Part 11

Rōbinson hāc quidem nocte placidē admodum dormīvit. Cum tandem expergēfactus diem jam nōn parum prōcessisse animadverteret, lectulō surrēxit celeriter lamās vēnātūrus. Sed caelī tempestās* obstitit. Quippe vix ēgressō subitō regrediendum fuit ; scīlicet imber tantā vī dē caelō ruēbat, ut nūlla spēs esset forās eundī. Itaque exspectāre statuit dōnec tempestās dēsiisset. Ingruēbat imber ; fulgura ita micābant ut tōta quasi ārdēret spēlunca ; tonitrua sequēbantur inūsitāta. Terra ipsa contremīscere, montēsque ita reboāre, ut fragōris istīus nūllus fīnis futūrus esse vidērētur.

Cum Rōbinson ingenuīs artibus nōn ērudītus esset, hūmānum erat timōrem vānum et anīlem concipere. Sedēbat enim ille miserrimus in angulō spēluncae, jūnctīs manibus et praesentibus graviōra quae sequerentur metuēbat. Interim imbrēs terram inundāre, fulgura coruscāre, tonitrua perpetuō resonāre. Appropinquābat hōra merīdiāna, necdum tempestās dēsaevierat*. Nec ipse quidem multum ēsuriēbat Rōbinson, quippe cui famem omnem angor exēmisset ; adeō taetrīs cōgitātiōnibus excruciābātur.

“ Vēnit ille sānē diēs, ” ait ille sēcum, “ in quō placuit Deō, parentum ultōrī, poenās ā mē repetere. Pereundum mihi est ; numquam ego miser parentēs miserōs revīsam. ”

Dum haec sēcum ipse trīstis volvit, vim tempestās remittit et Rōbinson, ā spē nōn omnīnō dējectus, in viam sē cōnferre statuit. Cum autem in eō esset ut pēram secūrimque arriperet, ecce subitō. . . . Attonitus in terram prōcidit.

Scīlicet arbor spēluncae imminēns fulmine icta, tantō fragōre disrupta est ut Rōbinson exanimātus sē ipsum interēmptum putāret. Diū etiam sēnsū orbātus jacuit. Cum tandem intellēxisset sē adhūc vīvere, ē solō sēsē ērēxit ; statim vērō, ante ōstium spēluncae, arboris ā fulmine disruptae atque prōstrātae partem cōnspexit. Interim pluvia dēsierat, nec jam exaudiēbantur tonitrua ; tum Rōbinson ausus est ē spēluncā prōdīre. Quid vērō oculīs objicitur ? Ārdēbat ipsīus truncus arboris, fulmine ictae . . . Rōbinson igitur id subitō nactus est quō plūrimum indigēbat. Tantō atque īnspērātō laetus mūnere, manibus in caelum sublātīs, optimō hominum Parentī grātiās ēgit, quī, vel inter maximē terribilēs cāsūs, nostrae semper cōnsulit fēlīcitātī.

Tum vērō Crūsōeō suppetiit ignis quem alere* haud difficile fuit ; nec amplius causa erat cūr dē vītae salūte in dēsertā hāc īnsulā sollicitus esset.

Vēnātiō in posterum dīlāta est, quoniam placuit ūtilitātem statim ex igne capere, carnemque verū adhūc affīxam apparāre. Tum coquī ministeriō fūnctus* ignem movet carnemque sēdulō versat . . . Quam juvābat flammās micantēs tremulāsque intuērī ! Pretiōsissimum enim dīvīnī nūminis mūnus ignem ē caelō sibi dēmissum interpretātus, cum cōgitāret quantās inde perceptūrus esset ūtilitātēs, propter memoriam beneficiī saepius oculōs in caelum vertit.

Tum vērō hoc ūnum Rōbinson dēsīderābat, sāl scīlicet quō carnem condīret ; spērāvit autem sē prōcessū temporis id quoque commodī genus inventūrum. Nunc ergō satis illī fuit lītus petere ad aquam cocossae putāmine hauriendam ; quā quidem cum nihil melius adesset, carnem tunc irrigāvit.

Quantam vērō concēperit Crūsōeus noster laetitiam, cum prīmum ōrī suō frustum admōvit, is tandem sibi fingere potest quī per quattuor hebdomadēs continuās nihil cibōrum rīte parātōrum comēderit, omnemque iīs umquam vēscendī spem penitus āmīserit.

Summa erat Rōbinsōnī fēlīcitās ; sēnsit tamen id sibi maximum dēesse, hominem quōcum illam commūnicāret. Inest enim nōbīs aliquid ab ipsā nātūrā penitus īnsitum, ut nōn alia rēs hominem magis dēlectet quam sī cum homine versārī possit et colloquī. Nātūra quippe nihil sōlitārium amat, et sī suppetant omnium rērum quās ipsa dēsīderat abundantia et cōpia*, ēreptā hominis omnīnō aspiciendī potestāte, nēmō est tam ferreus quī id vītae genus sustinēre possit, cuique frūctum voluptātum omnium nōn auferat sōlitūdō. “ Heu ! ” ait ille cum gemitū ; “ Ō mē fēlīcem, sī mihi contingat societās ūnīus amīcī aut ūnīus hominis vel miserrimī cujus mūtuā in benevolentiā conquiēscam* ! Sī saltem adsit ūnum modo animal mānsuētum, canis aut fēlis, quod beneficiīs mihi dēvinciam ! nunc autem mihi vīvendum est prōrsus incomitātō atque ab omnī animantium societāte remōtō. ” Hīc lacrimīs genae maduērunt.

Quās inter querēlās oculīs forte in ōstium tuguriī conjectīs arāneam animadvertit, quae tēlam suam in angulō quōdam contexerat. Tantopere autem sociō inventō laetātus est, ut quālis esset minimē cūrāret ; juvābat intuērī quā arte tēlam ā mediō texere inciperet, ac deinde fīla immitteret alia in rēctum, alia in orbem, maculāsque*, paribus semper intervallīs, indissolūbilī nōdō annecteret, quae minōra animantia velutī rētibus implicāta tenērent. Itaque nōn dēsiit eī bis in diē muscās culicēsque* sufficere. Illa quoque in tantam cum hospite amīcitiam iniit, ut quotiēs Rōbinson tēlam tetigisset, illa, specū prōgrediēns, praedam ex erīlī manū acciperet.

Jam nox appropinquābat sōlque in undās immergī vidēbātur. Oriēns ex oppositā caelī parte Lūna radiōs in spēluncam fundēbat tantō Rōbinsōnis gaudiō ut ille aliquamdiū somnum capere nōn posset. Tandem obdormīvit, dum ignis, subjectā māteriā, lentē alitur.

Caput Septimum

Praeda ingēns — Deest rēs maximē necessāria — Vōta irrita — Ambulātiō — Natātiō — Rēs variae.

Crūsōeus, cum sōlis aestus in īnsulā interdiū esset fervidissimus, mātūtīnum imprīmīs aut vespertīnum tempus operī impendere solēbat. Itaque prīmō māne surrēxit, cumque ligna super focum reposuisset, dīmidiam cocossae nucem, quae dē hesternīs epulīs reliqua erat, comēdit. Quō factō, cum aliam lamae partem verū affīgere vellet, carnem, jam putrēscere, propter nimium calōrem, sēnsit. Carendum igitur hodiē fuit voluptāte quam ex edendā carne percēpisset.

Deinde umerīs pērā vēnātōriā cīnctīs, ad lītus sē contulit, ostreās collēctūrus. Ibi vērō prō ostreīs, quārum mīra paucitās erat, aliud alimentī genus Rōbinsōnī contigit invenīre, quod certē ūtilitāte ostreās vinceret ; animal cui tēctum ipsa composuit nātūra, quod sēcum quōcumque libuerit gestat, testūdinem nīmīrum ; tantāque illam magnitūdine quanta in hīs regiōnibus rārō reperītur ; quippe lībrārum ferē quīnquāgintā pondus aequābat.

Saepe ille carnem testūdinis et jūcundam esse et salūbrem audierat. Praedam igitur umerīs impositam lentē domum dēportat. Tum secūrī suā īnferiōrem partem conchae percutit repetītō ictū, dōnec frangerētur ; et sīc testūdine potītus, opīmam ejus partem assandam resecuit. Quam cum verū affīxisset, ut magnam famem explēre cupiēbat, vix exspectāre poterat dōnec rīte cocta esset.

Interim dum sedet assam versāns, sēcum reputat quid dē reliquā testūdine sit faciendum, nē putrēscat. Ad illam enim muriā condiendam* et patinā et sale carēbat. Quōmodo sē inde expediat ?

Sollicitō enim animō praevīdit ēgregiam illam testūdinem, quae sibi vel octo amplius diērum vīctum praebuisset*, posterō diē putridam fore ; neque tamen animum subiit quā ratiōne illam condīret. Ac subitō hoc eī cōnsilium in mentem vēnit. Superior testūdinis crusta clipeī similitūdinem aptissimē referēbat. “ Haec erit, ” (sīc ille sēcum), “ prō patinā. Unde autem salem petam ? Ō mē stultum ! ” ait, fronte simul percussā. “ Nōnne possum carnem aquā marīnā irrigāre, quae quidem idem praestābit ac sī sale esset condīta ? Optimē ! ēgregiē ! ” iterum iterumque exclāmat, atque laetātus verū celerius versat.

Et nunc carō rīte assa est. Cum ille ēsculentum quoddam ejus frustulum gustāsset, sīc sēcum nōn sine suspīriō locūtus est : “ āh ! sī modo fragmentum pānis vel minūtissimum mihi nunc contingat ! Quam stultus fuī, quī puer nōn intellēxerim quantum Deī ergā hominēs beneficium pānis sit ! Tunc temporis, ut satis mihi fieret, cibī lautiōrēs dapibus addendī erant. Ō utinam nunc mihi adesset fragmentum quodlibet pānis illīus quem tunc ad canem nostrum hortī cūstōdem prōjiciēbam ! Quam mē fēlīcem nunc praedicārem ! ”

Rōbinson igitur quam lautissimē posset epulātus est. Deinde, fervidissimō diēī tempore, paululum in strātō recubuit, ut sēcum meditārētur quodnam potissimum opus susciperet, cum remissō calōre licēret operam in aliquid cōnferre.

“ Quid nunc prius agam ? optimum erit ad vēnandōs aliquot lamās proficīscī. Quid autem prōderit tanta carnis cōpia ? ” Sīc sēcum reputantī in mentem incidit cōnsilium novum, cūnctīsque priōribus longē praestantius. Scīlicet animālia quaedam, sī posset, mānsuēfacere dēcrēvit quae sibi vīctum simul et societātem praestārent. Lamae autem cum jam mānsuētissimī nātūrā vidērentur, spērāvit fore ut facile nōnnūllōs ex iīs vīvōs exciperet. Statuit fūniculum ita aptāre ut esset prō laqueō, tum post arborem īnsidiārī, et lamae capitī, quī prīmus appropinquāret, laqueum injicere. Hāc mente fūnem satis crassum contorquet ; atque paucās post hōrās cūncta cōnfecta sunt. Tum identidem omnia expertus*, vīdit rēs bene successūrās esse.

Quoniam vērō locus ille quā lamae ad aquam dēvenīre solēbant satis remōtus erat, nec cōnstābat* num ūnōquōque vespere eō ventūrī essent, rē ad crāstinum diem dīlātā, interim cētera ad iter faciendum parāvit. Tum resectō testūdinis frustō quod et vespertīnae et crāstinae cēnae sufficeret, reliquam partem aquā marīnā irrigāvit.

Quō factō foveam mediocrem in solō fōdit, quae sibi ad tempus cellae vicem praestāret ; atque in eā concham testūdinis carne replētam condidit, ōstiō cellae intextīs rāmālibus* occlūsō.

Reliquum ā merīdiē tempus jūcundae ambulātiōnī impendit ut animum recreāret ; quam ob causam ad lītus maris sē contulit, unde suāvis aura spīrābat quā āeris aestus paululum temperābātur. Ibi dum sēcum spatiātur, valdē dēlectātus est aspectū maris tam immēnsī cujus plāna faciēs flūctibus sēsē invicem lēnī lāpsū pellentibus* vix crispābātur. Hīc animō affectus, oculōs in eam terrārum partem convertit in quā sita erat cāra sibi patria, cumque haec optimōrum parentum memoriam dēsīderiumque renovārent, nōnnūllae obortae sunt lacrimae.

Atque sīc obambulantī venit in mentem sibi ut corpus abluat ad squālōrem dētergendum. Vestem igitur dēposuit. Ut vērō stupuit aspectō indūsiō quod ūnicum habēbat ! Quoniam in regiōne tam calidā numquam illud exuerat, vix cernī poterat linteum albī colōris ōlim fuisse.

Prīmō igitur statuit sēdulō indūsium lavāre. Quō quidem ex arbore suspēnsō, ipse in aquam dēsiliit.

Cum autem puer natandī artem didicisset, placuit ex eō locō ubi in aquam dēscenderat natandō pervenīre ad tractum quendam terrās satis longō spatiō in mare prōcurrentem, quem nōndum adierat.

Illud quoque cōnsilium faustissimum fuit. Vīdit nīmīrum hunc terrae tractum aquīs subeuntibus* inundārī, recurrentibus vērō magnam cōpiam testūdinum ostreārumque in siccō dēstituī.

Maris ille locus quem circumnatāvit, adeō piscibus abundābat ut ferē manibus capī possent. Quod sī rēticulō īnstrūctus fuisset, multa facile cēpisset mīlia. Hōc autem adhūc carēbat. Cum tamen omnia suscepta eī hāctenus prōsperē cessissent, spērāvit fore ut aliquandō piscātōrium rēte sibi cōnficeret.

Hīs rēbus jūcundissimīs laetus Crūsōeus ex aquā ēmergit, cum hōram ferē integram natandō cōnsūmpsisset. Indūsium quoque āeris calor penitus siccāverat ; tum ille voluptāte linteī mundī induendī fruitur.

Cum vērō nunc cōnsuēvisset cūncta attentē meditārī, cōgitāvit hanc voluptātem nōn fore diuturnam, sī quidem hōc ūnicō indūsiō sibi nunc ūtendum esset, quō semel attrītō nūlla suppeteret ratiō quā aliud comparāret. Quae meditātus gaudiō simul et maerōre affectus est. Attamen animō mox cōnfirmātō, domum reversus est, cēnam sūmpsit, cumque Deum piē ōrāvisset, placidē sē in lectulō composuit.

Caput Octāvum

Lama mānsuēfacta — Pullī — Rēs variae.

Posterō diē Crūsōeus prīmā lūce surrēxit, atque ad vēnandum sēsē accīnxit. Assūmptīs igitur tūberibus sōlānōrum* assīs, idōneōque testūdinis frustō foliīs involūtō, secūrī īnstrūctus et laqueō quem prīdiē ad lamās irrētiendās cōnfēcerat, umbellamque manū tenēns, in viam sē contulit.

Summum jam māne erat. Cōnstituit igitur paululum ā rēctā viā dīgredī ut ex itinere aliās quoque īnsulae partēs explōrāret. Innumerās inter volucrēs quae arboribus īnsidēbant psittacōs mīrīs colōribus pictōs cōnspicit. Ut ille optābat ūnum ex iīs capere, quem mānsuētum atque socium sibi faceret ! Adultī vērō callidiōrēs erant quam quī caperentur ; pullōrum autem nīdum nusquam vīdit.

Cum autem collem quendam marī vīcīnum ascendisset, conjectīs inde oculīs inter rūpium hiātūs, aliquid cōnspexit quod placuit proprius cernere. Dēscendit igitur et magnō cum gaudiō animadvertit id esse . . . salem. Hāctenus quidem prō condīmentō adhibuerat aquam marīnam, quae tamen salis merī praestantiam nōn aequābat. Aquae enim marīnae sapor multum amāritūdinis habet. Temere* quoque ille putāverat carnem aquā marīnā condītam salūbrem atque incorruptam servārī posse, quippe quae* ubi mōtū caret nōn minus putrēscit quam aqua ē fluviīs aut fontibus hausta. Valdē igitur eī prōfuit sāl hīc repertus ; itaque ambās ille pērās eō complēvit, quod statim domum dēportāret.

Laetus deinde eum petiit locum ubi lamam sē exceptūrum spērābat. Recubuit sub arbore, et exspectābat quā hōrā solēbant trānsīre, atque intereā carne assā et tūberibus epulātus est ; quibus quidem, additō sale, sapor nunc longē jūcundior erat.

Sub fīnem prandiī, ecce lamās accurrentēs ē longinquō prōspicit. Cōnfestim īnsidiātus, exspectat dum appropinquent ; nōnnūllī jam praeterierant, sed longius quam ut caperentur. Ūna tandem ex illīs tam prope accessit ut collō laqueum injicere posset. Quae cum bālāre cōnārētur, Rōbinson, nē cēterōs dēterrēret, laqueum ita contrāxit ut vōx faucibus haerēret*. Tum eam celerius in dūmēta abreptam ē cōnspectū cēterōrum remōvit. Capta lama duōrum pullōrum māter erat. Quī quidem magnō Rōbinsōnis gaudiō mātris vestīgia secūtī, hominem minimē timēre vīsī sunt. Lēniter illōs Rōbinsōnī dēmulcentī manum lambunt quasi ōrārent ut mātrem dīmitteret.

Vōtī igitur compos, captīvam quamvīs reluctantem, omnī vī cōnīsus, sēcum abstrāxit, brevissimamque viam ingressus tandem fēlīciter domum revertitur.

Nunc ut hospitēs commodē exciperet coepit stabulum exstruere ātriō suō contiguum ; secūrī nempe lapideā tenerās arborēs excīdit, quās ita dēnsō ōrdine cōnseruit, ut parietem satis validum objicerent. Quam lamam nūper alligāverat arborī, fessa ea jam recubuerat ; pullī autem captīvī prope mātrem nesciī jacēbant, et lac ab ūberibus trahēbant.

Ō pergrātum Crūsōeō nostrō spectāculum ! Iterum atque iterum cōnstitit, cārissimum pecus intuēns, sēque ipsum beātum praedicāvit quod nunc animantēs quōsdam sociōs habēret. Jam sibi vīsus est vītam sine comitibus nōn amplius dēgere ; unde tantam voluptātem cēpit, ut vīribus novīs auctus brevī stabulum incohātum perficeret. Tum lamā cum pullīs ibi inclūsā, ōstium dēnsīs fruticibus saepsit.

Quantam nunc laetitiam expertus est ! Etenim praeter jūcundissimam illōrum animālium societātem multa alia maximaque commoda inde spērāvit. Neque hoc frūstrā. Poterat aliquandō discere quā arte ex eōrum lānā vestem sibi cōnficeret ; poterat eōrum lacte vēscī, atque būtȳrum cum cāseō inde parāre.

Paulum aberat ut fēlīcissimus esset, sed ūnum dēerat. Optābat enim ut intrā eundem parietem ipse habitāret cum grege, quem semper habēret ante oculōs, quotiēs domī commorārētur. Hoc diū multumque in animō versāvit. Cum tandem minimē labōris pigēret, statuit alteram domiciliī partem dīruere, novamque in majus exstruere, quā ātrium ipsum aliquantulum amplificārētur. Ut autem, dum esset in novā saepe serendā occupātus, tūtus ipse habitāret, prūdenter statuit veterem nōn prius ēvellere quam nova cōnfecta fuisset ; atque tanta fuit sēdulitās, tanta dīligentia, ut opere intrā paucōs diēs perfectō, grātā jam trium sodālium societāte gaudēret.

Lama etiam cum pullīs brevī ad Rōbinsōnem assuēvit. Domum enim redeuntī obviam subsultantēs veniēbant*, odōrantēs an forte quidquam cibī attulisset, manumque lambentēs, quasi grātiās āctūrī prō grāmine aut surculīs ab ipsō acceptīs.

Tum pullīs paulātim ā mātris lacte dēsuēfactīs, coepit ipse bis cottīdiē illam mulgēre ; vāsculōrum vicem eī praestābant putāmina cocossae, et lacte jam potītus modo dulcī, modo coāgulātō*, quamvīs sōlus nōn omnīnō īnfēlīx erat.

Cum arbor cocossae tot eī tantaque praebēret, illam propāgāre magnopere cupiit. Quōmodo autem hoc efficeret ? Audīverat ille quidem arboribus rāmulōs īnserī* posse ; numquam tamen hanc artem discendam cūrāverat. Tum saepius ita ingemuit : “ Ēheu ! quam levis fuī puer, quī omnibus ad doctrīnam adjūmentīs ūtī nōluerim ! Sī mihi melius cōnsuluissem, nōnne attendissem ad ea quae tum oculīs, tum auribus meīs subjiciēbantur ? Ō sī mihi repuerāscere licēret, quantā ego cūrā, ad omnia quae hominum sollertiā et labōre perficiuntur, animum adverterem ! ”

Illō igitur ut optātum fīnem assequerētur, nūllam aliam ratiōnem vīdit, quam sī ē nucibus nōnnūllās sereret. Hoc ergō facere cōnstituit, quamquam cibī adeō suāvis et rārī jactūram aegrē ferēbat. Nec multō post magnā cum laetitiā ērumpentia quaedam animadvertit sēmina, quae tepefacta vapōre mīrum in modum adolēvērunt.

Lama māter pullīque brevī eandem mānsuētūdinem induerant quam canēs nostrī solent. Hōs ad sē coepit adjungere, iīsque jūmentōrum locō commodē ūtī, quotiēs aliquid grave aut suprā vīrēs hominis vehendum erat.

Jam prīdem, cum esset in ōtiō, animadvertēbat quantae sibi foret ūtilitātī, sī artem corbium texendārum intellegeret. Puer autem ōlim adeō istam artem dēspexerat, ut nūllum umquam corbium opificem attentius cōnsīderāsset ; quō factum est, ut hujus artis, quamvīs facilis, aequē ac cēterārum artium, omnīnō rudis esset.

Cum autem in umbellā texendā satis fēlīx fuisset, subinde in posterum huic quoque artificiō ōtium impendit ; atque ūsū diuturnō sollertior factus, idōneam tandem corbem cōnfēcit ; et postquam duās ejusmodī texuit, jūnctās fūnibus lamae dorsō imposuit.

Caput Nōnum

Terrae mōtus — Mōns ignivomus — Lamae, vī aquārum abreptī — Spēlunca Rōbinsōnis dīruta.

Sequente nocte, Crūsōeus sēcūrus recumbēbat ; fidēlēs lamae ad pedēs dominī jacēbant ; lūna splendēbat dē caelō, āere pūrō tranquillōque ; omnia dēnique in rērum nātūrā altō silentiō tenēbantur. Jamque labōre diurnō fessus, dulcī fruēbātur somnō ; parentum vērō imāgō, quae crēbrō recursābat, ante oculōs somniantis obversābātur. Tum subitō terra īnsolitō tremuit mōtū, tantō fragōre mūgītūque tam horribilī, ut multae tempestātēs velut agmine factō ingruere revidērentur. Īnsequitur frequēns terrae mōtus, alius alium ; exoritur simul furēns procella, quā arborēs, quā ipsae dējiciuntur rūpēs, et mare cum fremitū aestuāns in īmīs sēdibus conturbātur. Dīxissēs cūncta inter sē proeliārī rērum prīmōrdia, atque ignem, āera, aquam, terram, in exitium ruere.

Rōbinson mortis metū correptus ē spēluncā in vestibulum prōsilit ; prōsilientemque exterritī lamae sequuntur. Vix inde aufūgerant, cum saxum in quō spēlunca erat prōlābitur. Ille, cui timor ālās addiderat, per ōstium vestibulī sē prōripuit, lamīs eum prope īnsequentibus.

Prīmum autem eam petiit montis vīcīnī partem quae in nūdam plānitiem excurrēbat*, nē arboribus ipse concidentibus obruerētur. Quō tendēns, subitō magnō cum terrōre ingentem hiātum in eā ipsā montis parte videt unde ērumpunt fūmus, flammae, favillae, lapidēs, cum cinere quasi liquentī cui lava nōmen. Vix etiam fugā mortī sē ēripuit ; quippe lava candēns, torrentis īnstar, ruēbat ; magna praetereā montis fragmenta hinc et inde disjiciēbantur.

Tum ad lītus prōcurrentem nova horrendaque rērum fōrma excipit. Turbō vehementissimus ab omnī caelī parte nimbōs collēgerat quasi aliōs aliīs impositōs, unde tam gravis aquae vīs subitō ruit, ut omnis regiō aquīs superfūsīs inundārētur.

Haec inter mala Rōbinson, quid fugiat, quid petat incertus, in arborem vix sē recipit ; miserī autem lamae undārum aestū abripiuntur. Ēheu ! quam graviter illōrum ejulātū animus ejus vulnerātur ! Quantopere vellet suō eōs perīculō servāre, nisi flūctuum impetū longius abreptī fuissent !

Saeviit terrae mōtus adhūc paululum ; tum repente omnia silent, ventī resīdunt, hiātus ignem ēvomere dēsinit, fragor sub pedibus cessat, caelō redit prīstina serēnitās, omnis etiam aqua brevī effluit.

Jam ex arbore in quam perfūgerat dēscendit ; sed animum cūrae obruerant. Spēlunca, quae sōla hūc ūsque tūtum ipsī refugium praebuerat, penitus dīruta vidēbātur. Lamae fidēlēs cārissimīque ante ipsīus oculōs undīs abstractī, omnia opera perierant ; quae in futūrum mōliēbātur cōnsilia* omnia perierant. Mōns quidem flammās ēvomere dēsierat, sed ex hiātū tardus fūmus āterque oriēbātur, unde metuendum erat nē ille montis ignivomī nātūram in posterum quoque retinēret.

Tum cūrīs et angōre cōnsūmptus, ex quā dēscenderat arbore ad eam sē reclīnāvit, et sōlāciī expers reliquam noctem dēgēbat.

Oritur diēs novus, lūx autem alma miserum Crūsōeum jamdūdum immōtum dēprehendit. Neque enim somnus dulcis oculōs eī clauserat ; neque animum subierat alia cōgitātiō praeter trīstem illam lūctuōsamque : “ Quid nunc dē mē fīet ? ”

Sē tandem corripit atque somniantī similis ad vastātum domicilium titubāns prōcēdit. Quantam vērō putātis fuisse ejus laetitiam cum haud procul ā vestibulō cārissimōs lamas salvōs incolumēsque obviam sibi prōsilientēs cōnspexit ! Initiō, suīs fidem oculīs vix habuit. Brevī autem sublāta est omnis dubitātiō ; illī enim accurrere, manum erīlem lambere, quantamque laetitiam ex ejus reditū caperent exsultandō et bālandō exprimere.

Tunc autem animus eī, hāctenus frāctus dējectusque, rūrsus ērēctus est. Lamas suōs intuētur, oculīsque in caelum sublātīs, lacrimās profundit. Tum amīcōs reducēs laetissimīs blanditiīs excipit, iīsque comitibus prōcēdit, certiōra dē domiciliō vīsūrus*.

Atque ibi multō minus damnī invēnit quam prīmō metū et animī abjectiōne veritus erat. Laquear, quod saxō cōnstābat, collāpsum erat, atque proximam terrae mōlem sēcum trāxerat : attamen omnia ista rūdera* ē spēluncā removērī posse vidēbantur, ita ut laxius ipse commodiusque habitāret.

Ad hoc accēdēbat aliquid ex quō intellegeret hoc sibi fēlīciter contigisse. Cum enim accūrātius locum īnspexisset ubi saxum illud dēpenderat, magnō cum stupōre cognōvit illud undique solō ita mollī innīxum* fuisse ut male haerēret. Vērī simillimum igitur erat mōlem hanc impendentem suō pondere brevī dēlāpsūram fuisse. Tunc subitō in genua prōstrātus grātiās Deō ēgit quod sīc iterum servātus fuisset, ac deinde alacriter ad opus sē contulit.

Caput Decimum

Crūsōeus domicilium reficit — Parat sibi alimenta in hiemem — Imbribus continuīs impedītus domī, fingit vāsa — Nectit rēte — Arcum et sagittās cōnficit.

Humum profectō harēnamque haud difficile erat subdūcere ; supererat autem ingēns saxum in duās partēs diffīsum, quibus movendīs ūnus homō impār vidēbātur. Cōnātus est Crūsōeus partem minōrem prōvolvere, sed frūstrā ; et nunc iterum omnī omissā spē, haesit inops cōnsiliī.

Recordātus est tandem sē puerum vīdisse, quotiēs operāriīs* aliquid magnī ponderis erat mōliendum, perticā eōs longā crassāque ūtī cujus extrēmam partem mōlī movendae subjicerent. Itaque ejus reī experīmentum facere properat. Perāctā vix hōrae parte dīmidiā, saxa quae vix quattuor hominēs jūnctīs vīribus movēre potuissent, ē spēluncā extracta sunt, et mox laetus admodum vīdit domicilium suum et lātius et tūtius quam anteā esse. Jam enim parietēs nōn minus quam laquear ipsum saxō cōnstābant, nec vel minimā quidem rīmā perspiciēbātur.

Tunc ad montem ignivomum, quī vapōrem ātrum ēmittere nōndum dēsierat, propius accēdere audet. Mīrātur ingentem saxōrum liquefactōrum cōpiam quae longē lātēque diffūsa necdum etiam refrīgerāta erant. Cum animadvertisset lavam ad eum locum efflūxisse in quō sōlāna crēscēbant magnopere timuit nē torrēns igneus tōtam istam regiōnem vastāsset. Itaque cum eō sē contulisset, magnō cum gaudiō cūncta bene sē habēre dēprehendit. Et continuō statuit variīs in partibus īnsulae suae sōlāna serere, nē quō cāsū sinistrō frūctum tam ēgregium āmitteret.