusschen de oude bewoners van Nederland, als bondgenooten, aan de Romeinen ondergeschikt waren, blijkt hieruit, dat zij manschappen aan de legers van dit volk en zelfs aan de lijfwacht hunner keizers leverden. Dit was dan ook de eenige voorwaarde, waardoor de onafhankelijkheid der Bataven werd beperkt, tenzij de Friezen ossenhuiden moesten opbrengen.

Twee opstanden tegen de Romeinen zijn de eenige merkwaardige gebeurtenissen uit de vroegste eeuwen van Nederlands geschiedenis, die bij de Romeinsche schrijvers staan opgeteekend. De eerste is die der Friezen, in 47 n. C. door den Romeinschen veldheer ~Corb[)u]lo~ beteugeld. Eenigen tijd daarna, in 69 n. C., stonden de Bataven op. De titel "broeders en vrienden van het Romeinsche volk", hun door de machtige bondgenooten geschonken, beschutte hen niet tegen onderdrukking. Niet alleen jongelingen, maar ook ouden van dagen werden voor den krijgsdienst opgeschreven, om hen te noodzaken, zich los te koopen en op die wijze de hebzucht der Romeinsche bevelhebbers of landvoogden te voldoen. Aan 't hoofd der Bataven, die het juk afwierpen, stelde zich iemand, wiens eigenlijke naam is verloren gegaan en die in de taal der Romeinen ~Claudius Civ[=i]lis~ heet. Met hen verbonden zich de Friezen, de Kaninefaten en andere stammen.

Zoolang de strijd tusschen Vitellius en Vespasianus, die beide naar de Romeinsche keizerskroon dongen, niet was beslist, behaalde Claudius Civ[=i]lis meer dan één zege. Maar toen in 70 n. C. Vespasianus' veldheer ~Cere[=a]lis~ kwam opdagen, moest hij het verbond met Rome hernieuwen. Naar 't schijnt, was de toestand der opgestane volkeren, na den strijd, even dragelijk, als hij voorheen jaren was geweest.

Men kan niet ontkennen, dat het verblijf der Romeinsche legers hier te lande sporen achtergelaten, of, met andere woorden, dat de onderwerping aan Rome gunstige gevolgen voor de bevolking dezer streken heeft gehad. Gedurende dien tijd werden hier en daar wegen aangelegd, ook een enkele dijk; elders vaarten gegraven. Zoo liet Drusus, om een waterweg naar de Noordzee te openen en de Bataven tegen overstroomingen van den Rijn te vrijwaren, de naar hem genoemde gracht graven, waardoor de Rijn nabij Doesburg met den IJsel werd vereenigd. Grootendeels uit legerplaatsen, door de Romeinen opgericht, verrezen allengs steden, als Nijmegen, Utrecht, Leiden en andere. Welken rechtstreekschen invloed echter de Romeinen op de beschaving der landzaten zelven hebben geoefend, is moeielijk te zeggen. Het best laat hij zich voorzeker nog afleiden uit de taal, d. i. uit de Nederlandsche woorden, aan het Latijn ontleend, b. v. schrijven, letter, enz.

§ 2.

_De Franken en de Saksen in Nederland en België.--Deze landen worden een bestanddeel van het Frankische rijk.--De invoering van het leenstelsel en van den Christelijken godsdienst.--De Noormannen._

Het spreekt vanzelf, dat ons vaderland, als bestanddeel van het Romeinsche rijk of als woonplaats van stammen, die bondgenooten van de Romeinen heetten, sedert de 3de eeuw n. C. mede ten doel stond aan de menigvuldige aanvallen, door de Germanen op dit rijk gedaan. Van de groote vereenigingen, door de stammen der Germanen onder gemeenschappelijke namen aangegaan, zijn er twee, die tot deze landen in nauwe betrekking komen te staan. Het zijn die der Franken en der Saksen. Sinds het einde der 3de eeuw deden de Franken, n.l. de Saliërs, bij herhaling invallen in de Nederlanden, bleven er sinds de regeering van Julianus den afvallige, d. i. sinds 361 n. C., gevestigd en breidden zich vervolgens meer en meer naar het Zuiden, eerst tot in Noordelijk België, later tot de rivier de Somme uit. Na den dood van Clovis in 511 behoorden Nederland en België ten deele tot die streek, welke men Austrasië noemde.

Doch de Franken waren het niet alleen, die ons land bewoonden. Sedert de 5de of de 6de eeuw is de landstreek bij den IJsel het gebied niet langer van de Saliërs, maar van de Saksen een volk, dat zich over een groot deel van Noordwestelijk Duitschland uitstrekte en aan wier verbond de Tubanten en welke andere stammen Overijsel en Drente mogen hebben bewoond, zich aansloten. Het noordelijk gedeelte van ons land werd in deze eeuwen, die men het Frankische tijdvak kan heeten, steeds bewoond door de Friezen. Hun grenzen waren niet altijd dezelfde; maar het is zeker, dat er tijden zijn geweest, waarin die van de Noordzee en de Wezer tot de Schelde of de Sincfal, d. i. het Zwin (bij Sluis, in Vlaanderen), reikten. Tusschen de Friezen en de Saksen aan de ééne zijde en de Franken aan de andere ontstond van de 6de eeuw af een strijd, die eerst in de dagen van Karel den groote een einde nam.

Gedurende dat veelvuldig kampen verdwijnen de naam der Bataven en die der Kaninefaten voor goed. Sedert de 5de eeuw komen zij niet meer voor. Zoowel deze volkeren, als andere, die tot dusver afzonderlijke namen hadden gedragen, sloten zich bij de Franken aan of smolten met hen tezamen: hun naam ging in den algemeenen naam "Franken" op.

De onderwerping der Friezen aan Karel den groote dagteekent van 't jaar 785, die der Saksen van 805. Van dien tijd af maken dus die beide volkeren, bij gevolg ook Nederland en België, een bestanddeel uit van het Frankische rijk, dat tot 843 bleef bestaan. Gelijk elders, voerden de Franken in deze streken het leenstelsel en het Christendom in. Het doopen of de bekeering der Friezen was, behalve van den Frankischen geloofsprediker ~Wulfran~, grootendeels het werk van de Christenzendelingen, uit Engeland overgekomen, van ~Willebrord~ en ~Winfried~, sinds zijn overgang tot het kloosterleven, alzoo reeds in zijn jongelingsjaren, doorgaans ~Bonifacius~ (d. i. die zijn taak goed volbrengt) geheeten. Willebrord werd de eerste bisschop onder de Friezen. Wulfran is de man, die door zijn onberaden ijver den koning der Friezen, ~Radboud~, in 719 noopte, te Hoogwoude (ten n. o. van Alkmaar) zijn voet weder uit het water terug te trekken, waarin hij dien reeds had gezet, ten einde door den doop in de gemeente der Christenen te worden opgenomen. Bonifacius vond den 5den Juni 755 met drie-en-vijftig zijner leerlingen bij Dokkum den dood des martelaars.

De verdeeling dezer landen of volken in den tijd van de heerschappij der Franken is drieledig: 1^o de kerkrechtelijke, uitgaande van den paus en allengs ingevoerd sedert het begin der 8ste eeuw; 2^o de staatsrechtelijke, uitgaande van den keizer en in de 8ste eeuw tot stand gekomen; 3^o de burgerlijke of geographische, van vroegere tijden dagteekenende en uit den boezem des volks voortgesproten. Ten aanzien van de eerste verdeeling stond het Noorden tot de Schelde en de Waal onder het bisdom Utrecht, het Oosten en het Zuiden onder Saksische en Frankische bisdommen. Staatsrechtelijk werd het land verdeeld in hertogdommen, deze weder in graafschappen, de graafschappen o. a. in schoutambten. De burgerlijke verdeeling was in volken of landen, elk land in _gouwen_, elke gouw in _marken_. Veelal stemde deze verdeeling geheel overeen met de staatsrechtelijke, zoodat een gouw gelijk stond met een graafschap, een mark met een schoutambt. Zóó gingen de aloude marken, d. i. stukken grond, die voorheen 't gemeenschappelijk eigendom waren der markgenooten, welke waarschijnlijk van de eerste verovering of inbezitneming dagteekenden, in deze nieuwe indeeling op.

Hier volgen een paar dier gouwen, zoowel uit het land der Friezen en Saksen, als uit dat der Franken. In het tegenwoordige Groningen: Hunsingo; in het tegenwoordige Friesland: Oostergo, met de hoofdplaats Dokkum; in het tegenwoordige Holland: West-Friesland, met de hoofdplaats Medemblik; in het tegenwoordige Overijsel: Twente, met de hoofdplaats Goor; in het tegenwoordige Gelderland: de Veluwe, de Betuwe, enz.

Vraagt men naar de vruchten van de heerschappij der Franken in deze landen, hierop kan in zooverre een antwoord worden gegeven, dat men zich over 't geheel een tamelijk goed denkbeeld van den algemeenen toestand vermag te vormen. Het land werd, onder 't oppergezag der koningen, bestuurd door hertogen en graven. Oorspronkelijk beduidt het woord _hertog_ aanvoerder van een leger. Maar dikwijls werd ook hij zoo genoemd, die over de krijgsbenden eener zekere landstreek het bevel voerde, weshalve die titel dan aan de landstreek werd gehecht. Zoo waren er hier te lande drie hertogen: een van Friesland, een van Saksen en een van Frankenland. Onder de hertogen stonden _de graven_, d. i. rechters. In den beginne werd die titel zoowel aan ambtenaren van lagen als van hoogen rang gegeven, zoodat b. v. een opzichter over wouden, dijken, wegen, enz. vaak graaf werd genoemd. Later werden die koninklijke of keizerlijke ambtenaren gewoonlijk zoo geheeten, die als rechters, doch ook als burgerlijke bestuurders en aanvoerders van 't leger den vorst vervingen. De bank van _schepenen_, waarvan de graaf voorzitter was, had rechtspraak over het geheele graafschap. Onder de graven vond men _schouten_, die aan 't hoofd stonden van de schoutambten. De bevolking was niet langer in den toestand van wilde horden, maar in dien eener geregelde maatschappij met vaste wetten. Zij was gesplitst in de volgende standen: _vrijen_, _liten_ (lieden of hoorigen) en _slaven_ of _lijfeigenen_. Dewijl de liten op de hoeven der vrijen woonden, noemde men ze hofhoorigen. Noch hun toestand, noch die der lijfeigenen was zoo onaangenaam, als die der slaven in de oudheid of die der negers in de volkplantingen der Europeanen van den nieuweren tijd. Ten bewijze dat handel en nijverheid geen geheel vreemde dingen waren, strekt, dat Dorestad, (Wijk bij) _Duurstede_, b. v. een aanzienlijke koopstad was. De groote wegen werden naar behooren onderhouden en met wering van knevelarij, tegen voldoening van bepaalde tollen, voor elk opengesteld.

Reeds gedurende de regeering van Karel den groote en vroeger werden deze landen door de Noormannen besprongen, doch vooral geschiedde dit onder 't bewind van Lodewijk den vrome en na hem. Deze woeste horden, de stroomen opvarende, legden de steden, die zij op haren weg ontmoetten, zware schattingen van honderden of duizenden ponden goud of zilver op, of kenmerkten in het binnenland, zoover zij doordrongen, haren weg door roof en doodslag. Lodewijk de vrome verschafte de Noormannen een zeer gewenschte aanleiding om hun rooftochten voort te zetten. Tot hem kwamen n.l. drie dier Noordsche vorsten, ~Heriold~, ~Roruk~ en ~Hemming~, die uit Denemarken waren verjaagd en met behulp van Lodewijk hun gebied zochten te herwinnen. Lodewijk, die steeds voor 't Christendom ijverde, hoopte door 't verleenen van den gevraagden bijstand deze vorsten en misschien een aantal hunner onderdanen tot het aannemen van dien godsdienst te bewegen. Hierin slaagde hij naar wensch. De Deensche vorsten lieten zich in 826 doopen; maar het mocht den koning der Franken niet gelukken, hen in 't bewind te herstellen. Vol blijdschap over hun bekeering, gaf Lodewijk hun daarom leenen in de Nederlanden: aan Heriold Dorestad of _Duurstede_ en omstreken; aan Roruk _Kennemerland_ (een deel van Noord-Holland nabij Alkmaar) en aan Hemming _Zeeland_. Dit bracht vele rampen over de Nederlandsche gewesten, want behalve dat de van buiten komende Noormannen hier van nu af hun heerschzucht ruimen teugel vierden, onderdrukten de in deze landen gevestigde Noormannen de landzaten van tijd tot tijd zeer. En niet vóór 885 eindigde hun heerschappij in deze streken.

Inmiddels had het Frankische rijk in 843, bij het verdrag van Verdun, opgehouden te bestaan. Hierbij verkreeg Lotharius I. o. a. het oostelijk gedeelte van Frankrijk en aangrenzende landen, gelegen in 't z., tusschen de Rhône en de Alpen, in 't n., zoowel ten n. van den Rijn als tusschen deze rivier en de Maas, gelijk mede tusschen de Maas en de Schelde tot de monden dezer rivieren. Lodewijk de Duitscher bekwam o. a. het land ten n. van de Alpen en ten o. van den Rijn. Karel den kale eindelijk werd o. a. het gebied ten westen van de Schelde, de Maas, de Saône en de Rhône toegewezen. Hieruit volgt, dat Lotharius I bijna geheel België en Nederland, Karel de kale Vlaanderen, Artois en een deel van Zeeland verwierf. Later, in 870 en 879, kwam het aandeel van Lotharius I aan Duitschland.

§ 3.