Part 14

“ Quid hoc sibi vult ? ” ait sēcum Rōbinson, dum euntem ānxiīs prōsequitur oculīs. “ Mēne homō dēserit, et ablātā secūrī aufugit ? an tam perfidus est ut meam domum occupet, ut mē ipsum vī inde dētrūsum sodālibus suīs inhūmānīs prōdat ? Prō scelus ! ” Statimque īrā īnflammātus hastam corripit ut prōditōrem persequātur, nefāriaque cōnsilia et pūniat et praevertat. Dum sīc dē fide barbarī timet, videt hominem citātissimō cursū redeuntem. Sistit Rōbinson gradum, mīrāturque eum (quem prōditiōnem māchinārī suspicātus fuerat) sublātum grāminis āridī manipulum tenēre unde fūmus oriēbātur. Jam in flammam ērumpit ; et Friday manipulō in terram prōjectō, addit dīligenter majōrem grāminis āridī atque sarmentōrum* cōpiam, clārumque et ārdentem ignem succendit ; quod quidem nōn minōrem dominō laetitiam quam admīrātiōnem mōvit.

Tum compertā causā propter quam Friday subitō excurrerat, illum amplexus sine quidem verbīs, tam inānis suspīciōnis veniam rogat.

Scīlicet Friday dīligenter silvam petierat ut ē truncō āridō duo lignī fragmenta excīderet. Quās ille scītē alteram alterō tantā celeritāte collīserat ut ignem concēpissent. Tum citius lignīs āridō grāmine involūtīs, cum istō manipulō prōcurrerat, quā mōtūs vēlōcitāte fēnum exārserat. Crūsōeus jam agitātiōne flammārum ita dēlectātus est ut illārum aspectū satiārī nōn posset. Tandem arreptā taedā, comite Friday, in domum properat.

Mox igne accēnsō, nōnnūllīsque sōlānōrum tūberibus circā focum positīs, ad gregem festīnat ; lamae pullum ēligit, mactat, quārtamque ejus partem verū affīgit quod sociō versandum mandat.

Intereā dum ille hōc mūnere fungitur, Rōbinson segmentum pectoris amputat ; tum nōnnūlla tūbera lavat, manipulumque zēae* duōbus saxīs adhibitīs molit ; haec omnia ōllae committit, in quam, additō sale, idōneam aquae partem īnfundit, ac dēmum ōlla ignī appōnitur.

Friday istum omnem apparātum cernēbat, neque tamen intellegēbat quō rēs spectāret. Nōverat quidem cibōs assōs, nihil autem dē arte coquendī audīverat ; quīn etiam ignōrābat quaenam esset vīs ignis in aquam ōllae īnfūsam. Quae quidem cum fervēre coepisset, Friday obstupuit, mīrātus quid esset quod sīc aquam movēret.

Cum vērō eam vīdisset exaestuantem et undequāque exundantem, putāvit animal in ōllā esse quod istum repente aestum excitāret. Ut autem impedīret nē omnis ab ōllā aqua effunderētur, manum celeriter immersit ut animal tam molestum caperet. Tum vērō clāmōrem et ululātum ēdidit quō tōta personuit spēlunca. Hōc audītō Rōbinson valdē exterritus est, quod exīstimābat ā barbarīs irruentibus socium opprimī. Itaque timor atque īnsitus in animō propriae salūtis amor* suādēbant ut per cunīculum effugeret. Mox autem cōnsilium abjēcit, turpe ratus servum vel potius amīcum tantō in perīculō dēserere. Sine morā igitur ē spēluncā prōrūpit armīs īnstrūctus parātusque vītam suam profundere, ut comitem ē manibus barbarōrum iterum ēriperet.

Ut vērō obstupuit, cum hominem sōlum, āmentis īnstar, ululantem gestūque īnsolitō trepidantem vīdit ! Diū dubius ānxiusque haesit. Intellēxit tandem omne malum ex eō esse quod manum sibi Friday leviter ussisset. Numquam ille neque audiendō, neque experiendō cognōverat aquae fervōrem igneum addī posse ; numquam manū tetigerat aquam fervidam ; itaque nōn potuit intellegere quae illīus causa esset dolōris quem manū in aquam immersā sēnsit. Itaque magicā quādam arte hoc fierī dominumque magum esse exīstimāvit. Rōbinson aegrē animum sociī sēdāre eīque persuādēre potuit ut dēnuō carnī verū versandae assīderet*. Ille mandātō tandem obsecūtus, ōllam nōn sine tremōre dominum vērō (quem hūmānō majōrem sine dubiō nunc putāvit) timidā cum reverentiā intuētur. In quam opīniōnem eō celerius incidit quod Rōbinsōnī albus erat color, barba prōmissa. Haec enim efficiēbant ut Rōbinson, speciē ōris, longē differret ā sociō ejusque populāribus*, fuscum colōrem et imberbem vultum praeferentibus.

Jam vērō prandium parātum erat. Quantopere Rōbinson calidīs et pinguibus cibīs dēlectātus sit facile intellēxeris. Calamitātum jam praeteritārum oblītus, sibi in animō fingit nōn dēsertā in īnsulā, sed in regiōne frequentissimā sē versārī. Sīc animī vulnera īnspērātō quōdam gaudiō sānārī solent, etsī illa plērumque īnsānābilia putāmus.

Prandiō cōnfectō Crūsōeus sēcessit ut dē prōsperā rērum suārum commūtātiōne sēcum ipse meditārētur. Nunc omnia bene succēdere vīsa sunt.

Cui cōgitantī in mentem vēnit ut vītam ipse quidem mollem atque ōtiōsam ageret, Friday autem, juvenem rōbustissimum (dē quō praetereā tam bene meritus fuerat ut eum sibi famulum jūre quōdam vindicāret*), cōgeret ut necessāriīs mūneribus labōribusque perfungerētur. Sed cum intus sēcum reputāsset fierī posse ut aliquandō tam fēlīcī ipse condiciōne excideret, tunc vērō sī ōtiō atque inertiā corrumpī sē paterētur, molestum sibi fore ad dūritiem paupertātemque priōris vītae redīre, statuit in labōre aequē atque adhūc nāviter ac strēnuē persevērāre. Quō dēcrētō*, ē strātō exsilit, citātōque gressū in vestibulō domiciliī obambulat. Intereā Friday cibōrum reliquiīs in cellā sēpositīs, dominī jussū ad lamās mulgendās abit.

Caput Decimum Octāvum

Rōbinson domum fossā et pālīs* mūnit — Docet socium Anglicē loquī — Ambō scapham fabricāre statuunt.

Numquam sānē, ex quō hanc in īnsulam advēnerat, laetior fuerat Rōbinsōnis fortūna. Hoc ūnum erat illī metuendum, nē barbarī reverterentur ad sociōs repetendōs, et novīs cruentīsque proeliīs sibi cum iīs certandum foret. Quīn ille cohorruit, cum cōgitāret fortasse fore ut in discrīmine tam ancipitī versārētur ut aut sibi pereundum esset aut sanguis hominum profundendus.

Jam diū domicilium suum castellī īnstar mūnīre voluit ; hūc ūsque vērō, dum sine comite vīvit, hanc spem penitus abjēcerat. Nunc autem, cum adesset socius labōris, facilius hoc aggredī potuit. Itaque montis cacūmen cōnscendit ut excōgitāret quōmodo sē tūtius firmiusque mūnīret ; atque hoc brevī fēcit, cum inde tōtam regiōnem oculīs complecterētur. Statuit prīmum fossā lātā altāque domum cingere, ac deinde quī rīvus nōn procul abhinc scatēbat eum ita dīvidere ut altera pars in fossā, altera per medium ātrium flueret, nē umquam obsidiōne cīnctus aquae inopiā labōrāret.

Haud facile erat haec omnia sociō signīs indicāre. Hic vērō cum rem aliquā ex parte intellēxisset, ad lītus prōcurrit atque inde rettulit īnstrūmenta fodiendō apta, conchās scīlicet magnās lapidēsque plānōs et acūtōs. Tum ambō opus incohant.

Jamque ambō sociī ā summō māne ūsque ad vesperam nōn alacrī minus quam strēnuō animō operī incumbunt, itaque mīrum quantum* vel īnstrūmentīs quam minimē aptīs adjūtī in diem prōfēcerint ; nec per duōs mēnsēs continuōs, ventō obstante, barbarī īnsulam invīsēre. Itaque licēbat sociīs continuam operam mūnīmentīs dare, nec illīs opus erat ā repentīnā incursiōne cavēre.

Crūsōeus comitem, labōrēs inter diurnōs, Anglicam linguam docēbat, cujus ope sociō cōgitāta sua ēloquī ārdentissimē cupiēbat. Quī quidem tam docilem et attentum sē praebuit ut brevī tempore longē prōcēderet. Rōbinson enim eādem arte ūsus est quā sollers magister ut linguam Latīnam Gallicamve discipulōs doceat. Quotiēs nempe fierī potuit, eā rē dē quā sermō erat positā ante oculōs, articulātim distīnctēque nōmen ejus dīcēbat. Cum vērō dē ejusmodī rēbus agerētur quae oculīs subjicī nōn poterant, vultū gestūque ita exprimere studuit, ut Friday, annī dīmidiā parte nōndum exāctā, Rōbinsōnem facile intellegere cōgitātiōnumque participem facere posset.

Quod quidem multum Rōbinsōnis fēlīcitātī adjēcit. Hūc ūsque enim socium quidem, sed mūtum habuerat ; nunc vērō amīcum sibi comparāvit. Friday enim et grātō erat animō, et semper honestum, fidēlem, ingenuum, dominō sē praestitit. Itaque Rōbinson cāriōrem eum in diēs habuit, ac brevī nōn dubitāvit hoc eī concēdere ut in eādem spēluncā sēcum pernoctāret.

Duōbus abhinc mēnsibus fossa absolūta fuit, quō factō, ita mūnītī erant ut jam barbarōrum impetum nōn modo nōn extimēscere, sed etiam, sī umquam arx oppugnārētur, possent eōs repellere ; prius enim quam ūllus fossam trānsīrent aut pālōs superārent, ab obsessīs aut sagittīs interficī, aut hastīs trānsfodī impūne poterant. Itaque salūtī suae nunc satis cōnsuluisse vidēbantur.

Nōn ita multō post Rōbinson sociusque forte collem lītorī vīcīnum forte cōnscenderant, unde maris aspectus longē lātēque patēbat. Friday oculōs in illam ejus partem intendit, ubi īnsulae aliquot ēminentēs cōnspicī ē longinquō poterant. Tum ille subitō exsultāre atque mīrum in modum gestīre coepit. Quā dē rē interrogātus ā Rōbinsōne laetus haec exclāmat, “ Ēn patriam meam aspiciō ! ibi gēns mea habitat ”. Vultū vērō, oculīs, gestū, significābat quam cāra sibi esset patria, ac quantopere ut illam revīseret optāret. Quod quidem dominō minimē placuit. Erat sānē affectus ille animī in virō laudābilis, quō dēclārābat cāram esse patriam, cārōs amīcōs, cārōs parentēs. Nāscitur enim nōbīscum sēnsus ille et, quaecumque illa sit quam prīmam suam quisque puer cognōvit regiōnem, vel signāvit vestīgiō, nūlla magis regiō arrīdet. Sed veritus nē populārium amantior* ipsum aliquandō dēsereret, animum ejus pertemptāre voluit et sīc colloquium cum eō iniit, ex quō optima ejus indolēs apertius patuit.

Crūsōeus. Num tū ad populārēs tuōs redīre et cum iīs habitāre mālīs ?

Friday. Libenter equidem eōs revīsam.

Crū. Scīlicet optēs carne hūmānā cum iīs vēscī ?

Fri. Minimē ! eōs potius ad mōrēs mītiōrēs trādūcam, doceamque vēscī lacte et carne animālium, et imprīmīs ab hūmānā abstinēre.

Crū. Quid sī tē ipsum dēvorent ?

Fri. Hoc nōn facient.

Crū. Attamen vēscuntur carne hūmānā ?

Fri. Sānē illī quidem ; sed carne hostium.

Crū. An tū scapham cōnficere potes quā ad eōs trānsvehāris ?

Fri. Sānē quidem !

Crū. Eugē ! cōnfice tibi scapham atque ad illōs revertere. Quid ? dējicis oculōs ; cūr sīc dolēs ?

Fri. Doleō quod dominus mihi cārissimus īrāscātur.

Crū. Cūr vērō tibi īrāscar ?

Fri. Ita rēs sē habet ; quippe ille mē ā sē relēgātum velit.

Crū. Anteā vērō voluistī redīre in patriam ?

Fri. Voluī equidem ; nisi tamen dominus meus ibi mēcum versētur, ibi nōlim ego quoque versārī.

Crū. Mē quidem populārēs tuī hostem arbitrātī, interficient dēvorābuntque ; tū igitur sōlus proficīscere !

Quibus audītīs Friday arreptam secūrim dominō porrēctā cervīce reddit.

Crū. Quid vīs ?

Fri. Mālim ego ā tē interficī quam relēgārī !

Hīs dictīs Friday vim lacrimārum profundit. Rōbinson autem vehementissimē commōtus eum amplectitur, et haec exclāmat : “ nōlī timēre, Ō bone ! Ego quoque optō ut numquam ā tē dīvellar ; ex animō enim tē dīligō. ”

Caput Decimum Nōnum

Pluviārum tempus — Sociī nectunt strāgulās — Rētia — Cymba cōnficitur — Nostrī marī sē committunt.

Ipsō diē operī dēstinātō aderat pluviārum tempus ; quod bis per annum ingruere Rōbinson nōn ūnīus* annī experientiā didicerat. Quō tempore per duōs mēnsēs perpetuōs nūllī negōtiō vacāre extrā domum licēbat ; tantā vī assiduus imber dē caelō ruēbat. Animadverterat quoque Rōbinson valētūdinī parum salūbre esse illā tempestāte forās exīre. Quid igitur faciendum erat ? Dīlātā nāvis cōnfectiōne, tempus in labōribus domesticīs cōnsūmendum erat.

Mīrum in modum prōfuit Rōbinsōnī per diēs illōs pluviōs atque hōrās vespertīnās igne ūtī et lūmine, amīcumque habēre quōcum tempus inter opera domestica jūcundīs sermōnibus tereret. Anteā enim trīstēs istās noctēs sōlus in ōtiō et in tenebrīs dēgerat. Jam vērō cum sociō ad lampadem et focum sedēns, in aliquā rē gerendā dīligēns colloquitur neque umquam gravī dēsidiae pondere vexātur.

Quīn etiam ex sociō didicit multās artēs quibus barbarī nōnnūllās sibi ūtilitātēs comparant ; multa quoque illum docuit quae barbarī ignōrant. Ita in diēs perītiōrēs factī multa conjūnctim cōnfēcērunt, quae neuter sōlus suscipere potuisset. Tum ambō intellēxēre quanta ex hominum amīcā cōnspīrātiōne oriantur commoda, quibus illī carērent sī bēstiārum mōre singulī vagārentur. Imprīmīs Friday artem callēbat quā tenuēs dēnsāsque fibrās arborum necteret corporī vestiendō aptissimās. Quam cum erus ex eō didicisset, tum illī certātim tam multās ejusmodī texuērunt, ut idōneum utrīque vestīmentum suppeteret. Ō quam jūcundum Crūsōeō fuit abjicere amiculum istud molestum, ē pellibus rigidīs neque subāctīs* cōnfectum quō hūc ūsque corpus ipsī tegendum fuerat.

Friday etiam ē fibrīs nucum cocossae variīsque herbīs līnī nātūram referentibus fīla ēdūcendī* artem didicerat, quae fūniculōs ā Rōbinsōne hūc ūsque cōnfectōs longē superābant.

Intereā quae dē Deō Friday cēnsēret hōc colloquiō Crūsōeus certior factus est.

Crū. Dīc mihi, quaesō, bone, nōstīne quis mare, quis terram, quis animālia, tē ipsum dēnique creāverit ?

Fri. Profectō ! Tupan ista creāvit.

Crū. Quisnam est Tupan ille ?

Fri. Is nempe quī tonat.

Crū. Quisnam vērō ille est quī tonat ?

Fri. Senex est aetāte prōvectissimus quī omnibus cēterīs rēbus superstes est quīque tonitrū efficit. Aetāte sōlem, lūnam, stēllās longē superat, omnēsque animantēs eum adōrant.

Crū. Quemnam in locum post mortem commigrant tuī populārēs ?

Fri. Ad Tupan revertuntur.

Crū. Ubinam vērō ille habitat ?

Fri. In excelsīs habitat montibus.

Crū. Quis eum ibi vīdit ?

Fri. Nēminī fās est eum adīre nisi Ovacacēīs, id est sacerdōtibus. Illī “ Ō ! ” dīcentēs eum interrogant, ac deinde nōbīs ejus respōnsa referunt.

Crū. Quī autem post mortem ad eum migrant, num fēlīcitāte ūllā fruuntur ?

Fri. Sānē illī quidem, sī magnam hostium cōpiam mactāverint atque comēderint.

Quō audītō dominus cohorruit statimque illum meliōra dē Deō vītāque futūrā docēre coepit ; Deum nempe esse omnipotem, sapientissimum, benignissimum ; quī omnia creāverit, omnia regat, omnibus cōnsulat ; ipsum autem numquam orīginem habuisse, ubīque adesse, intellegere quaecumque nōs cōgitēmus, audīre quāscumque loquāmur, vidēre quaecumque agāmus, quamvīs ipse ā nūllō vidērī possit ; habēre probōrum atque improbōrum ratiōnem* ; eamque ob causam cum in hāc, tum in futūrā vītā nēminem beātum reddere nisi illum quī ex animō virtūtī studuerit.

Hīs atque hujusmodī sermōnibus pluviārum tempus cōnsūmunt.

Caelō tandem serēna faciēs redierat ; dēsinēbant ventī nimbīque aufūgerant. Noster cum fīdō sociō pūram tepidamque auram vēris spīrat. Ambō novīs vīribus auctōs sē sentiunt, atque alacrī animō ad arduum opus suscipiendum sē accingunt.

Friday admōtō igne truncum excavāvit, atque duōs intrā mēnsēs id absolvit quod aegrē multōrum annōrum spatiō dominus sōlus cōnfēcisset. Jam praeter vēla rēmōsque nihil dēfuit. Hōs quidem Crūsōeus, illa vērō Friday parātūrum sē spondet.

Ambō simul opus susceptum absolvēre ; sed īnstrūctā nāvī, nihil supererat nisi ut haec ā lītore in mare dēmitterētur. Quoniam vērō locus in quō nāvem fabricāverant longē ā marī distābat, nōn satis patēbat quā ratiōne, ut erat gravissima, ad mare aut dēdūcerētur, aut dēportārētur, aut traherētur, aut dēnique prōvolverētur. Itaque ex hīs rēbus tam angustīs quōmodo sē expediant ?

Neque vērō Rōbinson oblītus erat quantam ūtilitātem longā perticā sibi quondam praebuisset. Quam ob rem nunc quoque illam adhibuit. Sed nāvis tam lentē prōvolūta est, ut facile intellegerent sē integrum mēnsem in hāc operā cōnsūmptūrōs esse.

Tandem opportūnē recordātus est illīus īnstrūmentī quō fabrī lignāriī ūtī solent ad magna pondera prōmovenda, cui cylindrus nōmen.

Quod quidem vix Rōbinson expertus magnō cum gaudiō vīdit quam facile nāvis prōmovērētur.

Jam nihil superfuit nisi ut quae ad proficīscendum essent necessāria parārentur, scīlicet ut nāvis tot onerārētur commeātibus quot sufficerent.

Quibus tandem factīs statūtum est proximō diē iter parāre, et ubi prīmum ventus aspīrāret, vēla dare, et illūc tendere ubi Friday spērābat sē proximam terrae continentis* ōram inventūrum.

Rōbinson, arce relictā, in tumulō imminente restitit.

Tum regiōnem illam, eō sibi cāriōrem quod eam mox relictūrus erat, oculīs perlūstrāvit, hominis īnstar quī in eō est ut patriam relinquat nūllā cum spē illīus revīsendae.

Tandem dēsīderium vīcit animī cōnstantia ; ad fortitūdinem sē ipse exacuit, passīsque lātē palmīs haec exclāmāvit : “ Valēte Ō calamitātum meārum testēs ! Valēte ! ” atque hōc ultimō valē inter singultūs ēmissō, in eam quae ad lītus dūcēbat viam sē contulit.

In itinere fīdissimum sibi psittacum per arborēs volitandō sequentem animadvertit. Quō vīsō, vocat “ Polly, Polly ! ” Ille vērō celerrimē dēsilit ; atque ē dominī manū in umerum prōvolat. Intereā Friday morae impatiēns in lītore exspectābat, cumque Rōbinson ad eum pervēnisset, ambō nāvem cōnscendunt.

Trīcēsimō diē novembris, annō post Crūsōeī in hanc īnsulam adventum nōnō, caelō serēnissimō, ventōque maximē secundō, profectī sunt. Vix autem circiter duo mīlia passuum prōgressī, ad continuam scopulōrum seriem pervēnēre longē in mare prōcurrentem. Uterque perīculōsum putāvit saxa ista superāre. Itaque vēlō in aliam partem dīrēctō, nītuntur ut circumeant. Cum autem extrēmam partem scopulōrum vix attigissent, scapham summā subitō vēlōcitāte abripī animadvertunt ; exterritī ambō vēlum colligere, ut sustentūrī repentīnum ventī impetum. Frūstrā tamen ; scapha enim in praeceps prōna rapitur, mediōque in aestū raptārī sē intellegunt.

Tum ambō vīribus conjūnctīs mare rēmīs pertinācius verberāre, sī possint scapham ēripere.

Scapha tamen undīs abripitur, omnisque spēs salūtis recuperandae ēvānēscit.

Vērum enimvērō cum jam mortālēs animīs dēficiunt, cum sunt ab omnī spē dēstitūtī, tunc alma Deī benevolentia iīs praesentius auxilium* atque īnspērātam salūtem afferre solet. Crūsōeus ipse dēfessus rēmum agere dēsierat, cum subitō animadvertit scapham cursū ferrī nōn tam rapidō, nec tam turbidum mare esse. Mox ē summīs undīs intellegit flūmen eō locō haud aequāliter dīvidī, maximamque ejus partem ad septentriōnēs incitātius* ferrī, alteram autem, quā scapha nunc vehitur, tardius sē reflectere et convertere ad merīdiem.

Continuō ingentī alacritāte ambō rēmigant, ventō secundō impulsī ad eam īnsulae partem quae orientem spectat ; et brevī montium cacūmina rūrsus ēminentia vident. “ Macte puer, ” sīc ait Crūsōeus sociō in prōrā sedentī, vultū ab īnsulā āversō, “ macte animō, adest fīnis malōrum ”. Quibus vix dictīs, novus subitō et major prīstinō terror incutitur ; scapha enim tam vehementer ācta est, ut ambō rēmigēs sēdibus in īnfimam scaphae partem dēturbārentur. Illa repente haesit in vadō, undīsque superfūsīs operta est.

Caput Vīcēsimum

Ambō ē perīculō sē expediunt — Reversī in īnsulam, hortum colunt — Piscantur — Natant — Vēnantur — Novum iter suscipiunt — Tempestās — Magna nāvis dērelicta — Ignōta animālia — Ratis.

Crūsōeus celerrimē rēmō aquae altitūdinem scrūtātus, cum terram satis firmam invēnisset, aquam autem duōbus tantum pedibus altam, īlicō ē scaphā sē prōjicit. Sequitur Friday et ambōbus refectae sunt vīrēs cum animadvertissent cymbam in harēnā nōn in saxō haerēre. Tum illam levāre eōque impellere ubi major erat aquae altitūdō. Quod ex vōtō cessit. Nāvis quippe agī incipit, ambōque in eam rūrsus cōnscendunt.

Tandem marī altō potītī omnibusque vīribus cōnīsī ad īnsulam tendunt quae jam prope ante oculōs erat ; et quō propius spēs admovēbātur, eō magis crēscēbat ārdor animōrum. Jamque umbrae summīs dē montibus cadēbant. In terram dēscendunt eō majōre cum gaudiō, quō propius metum rēs fuerat.

Cum adhūc uterque cibīs hodiē abstinuisset, in lītore statim cōnsedent, sūmptīsque commeātibus quibus nāvem īnstrūxerant, corpus reficiunt. Tum scapham in angustum maris sinum prōtrahunt ; cētera vērō quae in nāve sēcum habuerant, ea domum reportant.

Proximō diē, Crūsōeus socium hīs verbīs compellat : “ Heus, ” inquit, “ estne tibi animus novum mēcum perīculum temptāre ? ”

Fri. Minimē sānē !

Crū. Statuistī ergō vītam hāc in īnsulā mēcum agere ?

Fri. Modo sī pater meus hīc etiam nōbīscum versētur.

Crū. Ergōne pater tuus etiam nunc vīvit ?

Fri. Dummodo interim nōn sit mortuus.

Hīs dictīs Friday commōtus, ēmissō sōlānōrum tūbere quod manū tenēbat, vehementer flēvit. Nec ipse suōrum quoque memor Rōbinson ā lacrimīs abstinēre potuit ; ambōque, animō pariter affectī, aliquamdiū siluēre.

Crū. Bonō fac animō sīs ! pater tuus etiam nunc profectō vīvit ; proximē ad eum proficīscēmur, atque hūc illum trānsvehēmus.

Hīs dictīs, cum Friday sēdātō paululum animō ad sē rediisset, Rōbinson eum interrogāvit an viae in patriam īnsulam dūcentis gnārus esset, nē temere anceps vītae discrīmen rūrsus adīrent. Ille vērō respondit iter sīc sē explōrāvisse ut vel noctū illud suscipere audēret ; saepius enim sē cum populāribus hūc ad celebrandās victōriās vēnisse.

Crū. Tunc igitur caedis particeps fuistī, cum hominēs mactāvērunt quibus epulārentur ?

Fri. Fuī equidem. Tunc autem ignōrābam id nefās esse.

Crū. Quamnam vērō ad partem īnsulae nāvem appellere cōnsuēvistis ?

Fri. Ad merīdiōnālem ōram, quoniam illa nōbīs proxima, arboribusque cocossaeīs abundat.

Interdum piscēs capere cōnantur rētibus īnstrūctī eīs quae Friday pluviārum tempore cōnfēcerat. Tantam vērō ūnō rētium jactū multitūdinem piscium cēperant ut plūrimōs etiam in aquam rejicerent. “ Is enim Deī dōnīs male ūtitur, ” ait Crūsōeus, “ quī plūs sibi arripit quam quod ad vītam bene beātēque agendam necessārium est ; saevus ille est et immānis, sī quis animālia innocua interficit quibus ad vīctum cottīdiānum sibi nōn opus est. ”

Aliīs diēbus vēnandō dēlectārī. Avēs pullōsque lamārum dējiciēbant, numquam vērō plūrēs quam quī sibi essent ad vīvendum necessāriī.

Etsī autem Crūsōeus socium ingeniō industriāque vincēbat, hic tamen multās artēs callēbat, dominō anteā ignōtās, tunc vērō maximē ūtilēs. Scīlicet multa īnstrūmenta ex ossibus, lapidibus, conchīs, fingēbat quibus lignum ita tractābat ut nōn perfecta minus atque ēlabōrāta opera efficeret quam sī ferrō excīsa essent aut fabricāta.

Tandem hortō probē excultō, diēs cōnstitūtus est quō ad patrem Friday addūcendum profectūrī essent. Quō propior autem erat diēs itinerī dēstinātus, eō major Rōbinsōnis cūra. Fierī enim poterat ut barbarī, sprētīs Friday cōnsiliīs precibusque, hospitem male multārent*. Itaque diūtius abstinēre nōn potuit quīn hunc timōrem amīcō dēclārāret. Quī quidem jūrejūrandō dominō affirmat timōrem ejus esse vānum ; sē populārium suōrum animōs satis perspectōs* habēre, illōsque nēminī umquam nocēre nisi hostī. Amīcō igitur fidem habuit, omnīque metū abjectō, sociī probitāte frētus, diē proximō vēla dare cōnstituit.

Hāc mente scapham quae hūc ūsque in siccō remānserat, in aquam retrahunt, pālōque in terram dēfīxō religant. Vespere eōdem tūbera sōlānōrum torrent, aliōsque cibōs parant ut sēcum octo diērum viātica dēportent.

Rōbinson sociusque vix ūnam dormierant hōram, cum ille exortā subitō tempestāte expergēfactus est. Procella furit, repetītōque tonitruum fragōre terra ipsa concussa tremit. “ Audīsne, Friday ? ” ait dominus. “ Heu ! ” respondit ille, “ sī haec tempestās nōs in altō dēprehendisset ! ” Quibus vix dictīs, repente fragor audītur quī tormentī bellicī sonitum referēbat. Friday tonitrū esse putat ; Crūsōeus autem prō certō habet sē tormentī sonitum audiisse, animusque ejus gaudiō simul et timōre perturbātur. Extemplō ē strātō sē corripit, taedāque ē focō arreptā Friday jubet subsequī.

Tum dubius spem inter et metum ad lītus prōcurrunt explōrātūrī quemnam sonum auribus accēpissent. Prīmō autem aspectū magnus Rōbinsōnī dolor, sociō dēspērātiō incessit. Procella enim scapham āvulsam ā lītore in altum prōjēcerat. Et certē sī quis hunc miserum vīdisset, āmissā jam spē patris revīsendī, ā lacrimīs certē abstinēre nōn potuisset. Ille expalluit, mūtus, oculīs in terram dēfīxīs ; tunc subitō in lacrimās ērumpere, sibi manūs torquēre, pectus percutere, āvellere crīnēs.

Crūsōeus, quī propriīs malīs aliōrum miserērī didicerat, sociī dolōre ipse commōtus, amīcīs lēnibusque monitīs cōnātur eum ad tranquillitātem animī redūcere.