# Vitruvii De architectura libri decem ## Part 28 Book page: https://www.cyberlibrary.org/la/books/vitruvii-de-architectura-libri-decem-51812/index.md | alter aestivus contra autem E littera I erit quo secat (20) circinationem linea quae est traiecta per centrum ubi est littera A, et contra G et H litterae erunt L et K, et 5 contra C et F et A erit littera N. tunc perducendae sunt diametroe ab G ad L et ab H ad K. quae erit superior, 5 partis erit | aestivae, inferior hibernae. eaeque diametroe =235= sunt aeque mediae dividendae ubi erunt litterae M et O, ibique centra signanda, et per ea signa et centrum A linea ad extrema lineae circinationis est perducenda ubi erunt litterae P Q. | haec erit linea προϲ ορθαϲ radio 10 (5) aequinoctiali, vocabitur autem haec linea mathematicis rationibus axon. et ab eisdem centris diducto circino ad extremas diametros describantur hemicyclia, quorum unum 6 erit aestivum alterum hibernum. deinde in quibus locis secant lineae paralleloe | lineam eam quae dicitur horizon, 15 (10) in dexteriore parte erit littera S, in sinisteriore V, et ab extremo hemicyclio ubi est littera G, ducatur linea parallelos axoni ad sinistrum hemicyclium ubi est littera H. haec autem parallelos linea vocitatur logotomus. et tum 1 altera ae(ę _S_)stivus _HS_. | contra aū (_HS_, autē _G_) littera .I. erit (erit _om. G, add. G^{c}_) qui secat _x_. 2 lineae (_HS_, -ę _G_) quę est _x_. | ubi erunt (er᷎ _H_) litterae(ę _GS_) I . K . L . M. & (et _G_) contra K . lineae (-ę _G_) erunt (er̅t̅ _G_) K . H . X . I (XI _ante corr. G_). 5 diametro ab C. ad I. et ab H. (| _H_) quae erit inferior partis . erit aestive (_H_, ęstivę _GS_) superior hibernae. _x_. 7 aequae (ęque _GS_) diametro _x_. | M et O: .O. & (et _G_) .P. _x_. 8 centrum .C. lineae ad extremas lineae circinationes | sunt ꝑducendae ubi er᷎ litterae . G . R . F . R. ◌ Hęc erit | (_sic_) _H_, _item_ (_sine punctis tamen_ . q . p . t . r. Hęc) _SG_. 10 prosorthas _H_: proshorthas _S_, pros horthas _G_. 11 heę (_sic_) _S_. | ọ̇rationibus _G^{c}_. 12 deducto _x_. 13 emiciclia ꝉ icydia (_sic in ipso textu_) _S_: | icyclia _H_, iciclya _G_. 15 parallelon & lineā eā _x_. 16 littera e (littera¦e. _G^{c}_) | in sinisteriore .T. ◌ & ab littera S. ducatur linea paralle|los axon ad extremum hemicycliū ubi erit littera .V. ◡ & ab C. ad sinistrā hemicyclii ⊙ item parallelos linea | ducatur ad littera .X. (_sic_) _H_ (_et LP_) _et similiter_ (_sine punctis tamen_) _SG_ (_ubi_ ad litterā .X.). 19 lineae (-ę _GS_) vocitantur locothomus (loco‿thomus _G^{c}_) _x_. * * * * * Page 233 circini centrum conlocandum est eo | loci quo secat eam (15) lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera D, et diducendum ad eum locum quo secat circinationem aestivus radius ubi est littera H. e centro aequinoctiali intervallo aestivo circinatio circuli menstrui agatur, qui menaeus 5 7 dicitur. ita habebitur analemmatos deformatio. | cum hoc (20) ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas sive per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam | per =236= menstruas in subiectionibus rationes horarum erunt ex analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae 10 varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus his artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque | earum effectus unus, uti dies aequinoctialis (5) brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter sit divisus. quas ob res non pigritia deterritus praetermisi 15 sed ne multa scribendo offendam, a quibusque inventa sunt genera descriptionesque horologiorium exponam. neque enim nunc | nova genera invenire possum nec aliena (10) pro meis praedicanda videntur. itaque quae nobis tradita sunt et a quibus sint inventa dicam. 20 VIII Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen sive | hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam discum (15) in planitia. arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli dicunt Apollonium. plinthium sive lacunar, quod etiam in circo 25 1 eam lineam: circinationem _x_. 2 D: .e. _x_. | deducendum _x_. 5 manaeus (mana|eus _S_) _HS_, maneus _G_. 6 analematos _HG_ (ánalemmatos _S_). 7 sive ꝑhibernas lineas sive aequinoctialis radius ubi|erit littera e. sed deducendū ad eū locū quo secat circi|nationem ꝑaestivas sive ꝑaequinoctiales _etc._ (_sic repetendo_) _H, item S et_ (_ubi_ sed | ducendū) _G_. 9 rationes _HS(G^{c})_: _om. G_. 10 anallēatios _H_, analematios _G_, analemmatios _S_. | subicianturque _x_. 14 idemque _x_. | XII. _G_. 15 divisus _G(S)_: -sū . _H_ (_et ante ips. corr. S, ubi pro_ -ſu · _nunc videtur_ ſuſ _i. e. per punctum et pro puncto inseritur_ ſ). | p̄(pre _S_)termissis _x_. 20 inventi _H_. | 22 berosus _GS_: berossus _H_. | scaphen _HS_: scapen _G_. 23 hemisphe(spe _G_)rium _x_. | aristharcus _H_, -tarcus _GS_. 24 arachanen _x_. 25 panthium (-ū _G_) _x_. | lacunar _G et_ (_ubi_ r _ex_ s _ras._) _S^{c}_: -nas _HS_. * * * * * Page 234 Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, προϲ τα ιϲτορουμενα Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas, Patrocles | pelecinum, Dionysodorus conum, Apollonius (20) pharetram, aliaque genera et qui supra scripti sunt et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, conicum 5 plinthium, antiboreum. | item ex his generibus viatoria =237= pensilia uti fierent plures scripta reliquerunt. ex quorum libris si qui velit subiectiones invenire poterit, dummodo sciat analemmatos descriptiones. 2 Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus 10 | horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, (5) qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res invenit. sed uti fuerint ea exquisita, dignum est studiosis agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae natus patre tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos 15 excellens dictus | est artificiosis rebus se delectare. namque (10) cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere ut cum duceretur sursumque reduceretur, linea latens 3 pondus reduceret, ita conlocavit machinationem. canalem ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit. per 20 canalem lineam in angulum | deduxit ibique tubulos struxit. (15) in eos pilam plumbeam per lineam demittendam curavit. ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum premeret caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces frequentiam caeli compressione solidatam extrudens in aerem 25 1 prosta historumena _HS_, ꝓtha hystoromena _G_. 2 prospanclema _x_. | andrias _x_. 3 pelecinum _x_: pelignum _Fav._ (_p. 309, 18. 17_). | dioniso | ◌ porusconū _H_, dionisius. | porusconū _S_, dioniso porusconum _G_. 4 paretram (-ā _G_) _x_. 5 alia _S_. | conarchenen conatum (-ū) plinthium (-ū) antiboraeum (-reū _SG^{c}_) _x_. 6 idem _x_. 7 pensilia _GS_: pen̄silia _H(G^{c})_. | ut _S_. 8 subiectionis _S_ (-nes _HGS^{c}_). 11 aclesbio _x_. 12 qui &ıā spiritus naturalis ineū atticasque _x_. 13 est _om. x_. 14 clesbius _x_. 16 seḍ̇electare _G^{c}_. 18 susumque _x_ (_usu romanico, qui ubique delendus est, ut p. 253, 26 et apud Varronem: Keil ad Cat. p. 61, ad Varr. p. 135, Lachm. ad Lucr. p. 144_.--introsus _semel S p. 231, 12_). | deduceret _x_. 21 lineam _G_: lıg̸neā _H^{c}_, ligneam _S_. 22 demittendam _HS_: dim- _G_. 25 conpressione _G_: confressione _HS_. * * * * * Page 235 patentem offensione tactus sonitus ex|presserat claritatem. (20) 4 ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his principiis usus hydraulicas machinas primus instituit. item aquarum expressiones automatopoeetasque machinas multaque 5 deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua | comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex (25) | auro perfectum aut ex gemma terebrata. ea enim nec =238= teruntur percursu aquae nec sordes recipiunt ut obturentur. 5 namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat 10 scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive tympanum | dicitur. in quo conlocata est regula versatili (5) tympano denticulis aequalibus perfecta. qui denticuli alius alium inpellentes versationes modicas faciunt et motiones. item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum 15 dentata una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque mo|tionum, in quibus moventur sigilla, vertuntur (10) metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae canunt, 6 reliquaque parerga. in his etiam aut in columna aut parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens ab 20 imo virgula significat in diem totum. quarum brevitates aut crescentias cuneorum adiectus aut | exemptus in singulis (15) diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. metae fiunt duae, una solida una cava, ex torno ita perfectae 25 ut alia in aliam inire convenireque possit, et eadem regula laxatio earum aut coartatio efficiat aut vehementem | aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his (20) 1 offensıonē tactu _x_. 2 clesbius _HS_, -bies _G_. | extractu _x_. 3 spiritus vocesque nasci _x_. 4 instituit _HS(G^{c})_: instruxit _G_ (_sed supra_ ī aꝉ instituit _G^{c}_). 5 automato pictasque _HS_, a. pitasque _G_. 8 terre brata _G_. 9 terentur (_ante corr._) _S_. | percussu _x_. | aquę sordes nec rec. (_sic ante corr._) _G_. | opturentur _HS_: obdurentur _G_. 11 scaphum (-ū _GS_) _x_. 12 ē regula versatile tympanū d. ae. sunt perfecta _x_. 18 bucinae (-ę): _sic x_. 20 quae (quę _GS_) sigillum _x_. 21 quorum _x_. 28 leuē _G_. | vasa aquę _S_: vasaquae _H_, vas aquę _G_. * * * * * Page 236 rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum 7 ad hibernum usum conlocationes. sin autem adiectionibus et detractionibus correptiones dierum aut crescentiae ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei saepissime vitia fa|ciunt, sic erit explicandum. in columella 5 (25) horae ex analemmatos transverse describantur, menstruaeque lineae columella signentur. eaque columna versatilis perficiatur, uti ad si|gillum virgulamque, qua virgula egrediens =239= sigillum ostendit horas, columna versando continenter sui cuiusque mensis brevitates et crescentias faciat horarum. 10 8 Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae ana|phorica (5) dicuntur perficiunturque rationibus his. horae disponuntur ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione ab centro dispositae in fronte. in ea circuli sunt circumdati menstrua spatia finientes. post has virgulas tympanum, 15 in quo descriptus et depictus est mundus signiferque circulus, | descriptioque ex XII caelestium signorum fit (10) figura, cuius ex centro deformatur unum maius alterum minus. posteriori autem parti tympano medio axis versatilis est inclusus inque eo axe aenea mollis catena est 20 involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab aqua sublevatur, altera aequo | pondere phelli sacoma (15) 9 saburrale. ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum saburrae pondus infra deducens versat axem, axis autem tympanum. cuius tympani versatio alias efficit uti 25 maior pars circuli signiferi alias minor in versationibus suis temporibus designet horarum proprietates. | namque (20) 2 sin autem cuneorum adiectionibus … ex cuneis … fieri _x_. 3 correptionis _ante corr. G_. 8 qua: quia _ante corr. G_. 9 continentur (-t᷎ _H_) _HS_ (-ter _G_). 10 suis cuiusque mensibus (-bꝰ _HG_) _x_. | facer& (-et _G_) _x_. 11 anaporica _x_. 12 perficiuntque _x_. 13 aenis _G_. 17 ex duodecim _S_. | fit (_HS_, sit _G_) figurata . cuius & (et _G_) centro deformatio _x_. 19 posteri autē (_ante corr._) _G_. | parti _HS_: parte _G_. 20 inque _GS_: inquae _H_. | axi _x_. 21 phellos sive tympanum. qui _x_. | abaq⁊ (_ante corr._) _G_. 22 altero _x_. | phellis _G_. 23 saburrali _x_ (_cum L, sed_ phellis acomasa brumali _Plcv_). 26 signi fieri _H_. | minus _x_. 27 honorarū _H_ (_ubi_ hoṇọrarum _etiam P^{c}l^{c} et sine corr. cm, non hv_). * * * * * Page 237 in singulis signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava sunt perfecta, cuius bulla, quae solis imaginem horologiis tenere videtur, significat horarum spatia. ea translata | ex =240= terebratione in terebrationem mensis vertentis perficit cursum. 10 itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens 5 dilatat contrahitque dies et horas, sic bulla in horologiis ingrediens per puncta contra centri tympani versationem, | cotidie cum transfertur aliis temporibus per latiora aliis (5) per angustiora spatia, menstruis finitionibus imagines efficit horarum et dierum. 10 De administratione autem aquae quemadmodum se 11 temperet ad rationem, sic erit faciendum. post frontem horo|logii intra conlocetur castellum in idque per fistulam (10) saliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem adfixum sit ex aere tympanum habens foramen, per quod 15 ex castello in id aqua influat. in eo autem minus tympanum includatur cardinibus ex torno masculo et femina inter se coartatis, ita | uti minus tympanum quemadmodum (15) epitonium in maiore circumagendo arte leniterque versetur. 12 maioris autem tympani labrum aequis intervallis CCCLXV 20 puncta habeat signata, minor vero orbiculus in extrema circinatione fixam habeat lingulam, cuius cacumen dirigat ad punctorum regiones, in|que eo orbiculo temperatum sit (20) foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat administrationem. cum autem in maioris tympani labro 25 fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit inmotum, in summo habeat deformatum cancri signum, ad 1 sui usque _x_. 3 tinere _H_. | significat _ante corr._ (_i. m._) _om. G_. 4 cursum suum . itaque _x_. 9 imagines _G_: -nis _HS_. 14 saliat aqua _GS_: saliata quae _H_. 15 habens tello in | id _etc. ante corr._ (_qui supra supplevit omissa_) _G_. 17 & (et _G_) torno _x_. 18 coartis (_ante corr._) _G_. 19 epitonium (_sic et infra p. 261, 20. 262, 25_) _x_ (_cf. Goppert, Bedeut. von ferruminare Bresl. 1869 p. 38, Keil ad Varron. p. 247, R. Cagnat: Revue de phil. 1894 p. 170_). 20 maioris _GS_: -res _H_. 21 designata _S_. 22 ligulam _x_. 24 quia _HS_: qua _G_. 25 labro _G_: libro _HS_. 27 inmotum & in s. _x_. | cancri signū _S_: cancri signorū _G_, caneri (_sic et ante corr. L_) signorū _H_. * * * * * Page 238 perpendiculum eius in imo capricorni, | ad dextram spectantis (25) librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque inter 13 eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur. igitur cum sol fuerit in capricorno, orbiculi lingula | in maioris =241= tympani parte capricorni cotidie singula puncta tangens, 5 ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus, celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vas, quod excipiens eam, cum brevi spatio impletur, corripit et | contrahit dierum spatia et horarum. cum autem (5) cotidiana versatione minoris tympani lingula ingreditur 10 in aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et aqua e vehementi cursu cogetur tardius emittere salientem. ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat 14 horarum spatia. | aquarii vero pisciumque punctis uti (10) gradibus scandens orbiculi foramen in ariete tangendo 15 octavam partem aqua temperate salienti praestat aequinoctiales horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia ad summa cancri puncta partis octavae foramen se tympani versationibus peragens et in | altitudinem eo rediens (15) viribus extenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando 20 spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. a cancro cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae partis octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo spatia contrahit horas, et ita perveniens | ad puncta librae (20) 15 aequinoctiales rursus reddit horas. per scorpionis vero 25 spatia et sagittarii proclivius deprimens se foramen rediensque circumactione ad capricorni partem VIII, restituitur celeritate salientis ad brumales horarum brevitates. 1 spectantes _x_. 2 signi _x_. 4 in capricorni orbiculo ligula _x_. 5 parte & (et _G_) c. _x_. 7 advastū excipiens _x_. 9 dierum minoris spatia _x_. 10 maioris tympani lingula (_sic HG_, ligula _S_) ingrediatur in aquario cuncta descendent (-dænt _H^{c}_) foramina perpendiculo & aq⁊ (-ę _GS_) v. c. cogitur _x_. 13 ita comminus _S_. 15 formamen _H_. 16 aquae (-ę _GS_) _x_. 18 se: seu _x_. 20 dilatat _G_: -tet (-t& _H_) _HS_. 21 cancri _GS^{c}_: cancris _HS_. 24 spatio _G_. 25 aequinoctiales _G_: -lis _HS_. 26 radiensque _G_. 27 VIII. _HG:_ octavam _S_. * * * * * Page 239 | Quae sunt in horologiorum descriptionibus rationes et (25) apparatus ut sint ad usum expeditiores quam aptissime potui perscripsi. restat nunc de machinationibus et de | earum principiis ratiocinari. itaque de his, ut corpus =242= emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine 5 incipiam scribere. LIBER DECIMUS. 1 | Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta (5) dicitur a maioribus dura conditione sed iure esse non iniquo constituta. nam architectus cum publicum 10 opus curandum recipit, pollicetur quanto sumptu id sit futurum. tradita aestimatione magistratui bona eius obligantur, donec opus | sit perfectum. absoluto autem, cum (10) ad dictum inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur. item si non amplius quam quarta ad aestimationem 15 est adicienda, de publico praestatur, neque ulla poena tenetur. cum vero amplius quam quarta in opere consumitur, ex eius bonis ad | perficiendum pecunia exigitur. (15) 2 utinam dii inmortales fecissent ut ea lex etiam P. R. non modo publicis sed etiam privatis aedificiis esset 20 constituta. namque non sine poena grassarentur inperiti, sed qui summa doctrinarum subtilitate essent prudentes, sine dubitatione profiterentur architecturam, | neque patres (20) familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones ut et e bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore 25 coacti diligentius modum inpensarum ratiocinantes explicarent, 8 graegorum _H_. 11 sumptui adsit (assit _G^{c}_) _x_. 15 _post_ quarta _ex v. 17 praesumit x_ (_HSPvlG_) in opere consumitur (_del. Schneider, sicut cod. c et qui ex hoc, h et m_). 19 ut _om. x_. | &(et)iam P̅R̅. _x_ (populo romano _ed._). 24 sumptū (_ante corr._) _G_. | p. & (et) ut ebonis _x_. 25 eiecerentur _G_ (eic. _G^{c} EHS_). | ipsique _HS(G^{c})_: ipsisque _EG_. | poenae (poene _S_) _HS_: poena _E_, pęna _G_ (pe̳næ _G^{c}_). * * * * * Page 240 uti patres familiarum ad id quod praeparavissent, seu paulo amplius adicientes, aedificia expedirent. | nam =243= qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur, qui autem adiectione dimidia aut ampliore sumptu 5 onerantur, amissa spe et inpensa abiecta, fractis rebus et 3 animis desi|stere coguntur. nec solum id vitium in aedificiis (5) sed etiam in muneribus quae a magistratibus foro gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus nec mora neque expectatio conceditur sed necessitas finito tempore 10 perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones et ea | omnia quae scaenicis moribus per machinationem (10) ad spectationes populo comparantur. in his vero opus est prudentia diligens et ingenii doctissimi cogitatum, quod nihil eorum perficitur sine machinatione studiorumque 15 4 vario ac sollerti vigore. igitur quoniam haec ita sunt tradita et constituta, | non videtur esse alienum uti (15) caute summaque diligentia, antequam instituantur opera, eorum expediantur rationes. ergo quoniam neque lex neque morum institutio id potest cogere et quotannis et 20 praetores et aediles ludorum causa machinationes praeparare debent, visum mihi est, imperator, | non esse alienum, (20) quoniam de aedificiis in prioribus voluminibus exposui, in hoc quod finitionem summam corporis habet constitutam, quae sint principia machinarum ordinata praeceptis 25 explicare. I Machina est continens e materia coniunctio maximas | ad onerum motus habens virtutes. ea movetur ex arte (25) circulorum rotundationibus, quam Graeci κυκλικην κινηϲιν appellant. est autem unum genus scansorium quod graece 30 ακροβατικον dicitur, alteram spirabile quod apud eos 3 quadraginta _x_. 9 scenicisque _x_. 11 inductiones sunt. & ea _x_ (-nes. sunt & ea _E_). 13 spectationes _EG_: -nis _HS_. 14 cogitata _x_. 21 machinationis (_ips. corr._) _S^{c}_. 24 quod: qui _x_. 27 emateria _HEG_: [·ex/ ̣]materia _S_ (ex _supra S^{c}_). 28 arce _S_. 29 quam _EG_: quē _H_ (q. gr. _om. S_). | cyclicen cinesin _x_. 31 acrobaticon _x_. * * * * * Page 241