# Vitruvii De architectura libri decem

## Part 34

Book page: https://www.cyberlibrary.org/la/books/vitruvii-de-architectura-libri-decem-51812/index.md

Ductus autem aquae quattuor generibus fiunt, aut forma | structili aut fistulis plumbeis aut tubis vel canalibus (5) ligneis aut tubis fictilibus. si per formam aqua ducetur, 5 structura eius diligenter solidari debet, ne per rimas pereat. canaliculus formae iuxta magnitudinem aquae dirigatur. si planus locus fuerit, infra caput aquae structura conlocetur et, si | longior planitia fuerit, pede semis inter (10) centenos vel LX pedes structura submittatur, ut animata 10 aqua non pigro impetu decurrat. nam si intervalla montium fuerint, ad libramentum capitis aquae specus sub terra erit structura aut roboreis canalibus aquae ductus componatur. quodsi con|cavae vallium demissiones inpedient, (15) structura solida vel arcuatili ad libramentum 15 aquae occurratur, aut fistulis plumbeis aut canalibus librate cursus dirigatur. verum si altior locus fuerit unde aqua ducitur, aliquanto inferius planitia inflexa libretur, ut veniens aqua fracto impetu lenius | decurrat. aut si longius (20) de monte ducitur, saepius flexuosas planities facies. minori 20 etiam sumptu et utilius tubis fictilibus inducitur. cum a figulo ergo fient, ne minus duorum digitorum grossitudine corium habeant. sed ipsi tubuli ex una parte angustiores fiant, ut alter in alterum per or|dinem ad palmum ingrediatur. (25) iuncturae autem eorum calce viva oleo subacta 25 inliniantur. et antequam a capite aqua demittatur, favilla per eos cum parvo liquore laxetur, | ut si qua =294= vitia tubuli habuerint excludantur. salubrior etiam multo tubulorum materia invenitur. ex plumbo enim cerussa nascitur, quae corporibus humanis nociva est. exemplum 30 autem huius plumbariorum deformitas probat, qui tractando | plumbum exsucati sanguine foedo pallore mutantur. nam (5) cum fere omnes structas vasorum argenteorum vel aeneorum habeant mensas, tamen propter saporis integritatem fictilibus vasculis utuntur. non alienum videtur etiam 35 conceptacula locis oportunis facere, ut si aquae exhaustae solis ar|doribus fuerint aut venas sitiens terra consumpserit, (10)

* * * * *

Page 291

nihilominus de receptaculis aqua ministretur. canalium vero et tubulorum ligneorum facilis et usitata aquae inductio videtur.

[Sidenote: VII. De mensuris et pondere fistularum.

Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 12).]

Fistulae ergo plumbeae pro magnitudine aquae hanc soliditatem et mensuram accipere debebunt. si centenariae 5 | fundentur demum pedum, M et CC libras fusurae accipiant. (15) octogenariae denum pedum, DCCCCLX libras accipiant. quinquagenariae denum pedum, DC liƀ. accipiant. quadragenariae denum pedum, CCCCLXXX libras. tricenariae X pedum, CCCLX libras. vicenariae X pedum, CCXL libras. 10 octona|riae C libras. (20)

[Sidenote: VIII. De harenae natura probanda.

Vitr. 2, 4 (Pall. 1, 10).]

Harenae fossiciae genera sunt tria, nigra, rubra, carbunculus. ex his quae manu comprehensa stridorem fecerit, optima et purgata erit. quae autem terrosa fuerit, ＜non habebit asperitatem＞. etiamque in vestimentum candidum 15 si | miseris et effusa si nihil sordis reliquerit, idonea erit. (25) si | vero non fuerit unde harenae fodiantur, tunc de fluminibus =295= aut de glareis excernenda erit aut de litore marino. sed marina harena in structuris hoc vitium habet, tarde siccat. unde onerari se continenter non patitur. nisi 20 intermissioni|bus requieverit opus, pondere gravata structura (5) rumpetur. cameris etiam salsum umorem remittendo tectorium opus saepe resolvit. fossiciae vero celeriter siccescunt et tectoria non laedunt et concamarationes utiliter obligant. sed fossiciae recentes statim in structuras 25 mitti debent. fortius enim | comprehendunt caementa. nam (10) si sub sole diutius fuerint aut imbribus pruinisque solutae, et terrosae et evanidae fiunt. fossiciae itaque cum recentes sunt, tectorio operi propter pinguedinem non conveniunt. fluviaticae autem propter macritatem signino operi incongruentes 30 sunt, sed liaculorum | subactionibus in tectorio (15) opere recipiunt solididatem. in caementicias autem structuras pura harena mittatur.

[Sidenote: IX. De calcis utilitate probanda.

Vitr. 2, 5 (Pall. 1, 10).]

Calx itaque de albo saxo vel tiburtino aut columbino fluviatili coquatur aut rubro aut sfungia. quae enim erit 35 ex spisso et duro saxo, utiliter structuris conveniet. quae | autem ex fistuloso aut exiliore lapide fuerit, conveniet (20)

* * * * *

Page 292

operi tectorio. in commixtione ad duas partes harenae una calcis mittatur. in fluviatili autem harena si tertiam partem testae cretae addideris, miram soliditatem operis praestabit.

[Sidenote: X. De lateribus faciendis.

Vitr. 2, 3 (Pall. 6, 12).]

Faciendi autem lateres sunt ex terra alba vel creta 5 vel | rubrica aut sabulone masculo. haec genera terrae (25) propter levitatem fortiora sunt operi. cetera genera quoniam aut gravia sunt aut paleas non continent aut umore sparsa cito | solvuntur, propterea fabricis inutilia videntur. =296= ducendi autem sunt lateres verno tempore, ut ex lento 10 siccescant. qui enim solstitiali tempore parantur, vitiosi fiunt, quoniam calor solis torridus corium in summo cito desiccat, et quasi in|tegri videntur, postea umor interaneus (5) dum siccatur contrahit frontes et scissuris dividit et inutiles operi lateres facit. maxime tamen tectorio operi 15 inutiles erunt, si ante biennium inducatur. non enim possunt ante penitus siccari. fiunt autem laterum genera tria. unum quod graece Lydium ap|pellatur, longum sesquipede (10) latum pede, quo nostri utuntur. sunt et alia duo laterum genera, unum πενταδωρον et alterum τετραδωρον. 20 δωρον autem Graeci palmum appellant. itaque artifices quinque palmorum publica opera extruere consuerunt et IIII privatorum. fieri debebunt et semilateria | remissas (15) quae laterum iuncturas interposita reparent. ita enim fiet ut cum alter alterius protegit coniunctionem, firma 25 structurae soliditas surgat.

[Sidenote: XI. De parietibus latericiis tectorio operi parandis.

Vitr. 2, 8 (Pall. 1, 11).]

Latericii parietes tribus inductionibus prius solidentur, ut opus tectorium sine vitio accipiant. nam si recentes stru|cturae et inductiones fuerint et non ante siccaverint, (20) cum arescere coeperint, scissuris venustatem operis corrumpent. 30 in urbe autem propter multitudinem hominum parietes caementicii altius struuntur, ne latius soli magnitudinem occupent. merito ergo latericiam habere non potuit, ne pondere | cito corrupta fabrica laberetur. latericiis (25) ergo parietibus vitia quae solent accidere ne fiant, hoc 35 modo erit providendum. in summitate parietum structura testacea cum prominentibus coronis altitudine sesquipedali

* * * * *

Page 293

extruatur, ut si corruptae tegulae aut imbrices erunt, parietes tamen solidi | permaneant. (30)

[Sidenote: XII. De generibus arborum et utilitate caesionis.

Vitr. 2, 9 (Pall. 12, 15).]

| Materies arborum quae ad utilitatem fabricae parabitur, =297= autumni tempore antequam favonii flare incipiant utiliter caeditur. prius tamen usque ad medullam securibus 5 circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis umor decurrat et | venarum raritas exsiccata solidetur. sed (5) genera arborum has inter se vires et differentias habent. abies ergo habens aeris plurimum et ignis, minimum terreni et umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore 10 non cito flectitur a pondere. laricis vero materia in omni fabrica maximas habet utilita|tes, primo quod ex ea (10) adfixae tabulae subgrundis ignis violentiam prohibent, neque enim flammam recipiunt neque carbonem faciunt. larix vero a castello Laricino est dicta. quercus terrenis 15 satietatibus abundans parum habens umoris, cum in terrenis operibus obruitur perpetuam servat utilita|tem. aesculus (15) apta aedificiis materies, sed in umore posita ＜vitiatur＞. fagus quod aequalem habet mixtionem umoris et ignis, in umore cito marcescit, siccis locis utilis est. populus alba 20 et nigra, salix et tilia ignis et aeris habent satietatem, in fabrica utiles, in scalpturis gra|tae inveniuntur. alnus, (20) quae proxima aquae nascitur, tenera et mollis materia extra aquam fabricae inutilis est, sed hoc mirum in se habet quod in umore palationibus spisse defixa structuram 25 supra se factam sine vitio servat. ulmus et fraxinus in omni opere cito flectuntur, sed cum aruerint ri|gidae sunt, (25) lentoris causa catenis utiles. carpinus in omni opere tractabilis et utilis invenitur. cupressus et pinus admirandas habent virtutes, quod non cito pondere curvantur, 30 durant enim integrae semper. cedrus si umore non corrumpetur, | eandem habet virtutem. sed quomodo de pinu =298= resina decurrit, sic et ex ea oleum quod cedria dicitur. si libri aut clusa eo inungantur, numquam tineis aut carie solventur. multis itaque templis propter aeternitatem ex 35 ea lacunaria | sunt facta. nam folia eius cupresso similia (5) sunt. nascitur maxime in Creta et in Africa et in Syriae

* * * * *

Page 294

regionibus. quaecumque ergo ex parte meridiana caeduntur utiliores erunt, ex parte autem septentrionali proceriores sunt arbores sed cito vitiantur.

[Sidenote: XIII. De fabrica villae rusticae disponenda.

Vitr. 6, 6 (Pall. 1, 21. 18-20).]

| Primo ita cortes et culinae calidis locis designentur. (10) bubilia in parte meridiana ita ut ad ortum aut ad focum 5 boves spectent. nitidiorem enim cultum recipiunt, si ad lumen attendant. latitudo XV pedum disponatur et in singulis paribus VIII pedes relinquantur. equilia calidis locis | ordinentur, et obscuriora fiant ut securi equi pabulentur. (15) ovilia et caprilia pro magnitudine agri disponantur. 10 cella vinaria contra frigidissimas caeli plagas conlocetur. lumen fenestris a septentrione tribuatur, ut undique frigidus aer vina incolumia servet. vapore enim omnia corrumpuntur. | torcular huius in septentrione ponatur. cella (20) autem olearis in meridie constituenda est. fenestrae ab 15 eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordibus stringatur et suavitas saporis pereat. torcular huius in meridie statuatur. magnitudo pro abundantia rei fiat. granaria ad septentrionem | vel aquilonem spectent, ut (25) aere gelidiori fruges tutius ser|ventur. vaporatae enim =299= regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt 21 quae fruges corrumpunt. horrea fenilia pistrina extra villam sunt constituenda, ut ab ignis periculo villae sint tutiores. si quid vero melius et nitidius facere | volueris, (5) exempla de urbanis fabricis sumes. 25

[Sidenote: XIV. De dispositione operis urbani.

Vitr. 6, 4.]

Urbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet, praesertim cum nulli vicini parietes inpediant. disponendum erit tamen ante, ut certa genera aedificiorum caeli regiones apte possint spectare. hiberna ergo triclinia hibernum occi|dentem spectare debent, quoniam vespertino lumine 30 (10) opus est. nam sol occidens non solum inluminat sed propter vim caloris tepidas facit regiones. cubicula et bibliothecae ad orientem spectare debent. usus enim matutinum postulat lumen. nam quaecumque loca africum spectant umore vi|tiantur, quoniam venti umidi spirantes 35 (15) madidos flatus omnia pallore corrumpunt. triclinia verna et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora

* * * * *

Page 295

sint quando his uti solitum est. aestiva triclinia ad septentrionem spectare debent, quod ea regio praeter ceteras frigidior est et solstitiali tempore | iocundam sanitatis (20) voluptatem corporibus praestat.

[Sidenote: XV. De mensuris aedificiorum.

Vitr. 6, 3. 4.]

Tricliniorum et conclavium quanta latitudo et longitudo 5 fuerit in uno computata mensura, ex ea medietas altitudini tribuatur. si autem exedrae aut oeci quadrati fuerint, media pars mensurae in altitudinem struatur. pinacothecae et | plumariorum officinae in parte septentrionali (25) sunt constituendae, ut colores et purpurae sine 10 vitio reserventur. de vaporatis enim regionibus corruptelae nascuntur.

[Sidenote: XVI. De fabrica balnearum.

Vitr. 5, 10 (Pall. 1, 40).]

Balneis locus eligendus est contra occasum hibernum aut partem meridianam, ut sole decedente vaporetur usque | ad vesperum quod tempus ad lavandum tributum est. =300= suspensurae calidarum cellarum ita sunt faciendae ut primum 16 area sesquipedalibus tegulis consternatur, inclinata ad fornacem ut pila missa intro resistere non possit sed redeat ad | praefurnium. flamma enim sursum adsurgens (5) calidiores efficit cellas. supraque laterculis bessalibus et 20 rotundis pilae instruantur ex capillo argilla subacta, in privato pedibus binis semis, in publico ternis. tegulae bipedales super constituantur quae pavimentum dirigant. plumbeum vas quod | patenam aeream habet, supra fornacem (10) conlocetur, alterum simile frigidarium secus, ut 25 quantum caldae ex eo in solio admittatur tantum frigidae infundatur. magnitudines autem balnearum pro hominum copia aut voluntatis gratia fieri debebunt, dummodo cellae sic disponantur ut quanta longitudo | fuerit tertia dempta (15) latitudo disponatur. melius enim ignis per angustiora latitudinis 30 cellarum operabitur. lumen fenestris ab hibernis aut meridianis partibus tribuatur. aestivis balneis hypocausteria pro loci magnitudine cum piscinis in septentrione vel aquilone constituantur, et ab eadem parte | maxime lumen fenestris (20) admittatur, ut salubriorem et corporibus iocundiorem 35 gratiam praestet. in villa rustica balneum culinae coniungatur, ut facilius a rusticis ministerium exhiberi possit.

* * * * *

Page 296

[Sidenote: XVII. De cameris balnearum.

Vitr. 5, 10 (Pall. 1, 40).]

Camerae structiles fortiores erunt. figulinae autem ad | contignationem suspendantur ita ut catenis ancoratis fixae (25) tegulae velut palliola quae cameram circinent sustineant. | eadem ratione et planas cameras facies. utilius autem =301= disponetur, si regulae vel arcus ferrei fiant, ut uncis ferreis 5 ad contignationem suspendantur ita ut tegularum iuncturae super regulas vel arcus recumbant. superiores ergo iuncturae | ex capillo argilla subacta linantur. inferior autem (5) pars iuncturae quae ad pavimentum spectabit primo calce cum testa temperata trullizetur, deinde albario sive tectorio 10 opere inducatur. maior tamen et diligentiae et utilitatis ratio videtur, si duplices balnearum camerae fiant, inferior caemen|ticia et superior suspensa. inter duas enim cameras (10) umor retentus numquam vitiabit contignationes. sudationes etiam praestabuntur meliores. 15

[Sidenote: XVIII. De expolitionibus pavimentorum.

Vitr. 7, 1.]

Considerandum erit ut solum firmum sit et aequale, tunc rudus inducatur et vectibus ligneis contusum calcetur. supra | inpensa testacea crassior inducatur et iterum vectibus (15) contusa solidetur. tertio nucleus id est inpensa mollior inducatur, et politionibus insistas. ne rimas inutiles operi 20 relinquat.

[Sidenote: XIX. De pavimentis supra contignationem faciendis.

Vitr. 7, 1 (Pall. 1, 9).]

In contignationibus diligenter respiciendum est ut aequalitas soli dirigatur. item danda est opera ne axes quer|cei cum aesculinis commisceantur. nam quercus cum (20) accepto umore siccescere coeperit arcuatur et rimas inutiles 25 operi efficiet, aesculus diligenter composita ad perpetuitatem durabit. verum si inopia loci aesculus defuerit, in tenuissimos axes quercus secetur, et primum in directo iactatis axibus, | sequentibus in transverso stratis, bini clavis crebro (25) ad contignationem confixis utiliter operi subicientur. de 30 cerro aut fago seu farno coaxationes haut ad vetustatem poterunt permanere. iactatis in ordinem et compositis axibus filix aut | paleae aequaliter supersternantur, ut =302= calcis umor ad axes pervenire non possit. tunc insuper statuminetur saxo ne minori quam qui possit manum 35 implere. statuminibus ＜inductis＞ ruderi seu novo sive redivivo ad duas partes una calcis mi|sceatur. rudus [est (5)

* * * * *

Page 297

maiores lapides contusi cum calce mixti] inpensa crassiori induci debebit ne minus crassitudine digitorum VI. exacto pavimento ad regulam et libellam supra inpensa testacea mollior inducatur, et siccet. tum aut marmor sectile aut tesserae aut scutula aut trigona aut favi | 5 (10) superinponantur, et usque eo fricetur ut iuncturae vel anguli inter se conveniant, tunc erit perfecta fricatura. quodsi facultas non erit unde superfigantur, ne aut lacunae aut tumuli sint, ad regulam fricatura extendatur et supra marmor tunsum incernatur aut harena cum calce inducta 10 polia|tur. sub divo maxime vitanda sunt finita pavimenta, (15) quoniam frigore et umore saepe corrumpuntur. sed si necessitas aut voluntas facere hortatur, hanc operis subtilitatem servabis. missis in ordinem tabulis et alias in transversum, sicut supra monstratum est, ad tignationem 15 configes et paleam aut fili|cem super aequaliter sternes et (20) loricabis de saxo qui manum possit implere. super rudus pedaneum induces et vectibus ligneis frequenter densabis, et antequam rudus siccescat, tegulas quadratas bipedales, quae per omnia latera canaliculos habent digitales, calce 20 viva ex oleo temperata frontibus | tegularum qua canaliculi (25) erunt implebis et sic iunctas supra rudus compones, ut margines tegularum cum calce comprehendi possint. quae res cum siccaverit quasi unum corpus facit | et =303= nullum umorem ad inferiora admittet. postea nucleum 25 sex digitorum induces, et frequenter fricabis ne setas faciat, et tesseram duorum aut trium digitorum latam supra inprimes aut tabulas quammagnascumque marmoreas, ut nullo | modo fabrica vitiari possit. si quis autem diligentius (5) facere volet, omnibus annis ante hiemem iuncturas 30 axium faecibus perungui faciat. testacea spicata tiburtina pari modo fricaturis et politionibus exerceantur.

[Sidenote: XX. De calce probanda operi albario.

Vitr. 7, 2 (Pall. 1, 14).]

In albario opere calcem sic probare debebis. in fossa | calcem, quae multo ante tempore fuerit macerata, de ascia (10) quasi lignum dolabis, et aciem si nusquam inpegerit atque 35 adhaerens asciae viscosa videbitur, optima erit operi albario. recenter extincta et calculosa si fuerit, dum siccescere

* * * * *

Page 298

coeperit calculi crepant et inutiles rimae operi efficientur. unde | proxime extinctam in opus albarium mittere non (15) oportet.

[Sidenote: XXI. De cameris canniciis.

Vitr. 7, 3 (Pall. 1, 13).]

Camerae ergo canniciae sic erunt disponendae. asseres abiegnei ad lineam aut regulam aequaliter dirigantur, ne 5 plus habeant grossitudinis quam digitos tres. hos inter se sesquipedali mensura divisos ordinabis et catenis ad contigna|tionem suspendes ita ut binae perticae graciliores (20) inter eos sint missae. his faciant tomices ligaturas, catenae autem parentur aut de iunipero aut oliva aut buxo aut 10 cupresso. camerae ex harundine graeca vel palustri vel grossiori rasa et contusa sic contexantur ut fasciculi aequalis admo|dum grossitudinis et longitudinis ante ligentur, (25) qui possint | aequalem nitorem ostendere, aut si quam =304= cultiorem gratiam emutare volueris, fasciculi mollioris 15 cannae facilius flexi ducantur. postea primo manu inducatur inpensa pumicea, et trullizetur ut canna subigatur, deinde harena et calce diri|gatur. tertio marmor tunsum (5) super calce inducatur et poliatur. sic et nitore gratiam et virtutem solidam facies. si quid autem urbanius cameris 20 addere volueris, fasciculos de canna facies et laquearis operis delicate aut arcuatilis camerae exemplis uteris.

[Sidenote: XXII. De politionibus parietum caementiciorum.

Vitr. 7, 3 (Pall. 1, 15).]

| Parietes uno corio tenui et alio grossiori si fuerint (10) inducti et politi, macritate inpensae cito corrumpentur. exemplum huius ex speculis sumere debemus, quorum 25 tenues lamminae falsas et deformes exprimunt imagines, solidae autem lamminae veras et suae pulchritudinis formas designant. prima | ergo inductione trullizata, cum arescere (15) coeperit, iterum ac tertio loricationes dirigantur. cum tribus coriis opus fuerit deformatum, tunc ex marmore 30 granio trullizationes sunt subigendae. sed ipsa species sic paretur ut ante inductiones tamdiu subigatur ut rutrum ex ea mundum levetur. in|arescente inductione alterum (20) corium subtilius inducatur, ut marmoris candore et politionibus fundata soliditas nitidum culturae faciat decorem. 35 omnia ergo quae diligenti studio componuntur, neque vetustatibus obsolescunt neque cum | purgari coeperint gratiam =305=

* * * * *

Page 299

coloris amittunt. umidi enim parietes cum picturis ornantur desudescent, et operi obligatus color elui non potest.

[Sidenote: XXIII. De opere coronario.

Vitr. 7, 3.]

Operi coronario subtilior inpensa necessaria est, ut am|plius fricata mollius nitore gratiam faciat. observandum (5) tamen erit ne gypsum inpensae adiungatur. siticulosa 5 enim materia dum cito arescit, vicina coronarium opus politionibus parietum et camerarum cum superinducitur ruina corrumpit.

[Sidenote: XXIV. De parietibus caementiciis umidis locis solidandis.

Vitr. 7, 4.]