Part 27

Cap^m. vii. O quam milicia terra consistit in ista Audax, preclara, si bene viuat ea![476] 470 Si non pro mundi lucro neque laude laboret,[477] Indomitus nec amor ferrea corda domet, Miles perpetue laudis tunc vincet honore, Nomen et eternum nobilitabit eum. Si bona milicia fuerit, deus astat in illa, Vincat vt invicto miles in ense suo: Si bona milicia fuerit, vigilat bona fama,[478] Que iacet in lecto victa sopore modo: Si bona milicia fuerit, tum pace reviua Sponsus cum sponsa preparat acta sua: 480 Si bona milicia fuerit, tunc hostis ab illa Sternitur ecclesie, crescit et ipsa fide: Si bona milicia fuerit, taxacio dura Que sonat in patria tunc erit absque nota: Si bona milicia, tunc non tardabit adesse Pax, cum qua redeunt prospera cuncta simul. Qui bonus est miles nequit exercere pauorem, Nec tepide mentis intima lesa gerat: Qui bonus est miles mundi terit omne superbum, Vincit et ex humili corde maligna ferus: 490 Qui bonus est miles pro Cristi nomine certat, Et rem communem protegit ipse manu: Qui bonus est miles probat et bene scit quod in orbe De belli fine pacis origo venit; Talis enim miles de vera laude meretur Quicquid in hoc mundo regula laudis habet.

=Hic loquitur qualiter milicie improbitas alios gradus quoscumque sua ledit importunitate et offendit.=

Cap^m. viii. Si tamen econtra miles sua gesserit arma, Euenient plura dampna timenda mala: Si mala milicia, nichil est scutum, nichil hasta, Nec manus in gladio fulget honore suo: 500 Si malus est miles, quis nos defendet in armis?[479] Si mollis fuerit, aspera nostra dabit: Si mala milicia, quid clerus vel sibi cultor Possunt, dum foribus guerra patebit eis? Si mala milicia fuerit, tunc hostis agenda Dat renouare ferus, qui solet esse pius. Sic bonus ille bona, malus aut mala fert metuenda,[480] Qui gerit in manibus nostra tuenda suis. Munda manus mire probitatis conferet ictus, Dum polluta suis sordibus arua fugit: 510 Conscius ipse sibi, mala dum meditabitur acta, Hesitat, et varia mente vacillat opus. Moribus arma vigent, aliter fortuna recedit, Stat probitas viciis proxima nulla diu. Moribus ergo stude, miles, viciisque resiste Belliger, et valide publica iura foue. Est michi nil cunctas terrarum vincere turmas, Dum solo vicio vincor inermis ego: Nec magis in culpa quid obest quam miles ad arma Tardus, et assissis promptus inesse lucris. 520 Hostibus vt perdix vicinis ancipiterque Miles dum steterit, res sibi vilis erit. Non valet hic dignus amplexibus esse Rachelis, Inclita quem Martis arma beare negant: Que speciosa viro tali concedit amorem, Errat et ignorat quid sit amoris honor. Lya magis feda pro coniuge congruit immo Tali, qui minime gesta valoris habet: Tales ad Lyam redeant et eam sibi iungant,[481] Lya sit hic pauidus, qui nequit esse Rachel. 530 Nullus ametur homo qui non est dignus amore, Sit set amoris egens qui negat eius onus: Non sine sollicito septenni temporis actu Captus amore Iacob colla Rachelis habet. Set quem causa lucri mouet vt procedat ad arma, Miles honore suo nil probitatis habet. Vulturis est hominum natura cadauera velle, Vt cibus occurrat bellica castra sequi; Sunt similes qui bella volunt, qui castra sequntur, Qui spoliis inhiant esuriendo lucrum: 540 Horret auis rapidum quia predat proxima nisum, Et pecus austerum quodlibet esse lupum. Qui tibi delicias, miles, preponis, et arma Deseris, et requiem queris habere domi, Pauperis et spolia depredans more leonis, Quo maceras alios, tu tibi crassa rapis, Que tibi torpor agit, que deliciosa voluptas Suadet, auaricie pelleque lucra simul: Suscipe sanguinei trepidancia munera belli, Credoque quod vicia iam tibi terga dabunt. 550 Ante suum lucrum miles preponat honorem, Dans sua vota deo cunctaque vincet eo: Heu! modo set video quod honor postponitur auro, Preferturque deo mundus et ipsa caro. Milicie numerus crescit, decrescit et actus; Sic honor est vacuus, dum vacuatur onus.

=Postquam dictum est de illis qui in statu militari rem publicam seruare debent illesam, dicendum est iam de istis qui ad cibos et potus pro generis humani sustentacione perquirendos agriculture labores subire tenentur.=

Cap^m. ix. Que sit milicia iam vos audistis, et vltra Dicam de reliquis, regula que sit eis. Nam post miliciam restat status vnus agrestis, In quo rurales grana que vina colunt. 560 Hii sunt qui nobis magni sudore laboris Perquirunt victus, iussit vt ipse deus: Est et eis iure nostri primi patris Ade Regula, quam summi cepit ab ore dei. Nam deus inquit ei, dum corruit a Paradisi Floribus, in terram cepit et ire viam: ‘O transgresse, labor mundi tibi sint quoque sudor, In quibus vteris panibus ipse tuis.’ Vnde dei seriem cultor si seruet eundem, Ac opus in cultu sic gerat ipse manu, 570 Tunc pariet fructus quam fertilis ordine campus, Vuaque temporibus stabit habunda suis. Nunc tamen illud opus vix querit habere colonus, Set magis in viciis torpet vbique suis. Inter quos plebis magis errat iniqua voluntas, Sulcorum famulos estimo sepe reos. Sunt etenim tardi, sunt rari, sunt et auari, Ex minimo quod agunt premia plura petunt: Nunc venit hic usus, petit en plus rusticus vnus, Tempore preterito quam peciere duo; 580 Et dudum solus plus contulit vtilitatis Nunc tribus, vt dicunt qui bene facta sciunt. Sicut enim vulpis resonantibus vndique siluis De fouea foueam querit et intrat eam, Sic famulus sulci contrarius ammodo legi De patria patriam querit habere moram. Ocia magnatum cupiunt hii, nil tamen vnde Se nutrire queunt, ni famulentur, habent: Hos seruire deus naturaque disposuerunt, Ille vel illa tamen hos moderare nequit: 590 Quisque tenens terras has plangit in ordine gentes, Indiget omnis eis, nec reget vllus eas. Non impune deum veteres spreuere coloni, Nec mundi procerum surripuere statum; Set seruile deus opus imponebat eisdem, Quo sibi rusticitas corda superba domet: Mansit et ingenuis libertas salua, que seruis Prefuit atque sua lege subegit eos. Nos magis hesterna facit experiencia doctos, Quid sibi perfidie seruus iniqus habet; 600 Vt blada cardo nocens minuit, si non minuatur, Sic grauat indomitus rusticus ipse probos. Vngentem pungit pungentem rusticus vngit, Regula nec fallit quam vetus ordo docet: Vulgi cardones lex amputet ergo nociuos, Ne blada pungentes nobiliora terant. Nobile quicquid habent seu dignum, rustica proles Ledit in ingenuis, sit nisi lesa prius: Quod sit rusticitas vilis, docet actus ad extra, Que minus ingenuos propter honesta colit; 610 Vtque labant curue iusto sine pondere naues, Sic, nisi sit pressus, rusticus ipse ferus. Contulit et tribuit deus et labor omnia nobis, Commoda sunt hominis absque labore nichil; Rusticus ergo sua committat membra labori, Ocia postponens, sicut oportet agi. Horrea sicut ager sterilis sub vomere cultus Fallit, et autumpno fert lucra nulla domum, Sic miser ipse, tuo cum plus sit cultus amore, Rusticus in dampnum fallit agitque tuum. 620 Nulla ferunt sponte serui seruilia iura, Nec sibi pro lege quid bonitatis habent: Quicquid agit paciens corpus seruile subactum, Mens agit interius semper in omne malum. Contra naturam fiunt miracula, vires Nature deitas frangere sola potest: Non est hoc hominis, aliquis quod condicionis Seruorum generis rectificare queat.

=Hic loquitur eciam de diuersis vulgi laborariis, qui sub aliorum regimine conducti, variis debent pro bono communi operibus subiugari.=

Cap^m. x. Gens et adhuc alia cultoribus est sociata, Que stat communis, ordo nec vllus eis: 630 Hii sunt qui cuiquam nolunt seruire per annum, Hos vix si solo mense tenebit homo; Set conventiciis tales conduco dietis, Nunc hic, nunc alibi, nunc michi nuncque tibi. Horum de mille vix est operarius ille Qui tibi vult pacto fidus inesse suo. Hec est gens illa que denaturat in aula,[482] Potibus atque cibis dum manet ipsa tuis: Dum commensalis conductus sit tibi talis, Omnes communes reprobat ipse cibos: 640 Omnia salsa nocent, tantum neque cocta placebunt, Ni sibi des assum, murmurat ipse statim; Nil sibi ceruisia tenuis neque cisera confert,[483] Nec rediet tibi cras, ni meliora paras. O cur sic potum petit hic sibi deliciosum, Quem fouet ex ortu limpha petita lacu? Pauperis ex stirpe natus, quoque pauper et ipse, Vt dominus stomacho poscit habere suo. Nil sibi lex posita prodest, nam regula nulla Talibus est, nec quis prouidet inde malis: 650 Hec est gens racione carens vt bestia, namque Non amat hec hominem, nec putat esse deum. Hiis, nisi iusticia fuerit terrore parata, Succumbent domini tempore credo breui.

=Quia varias rerum proprietates vsui humano necessarias nulla de se prouincia sola parturit vniuersas, inter alios mundi coadiutores Ciuium Mercatores instituuntur, per quos singularum bona regionum alternatim communicantur, de quorum iam actibus scribere consequenter intendit.=

Cap^m. xi. Si mea nobilibus vrbanis scripta revoluam, Quid dicam, set eis est honor est et onus? Est honor vt tantas teneat Ciuis sibi gasas, Est onus vt lucra querit habere mala: Est honor officium maioris prendere ciuem, Est onus officii iura tenere sui: 660 Transit honor set perstat onus, quod si male gessit, Hoc scio, quod pondus non leuiabit honor. Vrbs stat communis de gentibus ecce duabus, Sunt Mercatores, sunt simul artifices: Indiget alterius sic alter habere iuuamen, Vt sit communis sic amor inter eos; Vincula namque duo sibi stringunt forcius vno, Sic duo cum socii sint in amore probi. Inter maiores dum firmus amorque minores Permanet, vrbs gaudet et policia viget: 670 Crescere rem minimam gentis concordia prestat, Maxima res discors labitur inque nichil. Vnio dum gentis durat, durabit et vrbis Mutua iusticia, plaudit et omnis ea; Si sit et econtra, tunc vrbes mutua dampna Vexant, et rara sunt magis inde lucra. Sicut et audiui, sic possum testificari, Vix sedet in Banco regula iusta modo: Non sapit ille deum qui totus inheret habendum Has pompas mundi, nomen vt addat ei. 680 In specie nullos statuo neque culpo, set illos Qui propter mundum preteriere deum: Set qui iudicium cordis vult reddere iustum, Credo quod ante deum se dabit inde reum. Omnes namque lucris sic tendimus omnibus horis, Quod iam festa deo vix manet vna dies. O quam Iudeus domini sacra sabbata seruat, Non vendens nec emens, nec sibi lucra petens! Lex diuina iubet, quod homo sua sabbata sacret, Sanctificetque diem, quo colat ipse deum. 690 Cum plueret manna per desertum deus olim, Quod fecit populus tunc modo signa notat: Duppla die sexta tollebant facta, laborem Ostendunt, quia lux septima nescit opus. Omnia set licita sunt nobis lege moderna: Respectu lucri quid sacra festa michi? Nil modo curatur, qua forma quisque lucratur, Dum tamen ipse suum possit habere lucrum. Dic michi quis socius est aut tibi carus amicus, Cuius amicicia fert tibi nulla lucra. 700 Dic modo quis ciuis manet expers fraudis in vrbe: Si fuerit talis, vrbs mea vix scit eum.

=Hic loquitur de binis Auaricie filiabus, scilicet Vsura et Fraude, que in ciuitate orientes ad ciuium negociaciones secretum prestant obsequium. Set primo dicet de condicione Vsure, que vrbis potencioribus sua iura specialius ministrat.=

Cap^m. xii. O quam subtiles Fraus ac Vsura sorores Sunt, quibus vrbani dant sua iura quasi! Hee fuerant genite diuersis patribus vrbe, Quas peperit sola mater Auaricia; Est pater Vsure magnus diuesque monete, Est Fraus et vulgo degenerata stupro: Sic soror Vsura stat nobilior genitura, Quam clamat natam diues habere suam. 710 Nititur hec magnas sub claue recondere summas, Ex quibus insidias perficit ipsa suas: Ista soror dampno solum viget ex alieno, Alterius dampna dant sibi ferre lucra: Est soror ista potens, aulas que struxit in vrbe, Et tamen agrestes dissipat ipsa domos; Ista soror ciuem ditat, set militis aurum Aufert et terras vendicat ipsa suas. Vsuram dominus defendit lege perhenni, Vnde satis clare scripta legenda patent. 720 Nonne foret sapiens qui posset ponere glosam Hunc contra textum, quem dedit ipse deus? Hoc scit mercator instanti tempore ciuis, Qui probat vsuram posse licere suam: Omnia nuda patent, quapropter vestibus ipsam Induit, vt ficto fallat operta dolo. Sic latet Vsure facies depicta colore Fraudis, vt hinc extra pulcra pateret ea; Si tamen inde genus sic vertat fraude dolosus, Vsure species stat velut ipsa prius. 730 Nonne deum fallit cautelis institor ipse, Talia dum scelera celat in arte sua? Est deus aut cecus, qui singula cernit vbique? Vsure tunicam cernit et odit eam.

=Postquam dixit de potencia Vsure, iam de Fraudis subtilitate dicere intendit, que de communi consilio quasi omnibus et singulis in emendo et vendendo ea que sunt agenda procurat et subtiliter disponit.=

Cap^m. xiii. Ista soror grauia parat, altera set grauiora, Nam stat communis omnibus ipsa locis: Quo tamen Vsura pergit Fraus vadit et illa, Vna viam querit, altera complet opus. Vrbibus Vsura tantum manet hiis sociata Quorum thesaurus nescit habere pares; 740 Set Fraus ciuiles perstat communis ad omnes, Consulit et cunctis viribus ipsa suis: Clam sua facta facit, nam quem plus decipit ipsa, Ipse prius sentit quam videt inde malum. Stans foris ante fores proclamat Fraus iuuenilis Merces diuersas, quicquid habere velis. Quot celi stelle, tot dicet nomina rerum, Huius et istius, et trahit atque vocat: Quos nequit ex verbis, tractu compellit inire, ‘Hic,’ ait, ‘est quod vos queritis, ecce veni.’ 750 Sic apprenticius plebem clamore reducit, Ad secreta doli quando magister adest: Dum Fraus namque vetus componit verba dolosa, Incircumventus nullus abire potest: Si sapiens intrat, Fraus est sapiencior illo, Et si stultus init, stulcior inde redit. Ad precium duplum Fraus ponit singula, dicens Sic, ‘Ita Parisius Flandria siue dedit.’ Quod minus est in re suplent iurancia verba, Propter denarium vulnerat ipsa deum; 760 Nam nichil in Cristo membrorum tunc remanebit, Dum iuramentis Fraus sua lucra petit. Hac set in arte tamen nos sepe domos fore plenas Cernimus, et proprium nil domus ipsa tenet: Sicque per ypocrisim ciuis perquirit honorem, Quo genuflexa procul plebs valedicat ei: Accidit vnde sibi quasi furtim maior vt ipse Astat in vrbe sua, qui minor omnibus est. Set cum tempus erit quo singula nuda patebunt, Dedecus euertit quod decus ante fuit; 770 Nam cum quisque suum repetit, tunc coruus amictus Alterius pennis nudus vt ante volat. Fraus et ab vrbe venit campestres querere lanas, Ex quibus in stapula post parat acta sua. Numquid vina petit Fraus que Vasconia gignit?[484] Hoc dicunt populi rite nocere sibi: Fraus manet in doleo, trahit et vult vendere vinum, Sepeque de veteri conficit ipsa nouum. Fraus eciam pannos vendet, quos lumine fusco Cernere te faciet, tu magis inde caue: 780 Discernat tactus, vbi fallunt lumina visus, Ne te pannificus fraudet in arte dolus. Absit enim species quis vendat Fraude negante, Dumque suis mixtis dat veterata nouis; Decimat in lance sibi, partem sepeque sextam[485] Pondere subtili Fraus capit ipsa sibi.[486]

=Hic loquitur vlterius quomodo Fraus singula artificia necnon et vrbis victualia vbicunque sua subtili disposicione gubernat.=

Cap^m. xiiii. Nolunt artifices Fraudis deponere leges, Cuius in arbitrio dant sua facta modo: Fabricat ista ciphos, argentum purgat et aurum,[487] Set capit ex puro purius ipsa tuo; 790 Conficit ex vitris gemmas oculo preciosas, Nomen et addit eis, fallat vt inde magis. Si quid habes panni, de quo tibi vis fore vestem, Fraus tibi scindit eam, pars manet vna sibi; Quamuis nil sit opus vestis mensuraque fallit, Plus capit ex opere quam valet omne tibi. Set quid pellicibus albis, nigris, quoque grisis Dicam? numquid eis Fraus iuuat ipsa prius? Fraus prima facie trahit in longum satis apte,[488] Quod trahit hoc hodie, cras caret inde pede: 800 Fraus quoque debilia vendens care facit arma, Contractos et equos Fraus facit armigeros: Fluxum candele Fraus de pinguedine facte Prouocat, hinc fluxus sit sibi perpetuus: Fraus eciam sellas, ocreas facit et sotulares;[489] Omnem nunc artem Fraus facit esse suam. Fraus etenim carnes populo vendit, quoque pisces, Condolet hinc gustus dum sapit inde prius: Fraus facit ob panes pistores scandere clatas, Furca tamen furis iustior esset eis:[490] 810 Ceruisie domina Fraus est, testante lagena, Qua vix per seriem scit Thethis esse Cerem:[491] Fraus cocus et cocta componit et ordinat assa, Inque cibos horum conuocat ipsa forum: Vt furit absque modo clamor constanter abisso, Sic Fraus assa sibi clamat in aure fori. Hospes in hospiciis Fraus gaudet de peregrinis, Set peregrinus eam plangit habere malam: Sincopat in modio, decaudat fraus minuendo Fena per apocapen, lucra colendo tamen. 820 Dum curat minima, Fraus pullos vendit et oua, Est nichil inque foro, quin regit ipsa dolo: Fraus procurator communis in vrbe notatur; Dum causas iungit, semper id vna luit. Vt numeranda maris consistunt litora nobis, Sunt infiniti fraudis in ore doli. Fraus facit et facta vendit, quoque iudicat acta, Ambicione sua statque per omne rea. Non commune bonum Fraus cum sit rector agendum Auget, set proprium spectat habere lucrum. 830 Sic patet in fine, nunc transiit exul ab vrbe Ipsa Fides sterilis, Fraus parit atque magis. Hoc ego non dico, quod Fraus dominatur in omnes, Iusto nam ciui Fraus nichil addit ibi.

=Hic loquitur de ciue illo[492] maliuolo et impetuoso, qui maioris ministerium[493] sibi adoptans in conciues suam accendit maliciam, quo magis sanum ciuitatis regimen sua importunitate perturbat et extinguit.=

Cap^m. xv. Turpiter errat auis, proprium que stercore nidum, Cuius erit custos, contaminare studet: Dedecus est ciui sociis qui tollit honorem, Quo campestris habet ciue priora loca. Est inter populum furiosus vbique timendus, Saltem dum gladium possidet ipse manu; 840 Est set in vrbe magis hominis metuenda potestas, Iudicis officio dum furit ipse suo. Vtpote sola domum poterit sintilla cremare, Sic malus indigena solus in vrbe grauat. Mutatis subito rebus natura gemescit, Et magis insolita de nouitate dolet, Sorte repentina dum pauper in vrbe leuatur, Et licet indignus culmen honoris habet. Vrbis nobilitas poterit tunc dampna timere, Cum noua stultorum gloria laudat eum. 850 Arridet stultus stulto, vir iniqus iniquo, Gaudet sensatus cum sapiente viro. Asperius nichil est humili cum surgit in altum, Saltem cum seruus nascitur ipse prius; Mens antiqua manet serui de condicione, Det quamuis summum sors sibi ferre statum. Si cursoris equi sella sit Asellus opertus, Non tamen in cursu fit magis inde celer: Indoctus que rudis nec homo mutatur honore, Rusticitate sua quin magis asper erit. 860 Coruum perfidie dampnant animalia queque, Sic est de ciue qui stat in vrbe male: Quamuis sors fallax hominem sine moribus vrbe Preponat, quis sit vltima fama dabit. Vir malus est hominum multorum sepe flagellum, Quem deus ad tempus plura mouere sinit: Fine tamen proprio capiti mala cuncta refundit, Que foris in populo fecerat ipse prius. Mille cados olei premit vncia sola veneni, Solus millenos vir malus atque bonos: 870 Ignitus carbo plures producit in ignem, Sic mala multa facit, quo manet ipse, malus: Talis enim summam fuerit cum scansus in arcem, Spirat et imperio subdere cuncta suo, Vertitur ecce rota, prius et qui celsior vrbis Extitit, inferior omnibus ipse cadit.[494] Fraus florere potest, set fructificare nequibit, Nec sua radices plantula firmat humo: Res probat in fine, cum quis tumefactus auare Se dabit in precium, non fore grande lucrum. 880 Quisque valet speculo satis ista videre moderno,[495] Vix tamen est sapiens, qui cauet acta videns.

=Hic loquitur eciam de ciue illo, qui linguosus et Susurro inter conciues seminator discordiarum existit. Loquitur de variis eciam[496] periculis occasione lingue male contingentibus.=