Part 18

Fīdissimus intereā Vendredi dominum nōn dēseruerat, etsī ipse potuisset multō celerius ē perīculō ēvādere, sī suae ūnīus salūtī cōnsuluisset. Cum autem dominum ante oculōs suōs haustum videt, cōnfestim sē in aquam prōjicit, illumque manū sinistrā arripiēns, dextrā sē ipsum ēlevāre nītitur. Jam omnī vī connīsus, cum Rōbinsōne exanimātō ac exspīrantī lītus assequitur.

Tum Vendredi jacentis corporī superincumbere, dominum altā vōce vocāre, illum concutere, labiīs labia premere, ut animam eī īnfundat ; tandem incrēdibilī cum laetitiā animadvertit spīritum līberius meantem.

Pergit igitur eum reficere ; Rōbinsonque paulātim redeunte animō allevāns oculōs vōce dēbilī interrogat : « Ubinam ego sum ? — Inter amplexūs meōs, cārissime omnium domine, » respondet Vendredi effūsus in lacrimās. Tum erat rēs spectāculō digna hinc Rōbinsōnem vidēre servātōrī suō grātiās agentem, inde Vendredi gestientem et quasi āmentem laetitiā, quod dominum ad vītam revocāsset.

Deinde Rōbinson somnō recreātus est in lectulō quem ē nāve abstulerat. Cum diē obortō vīrēs suās recuperāvisset, nōn sine magnō dolōre vīdit nāvem penitus ēvānuisse. Quippe āvulsārum tabulārum fragmenta ad lītus dēlāta indicābant illam vī tempestātis frāctam omnīnō et dissolūtam esse. Tum Rōbinson et socius omnēs nāvis reliquiās in lītore dīligenter colligunt ; quippe quī conjectārent tabulam quamque, aut quodvīs tigillum magnō sibi ūsuī fore.

Nunc opēs omnēs servātae in arcem trānsportandae erant. Rōbinson statuit ut vicibus quisque alternīs bajulī cūstōdisque ministeriō fungerētur. Tormenta bellica complēvit pulvere nitrātō, atque in lītore collocāvit, ōre mare versus dīrēctō. Tum apud tormentum ignis accenditur, quō illud, sī rēs postulāsset, explōderētur. Prīmus ipse Rōbinson coepit cōpiās trānsvehere. Canis villōsus, quī numquam ab ejus latere recēdēbat, comes fuit in itinere haud inūtilis. Scīlicet Rōbinson illum vehiculō quod in nāvī invēnerat canem ita alligāvit, ut esset adjūtor nōn mediocris. Dentibus īnsuper fasciculum portāvit, quod quidem jam anteā ēdoctus fuerat. Cūnctōs deinde lamās mānsuētōs atque oneribus gestandīs jam assuēfactōs sēcum addūxit, ut iīs quoque ad opēs trānsferendās ūterētur. Quī cum essent septem numerō, singulī autem onerī centum et quīnquāgintā lībrārum portandō parēs, facile est intellegere quantum ūniversī factō agmine advēxerint. Congestās vērō cōpiās Rōbinsōnis spēlunca et cella capere nōn potuērunt. Igitur tentōrium amplum in vestibulō arcis exstruere properat. Rōbinson, forficibus, acubus, fīlīsque nunc īnstrūctus, celeriter hoc opus prōmōvit, atque octo diērum spatiō, suō quaeque locō fuērunt recondita.

Jam erant Rōbinsōnī sociōque grāta quibus vacārent opera. Īnstābat vērō māximē ut sibi casam aedificārent, ubi, quās spēlunca capere nōn poterat, commodius tūtiusque cōpiae conderentur. In quō quidem, fabrōrum lignāriōrum ars illīs exercenda fuit, quam neuter didicerat.

Tunc vērō nūllum erat opus quod Rōbinsōnis industriam sollertiamque difficultāte vinceret. Itaque facilī negōtiō arborēs dētruncāre, trabēs conjungere atque ērigere, parietēs laterīciōs cōnficere : quae casa foliīs cocossae tēcta tuguriīs agricolārum nostrōrum haud absimilis erat.

Posteā omnibus, ut pār erat, conditīs, Rōbinson arcem mūnīre cōnstituit. Ac prīmō, ut erant nunc ferreīs spathīs īnstrūctī, fossa, quae cingēbat arcem, ita refecta est, ut esset lātior altiorque. Deinde postēs ēriguntur, pōnsque versātilis ita adstruitur, ut ērēctus sit prō portā. Tum tormenta in aggere collocantur, bīnīs dextrum, bīnīs sinistrum latus totidemque faciem castellī tuentibus. Nunc licēbat ab impetū barbarōrum esse sēcūrīs, atque īnsuper patēbat ipsīs facilis aditus exitusque.

Interim messis advēnerat. Rōbinson vetere gladiō prō falce ūsus est ad zēam dēmetendam, sed, ad effodiendōs sōlānōrum bulbōs, ligōne inter rēs servātās repertō. Tum Rōbinson duo trībula cōnfēcit ; sociōque eōrum ūsum ēdoctō, ambō zēam ūnō diē extundunt ; duōs saccōs inde replent, sex circiter modiōrum mēnsūrā. Pāne nauticō ad vīctum aliquot mēnsium īnstrūctī erant. Quō cōnsūmptō, Rōbinson ipse pānem coquere cōnstituit.

Nīmīrum molam manuāriam ē nāve apportāverat. Nihil igitur eī dēfuit nisi crībrum dēnsum ad crībrandam farīnam, furnusque ad coquendum pānem. Crībrī locō, tēlae genus apud Indōs cōnfectum repertumque in nāve adhibuit. Furnum vērō haud difficile fuit fabricāre.

Cum autem Rōbinson agricultūrae tum propter ejus ūtilitātem, tum propter jūcunditātem inprīmīs operam dare cuperet, officīnam vōmeribus īnstrūmentīsque aliīs cōnficiendīs idōneam exstruere cōnstituit. Quippe quī nunc habēret follem, tantamque ferrī cōpiam, quanta sibi per tōtam vītam, quam longa foret, sufficere vidērētur. Igitur pluviī temporis partem ferrāmentīs cōnflandīs et excūdendīs impendunt ; quod quidem post nōnnūllōs cōnātūs irritōs praeclārē illīs successit. Posteā et arātrum excōgitāvērunt tam leve et aptum, ut lamae ipsae sēnsim arandō assuēverint. Tum occā perfectā, exāctō tempore pluviō, duōs frūmentī modiōs, ūnum hordeī, dīmidium pīsōrum terrae commīsit, quae herbēscentem brevī fūdit viriditātem, et intrā duōs mēnsēs sēmina sibi commissa incrēdibilī faenore reddidit.

Interim capra duōs pepererat haedulōs, ita ut hoc quoque animālium genus in īnsulā propāgārētur. Canis cūstōdis mūnere noctū fungēbātur. Psittacus sīve inter cēnandum, sīve inter labōrandum eōs garriendō recreābat. Lamae autem nunc summam ūtilitātem illīs praestitērunt : hae enim nōn sōlum lac, cāseōs, būtȳrumque praebēbant ; illī vērō in agrīs colendīs magnō erant adjūmentō. Sīc ad vītae fēlīcitātem perfectam nihil Rōbinsōnī dēerat, praeter parentēs et patriam. Tunc enim ex omnī parte beātus fuisset.

————

Caput vīcēsimum sextum.

Adsunt ! adsunt ! — Arma inter sociōs dīviduntur. — Parātur bellum. — Duo virī adversus quīnquāgintā. — Victōris clēmentia.

Haec inter sex mēnsēs efflūxēre, nec Vendredi ūllam dēnuō dē patriā repetendā mentiōnem dominō fēcerat. Saepius autem, cōnfectō labōre, montem, unde īnsulam, in quā nātus erat, prōspectāret, cōnscendere solēbat. Ibi meditābundus sedēbat, lūgēns quod ā patre in perpetuum disjūnctus esse vidērētur. Et ipse Rōbinson tacēbat dē hōc itinere ; quippe quī nōn posset amīcī vōtīs prius obsecundāre, quam cūncta ad novum vīvendī genus fuissent disposita.

Nunc autem absolūtīs rēbus māximē necessāriīs, Rōbinson prīmus nāvis ad sociī patrem arcessendum dēnuō parandae auctor fuit. Quō audītō, Vendredi tantā etiamnum quantā prius laetitiā affectus, grātum ergā Rōbinsōnem animum eōdem modō dēclārāvit. Proximō igitur diē opus inchoātum est, īnstrūctīsque idōneīs secūribus longē fēlīcius rēs cessit.

Diē quādam, Rōbinson, in negōtiō quōdam domesticō occupātus, socium ad lītus mīsit, ut testūdinem quaereret ; diū enim grātō hōc cibō caruerant. Ille vērō brevī magnā cum festīnātiōne rediit ; anhēlāns pavitānsque haec sōla prōferre potuit : « Adsunt ! adsunt ! » Territus ipse Rōbinson interrogat quisnam adsit. « Ō domine ! ūna, duae, trēs, sex scaphae ! » Numerō scīlicet inter trēs et sex, propter animī agitātiōnem, reminīscī nōn potuit.

Rōbinson quam vēlōcissimē collem cōnscendit, atque nōn sine horrōre agnōscit, Vendredi nōn errāvisse ; atque ipse numerat sex scaphās barbarīs replētās, quī appellere lītorī cōnābantur. Tum celeriter dēscendit, sociīque trepidantis animum cōnfirmat, interrogāns an fidēliter et strēnuē cum ipsō stāre velit, sī cum barbarīs sit dēcertandum.

« Vīta mea tua est, » respondit ille, cum interim satis firmātus fortitūdinem prīstinam in animum revocāsset. « Age vērō, Rōbinson exclāmat, absit ut barbarī inhūmāna exsequantur cōnsilia ! Quae cōnstituerim ego, tibi inter eundum expōnam ; nunc nōn loquendī, sed agendī tempus est. »

Tum ūnum ē tormentīs ē vallō dēdūcit, rotīs suffultum ; sex sclopēta majōra, quattuor minōra, replētaque illa, cum duōbus gladiīs prōfert. Uterque duōbus sclopētīs manuāriīs gladiōque cingulum īnstruit, tria sclopēta majōra umerō impōnit, tormentōque trahendō adjungitur. Abundābant praetereā globīs plumbeīs majōribus minōribusque, et pulvere nitrātō. Sīc cum hōc mīlitārī apparātū fortiter ad bellum prōgrediuntur.

Ponte versātilī trājectō, cōnsistunt. Tum Rōbinson sociō omne bellī cōnsilium exposuit. « Montem circum, ait, atque per dēnsissimam silvam ībimus, nē ab hostibus cōnspiciāmur. Tum in arbustīs dēnsīs ad lītus ferē prōcurrentibus ad eōs propius accēdēmus. Cum erimus intrā tēlī jactum, subitō tormentum explōdātur bellicum, quō barbarī, crēdō equidem, territī, relictā praedā, in scaphās cōnfugient. » Tum commīlitōnī manum porrigit ; et uterque sē fortissimī mīlitis officiō fūnctūrum pollicētur.

Interim tacitō gressū ūsque ad extrēmam dūmētōrum partem perveniunt. Rōbinson comitis aurī īnsusurrat, ut quam cautissimē post magnam quamdam arborem adrēpat, redeatque sibi dēclārātūrus num hostēs inde cōnspicī possint. Vendredi, reversus, nūntiat optimē illōs observārī posse, ignem circumsedentēs, ossaque alterīus captīvī jam mactātī assāta rōdentēs ; alterum nōn procul ab illīs vīnctum jacēre ; hunc ex albō genere hominum vidērī, et parī necī dēstinātum.

Nōn tenuit īram Rōbinson, dē virō albō inprīmīs audiēns. Tubum opticum, quem nāve servātum sēcum apportāverat, praetendit post arborem ipse collocātus, et ea quae Vendredi retulerat, ipse vēra esse dēprehendit. Quīnquāgintā circiter canibālēs apud ignem cōnsēderant ; captīvum vērō jacentem Eurōpaeum esse facile agnōvit. Tum autem exārsit, sanguis fervet, pectus aestuat. Sī vērō prīmum hunc animī mōtum sequitur, temere impetū factō multum effundet sanguinis : nōvit enim ratiōnem caecā animī perturbātiōne vincī numquam oportēre ; itaque indignātiōnem cohibet.

Ad eam deinde partem dūmētōrum, quae longius excurrēbant, prōgressus, animadvertit hiātum mediocrem ē longinquō vix cōnspiciendum. Collocātum ibi tormentum ita dīrigit, ut globus super capita barbarōrum ēmissus nēminem laedat. Deinde sociō tacitē significat ut accūrātē ipsum in omnibus imitētur, quae agentem ipsum vīderit.

Quō factō, duo sclopēta pōnit humī, tertium manū tenet : quod Vendredi imitātus est. Tum fūnem incendiārium rīmulae tormentī admovet. Ignem pulvis concipit ; globus explōditur. Fragōre audītō, barbarī ē caespitibus ad terram prōcidunt, quasi omnēs ūnā occīsī, Rōbinson et socius in exitum reī intentī ērēctīque, ad pugnam, sī necesse foret, cētera parant. Mox vērō barbarī, terrōre, quō prīmum perculsī fuerant, parumper sēdātō, in pedēs sē ērigunt. Pavidiōrēs ad scaphās profugiunt, fortiōrēs arma capiunt.

Illī vērō, sōlō tormentī fragōre exterritī, neque ignem, neque globum vīderant ; itaque terror eōrum Rōbinsōnis exspectātiōne minor fuit. Cum autem nihil circumspiciendō animadverterent quō rūrsus terrērentur, animum statim recēpērunt. Fugientēs quoque revertuntur ; cūnctī horrendum clāmōrem ēdunt, atque saevissimō vultū gestūque arma vibrantēs chorum bellicum īnstaurant.

Rōbinson haeret etiam dubius, dōnec chorō fīnis fieret. Cum vērō vīdisset barbarōs iterum cōnsīdere, duōsque mittī quī Eurōpaeum addūcerent mactandum, tum diūtius īram cohibēre nōn potuit. Scīlicet praecipit sociō vōce submissā : « Tū ad dextram, ego ad sinistram : Deus nōs adjuvet ! » Hīs dictīs, sclopētum ipse explōdit : idem facit Vendredi, quī melius Rōbinsōne collīneāverat. In sinistrā enim parte quīnque, in dextrā trēs tantum prōcidērunt. Ex quibus octo, trēs interfectī, quīnque vulnerātī modo erant, Mīra fuit festīnātiō quā jam omnēs quī illaesī fuerant, fugam corripuēre. Aliī, alia in loca aufugientēs, immānem ēdunt ejulātum. Rōbinson nunc prōrumpere gestit, ut fugientēs persequātur, miserumque Eurōpaeum vinculīs līberet ; sed obstupuit sānē, cum nōnnūllōs fugientium rūrsus coalēscere, et sē ad dēfēnsiōnem parāre vīdisset. Itaque quam celerrimē alterum sclopētum arripit. Īdem Vendredi, ambōque suum quisque explōdunt. Hīc duo tantum occubuērunt barbarī. Nōnnūllī autem, vulnerātī scīlicet, clāmantēs atque ululantēs, āmentium īnstar, discurrunt ; aliī cruentī, aliī vehementer laesī. Ex istīs nōn multō post trēs etiam sēmianimēs prōcidunt.

« Agedum, Vendredi, » Rōbinson exclāmat, dum sclopētum abjicit explōsum, ut tertium replētum arripiat ; « prōrumpāmus. » Hīs dictīs, factō impetū, ambō in campum ruunt, Rōbinsonque ad captīvum prōvolat. Dum autem ad illum accēdit, nōnnūllōs barbarōrum fugientium animadvertit gradum sistere, atque ad pugnam sē compōnere. Hoc Rōbinson sociō innuit. Quī quidem, signō ejus intellēctō propius accessit, sclopētōque explōsō ūnum ex illīs prōstrāvit.

Interim Rōbinson cultrō vincula secat, quibus captīvī manūs pedēsque cōnstrictī erant. Tum Germānicō sermōne interrogat, quisnam sit. Captīvus Latīnīs verbīs respondet sē Chrīstiānum et Hispānum esse. Tunc illī Rōbinson sclopētum manuārium gladiumque porrigit, ut ad pugnam dirimendam ipse auxiliō sit. Hispānus vix sclopētum gladiumque accēperat, cum furōre percitus, bellumque commūne recentiōre īrā gerēns, in barbarōs impetum facit, et dum cēterī ad scaphās sē recipiunt, nōnnūllōs cūnctantēs caedit. Jamque illī vēlīs rēmīsque aufūgēre.

Vendredi Hispānusque ūnam ē scaphīs relictīs cōnscendere statuunt, ut fugientēs persequantur. Rōbinson autem eōs ā cōnsiliō āvertit, hīs dictīs : « Abundē est, amīcī ! sanguinis hūmānī satis profūdimus, plūs fortasse quam fās erat. Cēterī vīvant, cum nōbīs porrō nocēre nec velint, nec valeant. »

« Fierī autem potest, excipit Vendredi, ut majōre numerō revertantur. — Sit sānē ! » Rōbinson respondet, ejus umerum lēniter percutiēns ; « nōnne exercitus quoque noster auctus est ? » Hispānum ostendēns. « Nunc licet nōbīs vel legiōnem integram istōrum aggredī caedereque, seu in apertō, seu intrā vallum proeliēmur. »

Jam vir noster, ut erat hūmānissimus, campum pugnae lacrimāns circumīvit, sī forte cuiquam barbarōrum adhūc spīrantium posset succurrere. Plūrimī autem exspīrāverant ; cēterīque, inter manūs ejus vīnum vulneribus īnstillantis, animam efflant. Ūnus et vīgintī numerō barbarī dēsīderātī sunt ; nec vulnerātus quidem ūllus inter victōrēs fuerat.

————

Caput vīcēsimum septimum.

Vendredi patrem suum invenit. — Hispānus nārrat suōs cāsūs.

Rōbinson, cupidus scaphae quam barbarī relīquerant īnspiciendae, ad eam accessit, atque nōn sine magnā admīrātiōne in illā invēnit hominem alium, manibus pedibusque miserābiliter vīnctum, mortuō quam vīvō similiōrem.

Rōbinson statim solūtīs ejus vinculīs, eum ērigere nītitur. Hic vērō neque stāre, neque loquī poterat ; flēbiliter potius ingemēbat, ratus nīmīrum sē nunc ad mortem trahī. Cum ille gente barbarus, nōn autem Eurōpaeus esset, Rōbinson socium vocat mortuōrum corpora congerentem, ut patriō sermōne hominem alloquātur. Vix autem Vendredi captīvum cōnspexit, cum spectāculum ejusmodī īnsecūtum est, quod Rōbinson et Hispānus nōn sine lacrimīs intuērī potuērunt. Scīlicet Vendredi, subitō quasi lymphātus, in captīvī amplexūs prōvolāre, eum ōsculārī, urgēre ; clāmāre, rīdēre, exsultāre, saltāre, flēre, manūs torquēre, faciem et pectus foedāre, iterumque exclāmāre, āmentem dēnique tōtō habitū referre. Diū quoque et multum Rōbinson socium prius interrogāvit quam ille hoc ūnum breviter dominō respondisset : « Pater meus ! »

Jam vērō cūncta quibus optimus ille juvenis laetitiam pietātemque exprimere gestiēbat, verbīs nēmō dēscrīpserit. Vīciēs ille ē scaphā in terram, ē terrā in scapham prōsilit. Rōbinson vīnī aliquantulum quod in lagēnā reliquum habēbat, fīliō trādit, quō patris membra tumentia foveat. Tum paululum sēcessit, ut Vendredi līberius sēsē tōtum daret laetitiae.

Ac aliquantō post reversus, interrogat an cibum aliquem patrī praebuerit : tum respondentī sē minimē adhūc dē hōc cōgitāsse, Rōbinson jentāculum suum ipsī offert, quod hic patrī trādidit. Tum repente ē scaphā prōsiluit, atque ita celeriter prōcurrit, ut jam extrā cōnspectum esset prius quam Rōbinson eum posset interrogāre. Mox autem reversus est, manū alterā urceum aquae plēnum, alterā pānem cāseumque tenēns. Illum patrī, hunc dominō porrigit, ut jentāculum, quō ille sē dēfraudāverat, compēnsāret. Senex aquā gelidā subitō recreātus est ; quippe quī sitī excruciātus in eō erat ut prōrsus dēficeret.

Jam Rōbinson ad Hispānum in grāmine prōstrātum languentemque sē convertit ; istum quoque ā sociō pōtū cibōque reficiendum cūrāvit. Tum illum ad scapham dēdūcit, in quam, tormentō quoque, sclopētīs spoliīsque interfectōrum onerātam, Vendredi saltū sē dedit ; tamque vēlōciter, ventō quamvīs adversō, eam rēmīs impulit, ut Rōbinson nāvigantis cursum in lītore pedibus incēdēns vix aequāret.

Brevī ad arcem perventum est, in quam omnēs nunc ab omnī perīculō līberātī ingressī sunt. Tum hospitēs ambō cēnam salūbrem parant. Et certē Rōbinson subrīsit, cum cōgitāsset sē persōnam rēgis referre. Tōtī scīlicet nunc īnsulae imperitābat ; omnēs ejus subditī vītam illī acceptam referre dēbēbant, ab ejus nūtū pendēre, atque, sī opus esset, vītam ipsam prō dominō profundere.

Tunc sīc socium Rōbinson alloquitur : « Duplicī nōmine fēstus nōbīs hic diēs habēbitur : tum quod duōs hominēs ex faucibus barbarōrum ēripuimus ; tum quod tū ipse, ō amīce, patrem tuum recēpistī. Lautissimīs igitur dapibus hodiē mēnsam īnstruāmus. »

Inter epulandum nārrāvit Hispānus, quō fātō inter manūs barbarōrum incidisset. Cum ille sex ferē mēnsēs inter eōs versātus fuisset, eōrum linguam ita didicerat, ut cōgitāta verbīs exprimeret, Vendredique apud dominum mūnere interpretis fungēbātur. Summa eōrum, quae nunc ille nārrāvit, haec est :

« Nāvis nostra ad mercātūram nigrōrum hominum faciendam profecta erat. Ab ōrā scīlicet Āfricae vēnimus, ubi variās mercēs ex Eurōpā cum grānulīs aureīs, ebore atque hominibus nigrīs mūtāverāmus, odiōsō quidem et inhūmānō quaestū : hōs centum numerō nāvī imposuerāmus in Americam trānsvehendōs. Jam vīgintī eōrum vītā excesserant, aliīs quippe super aliōs prōmiscuē congestīs. Tempestās saeva et diuturna ab itinere dēerrantēs ad ōram Brasiliae nōs abripuit. Cum nāvis fatīscere coepisset, nec in altum revertī gubernātor audēret, satius dūxit ōram terrae continentis legere. Exortā subitō novā tempestāte, ventīs reflantibus rejecta est nāvis ā continente, et noctū prope īnsulam quamdam in scopulōs conjecta. Nōnnūlla explōsimus tormenta, et, sīcuti fierī solet, significāvimus nōs in discrīmine versārī, et statuimus nāvem, quoad fierī posset, nōn dēserere. Hāc mente servōrum nigrōrum vincula solvimus, ut illī nōs ad aquam undique per compāgēs laxātās abundantem hauriendam adjuvārent. Quī simul līberōs sē sentiunt, factā cōnspīrātiōne, scaphās occupant ad lībertātem simul vītamque servandam. Tum inopēs cōnsiliī haesimus. Illōs enim vī adhibitā cōgendī potestās nōbīs nōn erat ; quippe nōs quīndecim numerō, illī octōgintā, multī quoque eōrum nostrīs armīs potītī. Neque tamen minus anceps perīculum erat dērelictīs in nāve scōpulīs haerente, sine scaphārum auxiliō : ad precēs igitur cōnfūgimus, eōs ōrantēs quī paulō ante servī erant, ut vel remanērent, vel nōs sēcum abdūcerent. Hīc vērō nōn possum quīn hūmānitātī illōrum laudēs dēbitās persolvam. Etsī enim illīs saevissimē ūsī fuerāmus, tamen misericordiā commōtī hoc nōbīs concessērunt, ut in scaphās, sed cūnctī inermēs, admitterēmur.

« Tum in eās dēsiluimus, tantā multitūdine, ut paene submergerentur. Interim dum ad īnsulam proximam tendimus, mūtātus subitō ventus nōs, quantumvīs rēmīs connīsōs, in altum prōpulit. Tum vērō praesentissimum fuit vītae discrīmen. Attamen scaphae, quamvīs māximē onerātae, et flūctibus crēbrīs jactātae, undārum vim superābant ; ac dēmum praeter omnem exspectātiōnem, nēmine āmissō, ad īnsulam plānē ignōtam dēlātae sunt, cujus ab incolīs hūmānissimē exceptī sumus. Vītam apud illōs hūc ūsque dēgimus, suō quisque modō, miserō illō quidem ; barbarī quippe, nūllum agrum exercentēs, piscibus tantum frūctibusque vēscuntur. Illī nōbīscum libenter suam cibāriōrum paucitātem commūnicāvērunt, nōsque docuērunt quā arte piscārentur, ut ipsī, quae essent ad vīvendum necessāria, parārēmus. Longē melior sānē erat nigrōrum hominum condiciō ; quippe quī et huic vītae assuētī, et nunc in lībertātem vindicātī essent.

« Paucīs abhinc diēbus gēns quaedam fīnitima īnsulae bellum intulit. Tunc omnēs arma capiunt : nōs quoque exīstimāmus nostrum esse officium, sānctum atque sollemne, hospitibus tam hūmānīs auxiliārī.

« Ego quidem ā latere fortissimī illīus senis pugnāvī, quī leōnis īnstar in hostēs dēnsissimōs irruit. Quem cum ab hostibus circumventum vīdissem, dum dīmicantī opem ferre properō, ipse īnfēlīx cum eō captus sum. Duōs inde diēs duāsque noctēs manibus pedibusque vīnctī dēgimus, sitī īnsuper famēque excruciātī. Hodiernō autem diē vix exortō ad scaphās prōtrahimur, scīlicet ut, prō ferō suō mōre, praedam illī vorārent. Tum vērō dīvīna prōvidentia, vōs, ō virī fortēs magnanimīque, ad nōs servandōs mīsit, ut vōbīs ejusmodī beneficium dēbērēmus, quod solvere numquam erit in nostrā potestāte. »

Hispānus hīs dictīs conticuit ; effūsīs autem lacrimīs significāvit quam grātō esset animō. Rōbinson incrēdibilī cum laetitiā comperit vērissimum esse quod prius conjēcerat, Vendredique cum eō dīvīnae prōvidentiae et sapientiam et benignitātem admīrātus est.

————

Caput vīcēsimum octāvum.

Cōntiō advocāta. — Lēgātī missī. — Lēgēs īnstitūtae. — Spēlunca. — Mōnstrum.

Proximō diē, Rōbinson omnēs sibi subditōs convocāvit, ut rem, quae diūtius differrī nōn poterat, conjūnctīs vīribus perficerent.

Scīlicet verendum erat nē, malignīs jacentium in campō pugnae cadāverum vapōribus, pestis fūnesta exorīrētur. Itaque cūnctī, suā quisque īnstrūctus secūrī, conveniunt ; caesīsque lignīs, Rōmānōrum mōrem imitātī, corpora dēfūnctōrum combūrunt. Interim Vendredi patrem suum docuerat, quantum gentēs bene morātae ab hūmānā carne abhorrērent. Quod quidem mīrum senī prīmō vīsum est : fīlius autem, expositīs omnibus quae ipse ā dominō accēperat, brevī patrem eō addūxit ut mōrem istum inhūmānum āversārētur. Senem illum Dominicum Rōbinson proptereā appellāvit, quod diē dominicā eum servāverat.

Jam ille ūniversōs in cōntiōnem vocat, in quā Vendredi iterum interpretis mūnere, cum ergā Hispānum, tum apud senem Dominicum, fūnctus est. Rōbinson vērō, ut apud ipsum summa imperiī erat, hīs verbīs incipit : « Ō amīcī, quōs Deī prōvidentia sociōs mihi adjūnxit, omnia nunc possidēmus quae ad bene beātēque vīvendum requīruntur : absit vērō ut ego hīs bonīs tranquillō animō et quiētō fruar, quamdiū intellēxerō esse aliōs hominēs quī, cum ā nātūrā jūs aequum illīs fruendī accēperint, inopiā tamen et miseriā opprimantur ! Hīc loquor dē populāribus tuīs, ō amīce, quem mihi commūnis ab Eurōpā orīgō propius jungit, dē Hispānīs scīlicet quī barbarōrum sunt adhūc in potestāte. Itaque hoc ā vōbīs petō ut suam quisque sententiam dīcat, dēclāretque quā potissimum ratiōne eōs in societātem hujus nostrae condiciōnis adscīscāmus. »

Haec fātus, ūnumquemque sententiam prōferre jubet. Hispānus sē vel ūnum eōs, in scaphā dē hostibus captā, adductūrum pollicētur. Dominicus profitētur sē idem facere parātum. Vendredi autem cēnset satius esse patrem suum senem manēre, optatque ut sibi liceat Hispānō sēsē addere. Tum nōbile patrem inter et fīlium fuit certāmen, utrī potissimum contingeret vītae perīculum adīre. Itaque Rōbinson coāctus est, ad rem dirimendam, sententiam ipse suam dīcere, cui omnēs laetī obtemperāvērunt. Haec erat, ut Hispānus cum Dominicō proficīscerētur, Vendredi autem apud sē remanēret.