# Vitruvii De architectura libri decem ## Part 21 Book page: https://www.cyberlibrary.org/la/books/vitruvii-de-architectura-libri-decem-51812/index.md postea autem supra, trullissatione subarescente, deformentur directiones harenati, uti longitudines ad regulam et ad lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam re|spondentes exigantur. namque sic emendata tectoriorum (20) in picturis erit species. subarescente, iterum et tertio inducatur. 5 ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo 6 firmior erit ad vetustatem soliditas tectorii. cum ab harena praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit deformatum, | tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, (25) dum ita | materies temperetur uti cum subigatur =168= non haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario 11 liberetur. graneo inducto et inarescente, alterum corium mediocre dirigatur. id cum subactum fuerit et bene fricatum, subtilius inducatur. ita | cum tribus coriis harenae (5) et item marmoris solidati parietes fuerint, neque rimas 15 7 neque aliud vitium in se recipere poterunt. sed et liaculorum subactionibus fundata soliditate marmorisque candore firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis nitidos expriment splendores. colores autem, | udo tectorio (10) cum diligenter sunt inducti, ideo non remittunt sed sunt 20 perpetuo permanentes, quod calx in fornacibus excocto liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate coacta corripit in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex aliis potestatibus conlatis seminibus seu principiis una soli|descendo, (15) in quibuscumque membris est formata cum fit 25 arida redigitur uti sui generis proprias videatur habere 8 qualitates. itaque tectoria quae recte sunt facta neque vetustatibus fiunt horrida, neque cum extergentur remittunt colores, nisi si parum diligenter et in arido fuerint inducti. 1 trullissationem (-nē _G_) _HG_ (-ne _S_). 2 derectiones _x_. | uti _HG_: ut _S_. 4 tectorum _x_. 6 c[v/o]mfundatior _H_. | ha(a- _S_)renata (-to _G_) derectura _x_. 9 graneo (granio _Fav._): grandio _x_. | derectiones _x_. 12 graneo: grandi _x_. 16 liaculorum (_sic_) _x_. 17 candorem (-ē _GS_) _x_. 18 levigate (-ae _G_) _x_. 19 udo: nudo _x_. 22 evanida _G_: & evanida _HS(G^{c})_. 23 forte: porte _G_. 26 videtur _x_. 27 rectae _H_ = recte _G_: -ta _S_. 29 nisi ＜si＞ _supra add. S^{c}_ (_ut in ras. p. 105, 28_). | inducta _x_. * * * * * Page 167 cum ergo ita | in parietibus tectoria facta fuerint (20) uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et ad vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. cum vero unum corium harenae et unum minuti marmoris erit inductum, tenuitas eius minus valendo faciliter rumpitur 5 nec splendorem politionibus pro|pter inbecillitatem crassitudinis (25) 9 proprium obtinebit. quemadmodum enim speculum argenteum tenui lamella ductum incertas et sine viribus habet remissiones splendoris, quod autem e solida temperatura fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem 10 fulgentes in aspectu certasque con|siderantibus =169= imagines reddit, sic tectoria quae ex tenui sunt ducta materia non modo sunt rimosa, sed etiam celeriter evanescunt, quae autem fundata harenationis et marmoris soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus 15 | crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines (5) 10 expressas aspicientibus ex eo opere remittunt. Graecorum vero tectores non solum his rationibus utendo faciunt opera firma, sed etiam mortario conlocato, calce et harena ibi confusa, decuria hominum inducta, ligneis 20 vectibus pisunt mate|riam, et ita ad certamen subacta tunc (10) utuntur. itaque veteribus parietibus nonnulli crustas excidentes pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum et speculorum divisionibus circa se prominentes habent expressiones. 25 11 Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus | necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri, (15) ideo quod luto cum linuntur necessario recipiunt umorem, cum autem arescunt extenuati in tectoriis faciunt rimas, id ut non fiat haec erit ratio. cum paries totus luto inquinatus 30 fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis 1 itaq⁊ _x_. 7 optinebit _HG_: habebit _S_. 8 incertas et _GS_: incerta . sed _H_. 9 remissiones splendoris _G_: remissiores splendores _HS_. 12 redd& (-et _G_) _x_. 13 materia _G_: _om. HS_. 15 soliditate _HG_: solidate _S_ (_cf._ -datæ _L_). | crassitudines | pissa _G_, -ne pissa (_sic_) _S_, -ne | spissa (-neẛ̣ | ＜ſ＞pissa) _G^{c}_ (= _HL_). | polutionibus _H_ (poli- _GS_). 21 pisant _x_. 29 arescent _x_. * * * * * Page 168 perpetuae | figantur, deinde iterum luto inducto si priores (20) transversariis harundinibus fixae sunt, secundae erectis figantur et ita, uti supra scriptum est, harenatum et marmor et omne tectorium inducatur. ita cannarum duplex in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas nec 5 segmina nec rimam ullam | fieri patietur. (25) IV Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri dixi, nunc quemadmodum umidis locis politiones expediantur ut permanere possint sine vitiis, exponam. et primum concla|vibus quae plano pede fuerint, in imo pavimento =170= alte circiter pedibus tribus pro harenato testa trullissetur 11 et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne vitientur. sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores, paululum ab eo | recedatur et struatur alter tenuis distans (5) ab eo quantum res patietur, et inter duos parietes canalis 15 ducatur inferior quam libramentum conclavis fuerit, habens nares ad locum patentem. item cum in altitudinem perstructus fuerit, relinquantur spiramenta. si enim non per nares umor et in imo | et in summo habuerit exitus, non (10) minus in nova structura se dissipabit. his perfectis paries 20 testa trullissetur et dirigatur et tunc tectorio poliatur. 2 sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant et nares exeant ad locum patentem. deinde tegulae bipedales ex una parte supra mar|ginem canalis inponantur, (15) ex altera parte bessalibus ＜laterculis＞ pilae substruantur, 25 in quibus duarum tegularum anguli sedere possint, et ita a pariete eae distent ut ne plus pateant palmum. deinde insuper erectae mammatae tegulae ab imo ad summum 4 ita _G_: _om. HS_. 6 segmina: tegmina _H_, tecmina _GS_. | _post_ patietur _in ipso textu G_ (_non HS_) _leguntur quae rubricae olim fuerant verba haec_ Quomodo tectoria in humidis locis fiant. 8 polutiones _H_ (poli- _GS_). 11 trulissetur _HS_. 12 eae _H_: hęe _S_, hae _G_. 13 aliqui _HS_: aliquis _G_. 16 conclavi _G_. 17 perstructus _S_: perstrictus _HG_. 21 de(i _S_)rigatur _x_. 23 exeant _GS_: exeunt _H_. 24 canalis _GS_: -les _H_. 25 besalibus pilae _x_ (_cf. p. 125, 19_). 26 angulis _G^{c}_. 27 distent _GS^{c}_: distant _HS_. 28 mammatae (_Plin._): amatae (-tę _S_) _HS_, ammatę _G_. * * * * * Page 169 ad parietem figantur, quarum interiores partes | curiosius (20) picentur ut ab se respuant liquorem. item in imo et in 3 summo supra camaram habeant spiramenta. tum autem calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem testaceam 5 non respuant. namque propter ieiunitatem quae est a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, | nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et (25) cogat coire. trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, et | cetera omnia uti supra scripta sunt in tectoriorum =171= rationibus perficiantur. 10 4 Ipsi autem politionibus eorum ornatus proprias debent habere decoris rationes, uti et ex locis aptas et generum | discriminibus non alienas habeant dignitates. tricliniis (5) hibernis non est utilis compositione nec megalographia nec camararum coronario opere subtilis ornatus, quod ea 15 et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. in his vero supra podia abaci ex atramento sunt subigendi et | poliendi, cuneis silaceis seu miniaceis (10) interpositis. Explicata camara pura et polita, etiam pavimentorum 20 non erit displicens, si qui animadvertere voluerit, Graecorum ad hibernaculorum usum minime sumptuosus et utilis 5 apparatus. foditur enim infra libramentum triclinii altitu|dine (15) circiter pedum binum, et solo festucato inducitur aut rudus aut testaceum pavimentum ita fastigatum ut 25 3 camaram _HS_: cameram _G_. | spiramenta: stramenta _x_. 4 testaceam (_L_): testaetam _H_, testetam _ante ras. S_, testeā _G(S^{c})_. _ut corruptae hic lectioni subest_ --ceam (_pro_ --etam), _sic H(x)_ _servat scripturam per_ -ce- _etiam p. 164, 4. 171, 16 licet reliquis tradat_ (-ci _vel_ ti- _cum rec._). 8 cogat coire _GS_: cogitat quoire _H_. 7 tectorio _HG_, -rii _S_. 10 perficiuntur _x_. 11 politionibus (-b; _G_) … proprios … addecoris _x_. 14 conpositione _HG_: cōpositio. _S_. | melographia _x_. 15 camerarum _x_. 16 fulginibus _G_. 17 e[a/x]·tram̄|to _H^{c}_. 18 sileceis _H_, siliceis _S_, silceis _G_. | se ominia | ceis _H_. 20 (_sine interp._) explicatae (-ę _GS_) camere (-ę _GS_) purae (-ræ _S_, -re _G_, -rę G^{c}) politae (-ę _GS_) &iam (_sic H_, Etiam _S_, etiam _sine interp. G_) _x_. 22 utilis est apparatus _x_. 23 intra _x_. | triclinii _GS_: -ni _H_. | altitudo _x_. * * * * * Page 170 in canali habeat nares. deinde congestis et spisse calcatis carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam summo libra|mento cote despumato redditur species nigri (20) pavimenti. ita conviviis eorum et quod poculis et pytismatis 5 effunditur simul cadit siccescitque, quique versantur ibi ministrantes etsi nudis pedibus fuerint, non recipiunt frigus ab eius modi genere pavimenti. V | Ceteris conclavibus id est vernis autumnalibus aestivis, =172= etiam atriis et peristylis constitutae sunt ab antiquis ex 10 certis rebus certae rationes picturarum. namque pictura imago fit eius quod est seu potest esse, uti hominis aedifi|cii (5) navis reliquarumque rerum, e quibus, finitis certisque corporibus, figurata similitudine sumuntur exempla. ex eo antiqui qui initia expolitionibus instituerunt imitati sunt 15 primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes, deinde coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias 2 | distributiones. postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum (10) figuras, columnarum et fastigiorum eminentes proiecturas imitarentur, patentibus autem locis uti exhedris propter 20 amplitudines parietum scaenarum frontes tragico more aut comico seu satyrico designarent, ambulationes vero propter spatia | longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis (15) locorum proprietatibus imagines exprimentes. pinguntur enim portus promuntoria litora flumina fontes euripi 25 fana luci montes pecora pastores, nonnullis locis item 1 incanalis _ante corr. G_. | habeant _x_. 2 esabulone _G_: & sabulone _HS_. 5 sputismatis effundetur _x_. 6 siccessit _G_. 8 fragus _H_. | pavimento _ante corr. G_. 10 peristy(i _G_)lis (_sic_) _x_. | ex certis: & certis _x_. 11 certę rationes _G_: ca&erationes _H_, ceteræ rationes _S_. 12 homines aedificia (ędifitia _GS_) naves _x_. 13 ae(e _GS_)quibus finibis (_H_, finibus _S_, finiis _G et in m. G^{c}_ ī aꝉ finibus). 17 coronarum siliculorum (-loꝝ _GS_) cuneorum _x_. | interse se _G_ 19 prolecturas _H_. 20 imitentur _HS(G^{c})_, iminentes _G_. | exedris _S_. 22 ambulationibus _x_. 23 adcertis _x_. 25 promunturia _HG_, promunctoria _S_ (promu[c/n]turia _G^{c}_). | eurypi _HG_, eyripi _S_. 26 nonnullis _S_: -li _HG_. * * * * * Page 171 signantur megalographiae habentes deorum simulacra seu fabularum dispositas | explicationes, non minus troianas (20) pugnas seu Ulixis errationes per topia, ceteraque quae sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura procreata. 3 sed haec quae ex veris | rebus exempla sumebantur, =173= nunc iniquis moribus inprobantur. nam pinguntur tectoriis 6 monstra potius quam ex rebus finitis imagines certae. pro columnis enim statuuntur calami, pro fastigiis appagineculi striati cum crispis foliis et volutis, | item candelabra (5) aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia earum surgentes 10 ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ teneri plures habentes in se sine ratione sedentia sigilla, non minus cauliculi dimidiata habentes sigilla alia humanis alia bestiarum 4 capitibus. haec autem nec sunt nec fieri possunt nec | fuerunt. ergo ita novi mores coegerunt uti inertiae 15 (10) mali iudices convincerent artium virtutes. quemadmodum enim potest calamus vero sustinere tectum aut candelabrum ornamenta fastigii seu cauliculus tam tenuis et mollis sustinere sedens sigillum aut de radicibus et cauliculis ex parte flores | dimidiataque sigilla procreari? at haec falsa 20 (15) videntes homines non reprehendunt sed delectantur, neque animadvertunt si quid eorum fieri potest nec ne. iudiciis autem infirmis obscuratae mentes non valent probare quod potest esse cum auctoritate et ratione decoris. neque enim picturae probari | debent quae non sunt similes veritati, 25 (20) nec si factae sunt elegantes ab arte, ideo de is statim debet recta iudicari, nisi argumentationis certas 5 rationes habuerint sine offensionibus explicatas. etenim etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu 1 signorum megalo graphiam (_HS_, melago graphiam _G ubi in m._ ī aꝉ megalo _G^{c}_, _qui addidit copulam in textu_) _x_. 3 ulixsis _H_. 5 veris: v&eris _HS_, veteribus _G_. 6 nam pinguntur _G_: _om. HS_. 8 appagineculi striaticum (-cū _S_) _HS(G^{c})_, appagine cu|liculi triaticū _G_. 10 eorum _x_. 11 voluteis teneri p. _x_. 12 coliculi _x_. 18 culiculus _HS_, coliculus _G_. 19 culiculis _H_, coliculis _H^{c} SG_. 20 procreari (_sic_) _x_. | at: ad _x_. 26 is: his _x_. 27 rectae _H_, -te _GS_. | argumentationis _G_: -nes _HS_. 29 alabandius _x_. * * * * * Page 172 finxisset scaenam in minusculo theatro, | quod εκκληϲιαϲτηριον (25) apud eos vocitatur, in eaque fecisset columnas signa Centauros sustinentes epistylia, tholorum | rotunda =174= tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque capitibus leoninis ornatas quae omnino stillicidiorum e tectis 5 habent rationem, praeterea supra eam nihilominus episcaenium, in quo tholi pronai semifastigia omnisque tecti varius | picturis fuerat ornatus, itaque cum aspectus eius (5) scaenae propter asperitatem eblandiretur omnium visus et iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius mathematicus 10 6 prodiit et ait Alabandeas satis acutos ad omnes res civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae insipien|tes eos esse iudicatos, quod in gymnasio (10) eorum quae sunt statuae omnes sunt causas agentes, foro discos tenentes aut currentes seu pila ludentes. ita indecens 15 inter locorum proprietates status signorum publice civitati vitium existimationis adiecit. videamus item nunc ne Apaturii scaena | efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. (15) qui enim vestrum domos supra tegularum tecta potest habere aut columnas seu fastigiorum explicationes? 20 haec enim supra contignationes ponuntur, non supra tegularum tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem habere facti in picturis proba|verimus, accedemus et nos (20) his civitatibus quae propter haec vitia insipientes sunt 7 iudicatae. itaque Apaturius contra respondere non est 25 ausus, sed sustulit scaenam et ad rationem veritatis commutatam postea correctam adprobavit. utinam dii inmortales 1 eglesinterion _HS_, egles interī _G_. 3 tholorum: pholumorum (-ū) _HS(G^{c})_, pholurū _G_. 5 leonis _ante corr. G_. | omnino: omnia _x_. 6 eam: ea _x_. | episcae(ę _G_)nium _HG_, epscæniū _S_. 7 qua _x_. | proni _G_. 10 lichinius _HG_, liclinus _S_. 11 alabandas _G_, -dis _HS_. 12 haberi _G_: re _HS_. | indecentiae _HS_: -tia _G_. 13 iudicatus _x_. | gy(i _G_)mnasio _SG_: gipnasio _H_. 14 causas _GS^{c}_: causa _HS_. 17 civitatis _x_. | existimationis _G_: -nes _HS_. 18 apaturii: apicturis _x_. alabandas _x_. 20 aut (col.) _G_: ad _HS_. | explicationes _G_: explitionis _H_, expoliticionis (_sic_) _S_. 21 contignationes _G_: -nis _HS_ 23 accedimus _x_. 27 adprobauit _G_: -bit _HS_. * * * * * Page 173 fecissent uti Licymnius revivisceret et | corrigeret (25) hanc amentiam tectoriorumque errantia instituta. | sed =175= quare vincat veritatem ratio falsa, non erit alienum exponere. quod enim antiqui insumentes laborem et industriam probare contendebant artibus, id nunc coloribus et 5 eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas artificis adicie|bat operibus auctoritatem, nunc dominicus (5) 8 sumptus efficit ne desideretur. quis enim antiquorum non uti medicamento minio parce videtur usus esse? at nunc passim plerumque toti parietes inducuntur. accedit huc 10 chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum inducuntur etsi non ab arte sunt | posita, fulgentes oculorum reddunt (10) visus, et ideo quod pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut ab domino non a redemptore repraesententur. VI Quae commonefacere potui ut ab errore discedatur in 15 opere tectorio satis exposui, nunc de apparationibus ut suc|currere potuerit dicam, et primum quoniam de calce (15) initio est dictum, nunc de marmore ponam. Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, sed quibusdam locis glaebae ut salis micas perlucidas 20 habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant ope|ribus utilitatem. quibus autem locis eae copiae (20) non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur, 1 uti licinius _HG_: utlicinius _S_. 6 eliganti _GS_: aliganti _H_. 9 at _GS_: ad _H_. 11 armoeniū _G_. 12 non ab arte _HS_: nonȧ ṗarte (_sic_) _G^{c}_. 15 cummonefacere _H_, cōmone | facere _G_: cōmune facere _S(G^{c})_. 16 apparitionibus _x_. 21 mollitę _S_. 22 eae _HG_: heę _ES_ (hę _E^{c}_). 23 assilae _HG_, -le _E_ (alsilę _S_). 24 deitiunt᷑ _S_. | moluntur. ＜et cum＞ est (ē _G_) subcretum (_etc. uti vulgo post_ aridus _p. 178, 25_); molliuntur. | & (Et _G_) is qui ex his _etc._ (_p. 177, 10--p. 178, 25_) _x_. _foliorum rerumque ordinem restituit Iocundus primus, deinde perspecta causa correctius C. Lorentzen. versus hic sic scribitur in H_ (_f. 102^{b}_). _ut extrema pars circiter quarta lineae vacua relicta sit sic_ . . . . . . ex operibus dei | ciunt contunduntur & molliuntur. | & is qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur.| _in sequentibus autem H f. 104^{a} et 105^{a} nullum restat hiatus vestigium. G habet sic (f. 55^{a})_ deiciunt contundunt᷑ et molliunt᷑ | Etiſ qui ex hiſ … (_post_ molliunt᷑ _interpunxit corrector_). * * * * * Page 174 ＜et cum＞ est subcretum in operibus utuntur. aliis locis, ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca unde foditur parata | quam nec molere nec cernere opus est, sed sic =176= est subtilis quemadmodum si qua est manu contusa et subcreta. 5 VII Colores vero alii sunt qui per se certis locis procreantur et inde fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus aut | mixtionum temperaturis compositi perficiuntur, (5) 1 uti praestent eandem in operibus utilitatem. primum autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, 10 quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam in Italia invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo nunc non habetur quod | Athenis argentifodinae cum habuerunt (10) familias, tunc specus sub terra fodiebantur ad argentum inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, nihilominus 15 uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia 2 copia silis ad politionem operum sunt usi. item rubricae copiose multis locis eximuntur, | sed optimae paucis, uti (15) Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non minus etiam Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus 20 3 senatus populusque Romanus concessit fruenda. paraetonium vero ex ipsis locis unde foditur habet nomen. eadem ratione melinum, quod eius metallum insu|la cycladum (20) 4 Melo dicitur esse. creta viridis item pluribus locis nascitur, sed optima Zmyrnae. hanc autem Graeci θεοδοτειον 25 vocant, quod Theodotus nomine fuerat cuius in fundo id 4 subtilius _x_. 6 aliissunt _H_ | procreantur _EGS_: procrehentur _H_. 8 mixtionibus temperaturis _x_ (_corr. Nohl, cf. p. 180, 2_). 9 ineandem _HS_: eandem _EGS^{c}_. 10 sil, quae: siquod _x_. 11 ochras _x_. 12 atica _HS_. 16 persequebantur _EG_: -batur _HS_. 17 usu _EG_ (usi _G^{c} = HS_). 18 uti (Uti _S_, Ut _E_) ponto sinope _EGS_: uti pontos inope _H_. 21 paretonium _HS_: parethonium _G_, parthonium _E_. 23 metalli insulae (_HS^{c}_, -ę _EG_, -a _ante ips. corr. S_) cy(i _EGS_)cladi melo _x_ (_cf. Fav. 306, 12_). 25 optime _S_. | zmirne _HSG_: smyrne _E_. | theodoteū _HS_ (theo doteū _H_); theothoteū _EG_ (theodote _Fav._). * * * * * Page 175 5 genus cretae primum est inventum. auripigmentum, quod αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca | item (25) pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim habet metallum.