# Punicorum Libri Septemdecim

## Part 6

Book page: https://www.cyberlibrary.org/la/books/punicorum-libri-septemdecim-27219/index.md

Postquam rupta fides Tyriis, et moenia castæ, Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti; Extemplo positos finiti cardine mundi Victor adit populos, cognataque limina Gades. Nec vatum mentes agitare et præscia corda 5 Cessatum super imperio: citus æquore Bostar Vela dare, et rerum prænoscere fata jubetur. Prisca fides adytis longo servatur ab ævo, Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris, Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon, 10 Fatidico pandit venientia secula luco. Hinc omen coeptis, et casus scire futuros Ante diem, bellique vices novisse petebat. Exin clavigeri veneratus numinis aras Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce 15 Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti. Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani Inpositas durare trabes, solasque per ævum Condentum novisse manus: hinc credere gaudent Consedisse Deum, seniumque repellere templis. 20 Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse, Femineos prohibent gressus, ac limine curant Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli Ante aras cultus; velantur corpora lino, Et Pelusiaco præfulget stamine vertex. 25 Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum Sacrificam lato vestem distinguere clavo. Pes nudus, tonsæque comæ, castumque cubile: Inrestincta focis servant altaria flammæ. Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum 30 Majestate locum, et sacro inplevere timore. In foribus labor Alcidæ Lernæa recisis Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis Ora Cleonæi patulo cælantur hiatu. Ast Stygius, sævis terrens latratibus umbras, 35 Janitor, æterno tum primum tractus ab antro, Vincla indignatur, metuitque Megæra catenas. Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos Æripedis ramos superantia cornua cervi. Nec levior vinci Libycæ telluris alumnus 40 Matre super, stratique genus deforme bimembres Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan. Inter quæ fulget sacratis ignibus Oete, Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammæ. Postquam oculos varia inplevit virtutis imago, 45 Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi Injectum terris subitum mare, nullaque circa Litora, et infuso stagnantes æquore campos. Nam qua cæruleis Nereus evolvitur antris, Atque imo freta contorquet Neptunia fundo, 50 Proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans Oceanus fontes torrentibus ingruit undis. Tum vada, ceu sævo penitus permota tridenti, Luctantur terris tumefactum inponere pontum. Mox remeat gurges, tractoque relabitur æstu, 55 Ac ratis erepto campis deserta profundo, Et fusi transtris exspectant æquora nautæ. Cymothoes ea regna vagæ, pelagique labores Luna movet: Luna, inmissis per cærula bigis, Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys. 60 Hæc propere spectata duci: nam multa fatigant. Curarum prima exercet, subducere bello Consortem thalami, parvumque sub ubere natum. Virgineis juvenem tædis, primoque Hymenæo Inbuerat conjux, memorique tenebat amore. 65 At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti, Bissenos lunæ nondum compleverat orbes. Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis, Adfatur ductor: «Spes o Carthaginis altæ, Nate, nec Æneadum levior metus, amplior, oro, 70 Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas, Quîs superes bellator avum, jamque ægra timoris Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos. Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus, Ingens hic terris crescit labor: ora parentis 75 Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces, Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum. Si quis forte Deum tantos inciderit actus, Ut nostro abrumpat leto primordia rerum; Hoc pignus belli, conjux, servare labora! 80 Quumque datum fari, duc per cunabula nostra; Tangat Elissæas palmis puerilibus aras, Et cineri juret patrio Laurentia bella. Inde, ubi flore novo pubescet firmior ætas, Emicet in Martem, et calcato foedere victor 85 In Capitolina tumulum mihi vindicet arce. Tu vero, tanti felix quam gloria partus Exspectat, veneranda fide, discede periclis Incerti Martis, durosque relinque labores: Nos clausæ nivibus rupes, subpostaque cælo 90 Saxa manent, nos, Alcidæ mirante noverca, Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes. Quod si promissum vertat Fortuna favorem, Lævaque sit coeptis, te longa stare senecta Ævumque extendisse velim: tua justior ætas, 95 Ultra me inproperæ ducant cui fila Sorores.» Sic ille: at contra Cirrhæi sanguis Imilce Castalii, cui materno de nomine dicta Castulo Phoebei servat cognomina vatis, Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes: 100 Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos, Concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen, Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice, Milichus indigenis late regnarat in oris, Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem. 105 Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, Barbarica paulum vitiato nomine lingua. Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: «Mene, oblite tua nostram pendere salute, Abnuis inceptis comitem? sic foedera nota 110 Primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum Deficiam montes conjux tua? crede vigori Femineo: castum haud superat labor ullus amorem. Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui, Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro. 115 I felix, i numinibus votisque secundis, Atque acies inter flagrantiaque arma, relictæ Conjugis et nati curam servare memento. Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes, Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses, 120 Objectasque caput telis, nec te ulla secundo Eventu satiat virtus: tibi gloria soli Fine caret, credisque viris ignobile letum Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus, Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus. 125 Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque Averte, et serva caput inviolabile Teucris.» Jamque adeo egressi steterant in litore primo, Et promota ratis, pendentibus arbore nautis, Aptabat sensim pulsanti carbasa vento; 130 Quum, lenire metus properans, ægramque levare Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus: «Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux! Et pace et bello cunctis stat terminus ævi, Extremumque diem primus tulit: ire per ora 135 Nomen in æternum paucis mens ignea donat, Quos Pater æthereis Cælestum destinat oris. An Romana juga, et famulas Carthaginis arces Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras Increpitans genitor: stant aræ atque horrida sacra 140 Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horæ Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis Gens hominum? letique metu decora alta relinquam? Quantum etenim distant a morte silentia vitæ? 145 Nec tamen incautos laudum exhorresce furores: Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta Gloria, quum longo titulis celebratur in ævo. Te quoque magna manent suscepti præmia belli: Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis, 150 Iliacæque nurus, et dives Dardanus auri.» Dumque ea permixtis inter se fletibus orant, Confisus pelago celsa de puppe magister Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito. Hærent intenti vultus, et litora servant, 155 Donec, iter liquidum volucri rapiente carina, Consumsit visus pontus, tellusque recessit. At Poenus belli curis avertere amorem Adparat, et repetit properato moenia gressu. Quæ dum perlustrat, crebroque obit omnia visu, 160 Tandem sollicito cessit vis dura labori, Belligeramque datur somno componere mentem. Tum pater omnipotens gentem exercere periclis Dardaniam, et fama sævorum tollere ad astra Bellorum meditans, priscosque referre labores, 165 Præcipitat consulta viri; segnemque quietem Terret, et inmissa rumpit formidine somnos. Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram Aligero lapsu portabat jussa parentis. Nec mora: mulcentem securo membra sopore 170 Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris: «Turpe duci totam somno consumere noctem, O rector Libyæ; vigili stant bella magistro. Jam maria effusas cernes turbare carinas, Et Latiam toto pubem volitare profundo, 175 Dum lentus coepti terra cunctaris Ibera. Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus, Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? En age, si quid inest animo par fortibus ausis, Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem: 180 Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum: Victorem ante altæ statuam te moenia Romæ.» Jamque videbatur dextram injectare, graduque Lætantem trahere in Saturnia regna citato; Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras 185 Exterrent sævis a tergo sibila linguis; Ingentique metu Divum præcepta paventi Effluxere viro, et turbatus lumina flectit. Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto Contorta amplexu, tractasque per invia rupes, 190 Ater letifero stridebat turbine serpens. Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos, Et geminum lapsu sidus circumligat anguis: Inmani tantus fauces diducit hiatu, Adtollensque caput nimbosis montibus æquat. 195 Congeminat sonitus rupti violentia cæli, Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit, 200 Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu. Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris: «Bella vides optata tibi: te maxima bella, Te strages nemorum, te moto turbida cælo 205 Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur. Quantus per campos populatis montibus actas Contorquet silvas squalenti tergore serpens, Et late humectat terras spumante veneno: 210 Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro Involves bello Italiam, tantoque fragore Eruta convulsis prosternes oppida muris.» His ægrum stimulis liquere Deusque soporque: It membris gelidus sudor; lætoque pavore 215 Promissa evolvit somni, noctemque retractat. Jamque Deum regi Martique sub omine fausto Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro Placatus meritis monitor Cyllenius aris. Extemplo edicit convellere signa, repensque 220 Castra quatit clamor permixtis dissona linguis. Prodite, Calliope, famæ, quos horrida coepta Excierint populos, tulerintque in regna Latini; Et quas indomitis urbes armarit Iberis, Quasque Parætonio glomerarit litore turmas 225 Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos, Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam Sævior it trucibus tempestas acta procellis; Nec bellum raptis tam dirum mille carinis Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem. 230 Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, Membra levis, celsique decus fraudata superbum Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque 235 Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem. His rector fulgens ostro super altior omnes Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis. 240 Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis, Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ. Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro, In clipei speciem curvatis turribus, Aspis. Sed dux in sese converterat ora Sychæus, 245 Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore Maternum inplebat genus, et resonare superbo Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore. Adfuit undosa cretus Berenicide miles, Nec tereti dextras in pugnam armata dolone 250 Destituit Barce sitientibus arida venis. Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis Battiadas pravos fidei stimulavit in arma. Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam, Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes. 255 Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis, Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos, Et Tingin rapido mittebat ab æquore Lixus. Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo, Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus, 260 Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. Ducit tot populos ingens et corpore et armis, Herculeam factis servans ac nomine famam, Antæus, celsumque caput super agmina tollit. Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo, 265 Qui magneta secant: solis honor ille metalli, Intactum chalybem vicino ducere saxo. His simul, inmitem testantes corpore solem, Exusti venere Nubæ: non ærea cassis, Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus; 270 Tempora multiplici mos est defendere lino, Et lino munire latus, scelerataque succis Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno. Tum primum castris Phoenicum tendere ritu Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba 275 Ora viris, humerosque tegunt velamine capri Sætigero; panda manus est armata cateia. Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure. Sed mensis asper populus, victuque maligno: 280 Nam calida tristes epulæ torrentur arena. Quin et Massyli fulgentia signa tulere, Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ. Præfuit intortos demissus vertice crines Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas, 285 Atque inter frondes revirescere viderat aurum. Vos quoque desertis in castra mapalibus itis, Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum, Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras. Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva 290 Mos, atque errantes circumvectare penates. Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant. Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber 295 Nare sagax e calle feras, perterrita late Agmina præcipitant volucres formidine cervi. Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena, Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras. Marmaridæ, medicum vulgus, strepuere catervis; 300 Ad quorum cantus serpens oblita veneni, Ad quorum tactum mites jacuere cerastæ. Tum, chalybis pauper, Banjuræ cruda juventus, Contenti parca durasse hastilia flamma, Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis. 305 Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis, Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis; Tanta fuga est! certant pennæ, campumque volatu Quum rapuere, pedum frustra vestigia quæras. Spectati castris, quos succo nobilis arbor 310 Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca. Quique atro rabidas effervescente veneno Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis. Fama docet, cæsæ rapuit quum Gorgonis ora Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem; 315 Inde Medusæis terram exundasse chelydris. Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes, Neritia Meninge satus, cui tragula semper Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram. Hinc coit æquoreus Nasamon, invadere fluctu 320 Audax naufragia, et prædas avellere ponto: Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha Invento primam Libyen perfudit olivo. Nec non totus adest vesper, populique reposti. 325 Cantaber ante omnes, hiemisque æstusque famisque Invictus, palmamque ex omni ferre labore. Mirus amor populo, quum pigra incanuit ætas, Inbelles jam dudum annos prævertere saxo, Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis 330 Lucis causa sita, et damnatum vivere paci. Venit et Auroræ lacrimis perfusus in orbem Diversum, patrias fugit quum devius oras, Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem, 335 Aut inconcusso glomerat vestigia dorso, Aut molli pacata celer rapit esseda collo. Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer Metiri, jaculove extendere prælia Mauro. Venere et Celtæ sociati nomen Iberis. 340 His pugna cecidisse decus, corpusque cremari Tale nefas: cælo credunt Superisque referri, Inpastus carpat si membra jacentia vultur. Fibrarum, et pennæ, divinarumque sagacem Flammarum misit dives Callæcia pubem, 345 Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, Nunc, pedis alterno percussa verbere terra, Ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras. Hæc requies ludusque viris, ea sacra voluptas. Cetera femineus peragit labor: addere sulco 350 Semina, et inpresso tellurem vertere aratro Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum, Callaici conjux obit inrequieta mariti. Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis Extractum lustris; primo Viriathus in ævo, 355 Nomen Romanis factum mox nobile damnis. Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, Aut Vasco, insuetus galeæ, ferre arma morati. Non, quæ Dardanios post vidit, Ilerda, furores, Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem, 360 Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena. Jamque Ebusus Phoenissa movet, movet Arbacus arma, Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto: Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo, Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo; 365 Et quos nunc Gravios violato nomine Graium Oeneæ misere domus Ætolaque Tyde. Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto, Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem Vitifera, et Latio tantum cessura Lyæo. 370 Hos inter clara thoracis luce nitebat Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis Atque altrix celsa mittebat Sætabis arce, Sætabis et telas Arabum sprevisse superba, Et Pelusiaco filum componere lino. 375 Mandonius populis, domitorque insignis equorum Inperitat Cæso, et socio stant castra labore. At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto. Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit, Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum, 380 Et Venerem occultam genitali concipit aura. Sed non multa dies generi, properatque senectus, Septimaque his stabulis longissima ducitur æstas. At non Sarmaticos adtollens Uxama muros Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma 385 Haud ævi fragilis sonipes, crudoque vigore Asper frena pati, aut jussis parere magistris. Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum Et rictu horrificant galeas; venatibus ævum Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt. 390 Fulgent præcipuis Parnasia Castulo signis, Et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal, Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis, Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra Nebride, et arcano Mænas nocturna Lyæo. 395 Arganthoniacos armat Carteia nepotes. Rex proavis fuit humani ditissimus ævi, Ter denos decies emensus belliger annos. Armat Tartessos, stabulanti conscia Phoebo, Et Munda, Emathios Italis paritura labores: 400 Nec decus auriferæ cessavit Corduba terræ. Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys, Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris, Æquales ævi; genuit quos ubere ripa Palladio Bætis umbratus cornua ramo. 405 Talia Sidonius per campos agmina ductor Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis, Qua visu comprendere erat, fulgentia signa, Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat. Non aliter, quoties perlabitur æquora curru, 410 Extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris Nereidum chorus, et sueto certamine nandi Candida perspicuo connectunt brachia ponto. At Pyrenæi frondosa cacumina montis 415 Turbata Poenus terrarum pace petebat. Pyrene celsa nimbosi verticis arce Divisos Celtis late prospectat Iberos, Atque æterna tenet magnis divortia terris. Nomen Bebrycia duxere a virgine colles, 420 Hospitis Alcidæ crimen; qui, sorte laborum Geryonæ peteret quum longa tricorporis arva, Possessus Baccho, sæva Bebrycis in aula Lugendam formæ sine virginitate reliquit Pyrenen, letique Deus, si credere fas est, 425 Causa fuit leti miseræ Deus: edidit alvo Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras, Confestim dulces liquit turbata penates. Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris, Et promissa viri silvis narrabat opacis; 430 Donec moerentem ingratos raptoris amores, Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem Diripuere feræ: laceros Tirynthius artus, Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens Palluit invento dilectæ virginis ore. 435 At voce Herculea percussa cacumina montis Intremuere jugis: moesto clamore ciebat Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit, Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo, 440 Defletumque tenent montes per secula nomen. Jamque per et colles, et densos abjete lucos Bebryciæ Poenus fines transcenderat aulæ. Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura Volcarum populatur iter, tumidique minaces 445 Adcedit Rhodani festino milite ripas. Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos, Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo. 450 Auget opes stanti similis, tacitoque liquore Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen. Invadunt alacres inimicum pontibus amnem: 455 Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur, Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis. Fluminea sonipes religatus ducitur alno, Bellua nec retinet tardante Libyssa timore: Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum 460 Connexas operire trabes, ac ducere in altum Paulatim ripæ resolutis aggere vinclis. At gregis inlapsu fremebundo territus acris Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis Torsit arenoso minitantia murmura fundo. 465 Jamque Tricastinis intendit finibus agmen, Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit. Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus, Avulsas ornos, et adesi fragmina montis 470 Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis, Ac vada translato mutat fallacia cursu, Non pediti fidus, patulis non puppibus æquus: Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis Corpora multa virum spumanti vertice torquens, 475 Inmersit fundo laceris deformia membris. Sed jam præteritos ultra meminisse labores Conspectæ propius demsere paventibus Alpes. Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta Atque ævi glaciem cohibent: riget ardua montis 480 Ætherei facies, surgentique obvia Phoebo, Duratas nescit flammis mollire pruinas. Quantum Tartareus regni pallentis hiatus Ad manes imos atque atræ stagna paludis A supera tellure patet: tam longa per auras 485 Erigitur tellus, et cælum intercipit umbra. Nullum ver usquam, nullique æstatis honores: Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos. 490 Jam cuncti flatus ventique furentia regna Alpina posuere domo: caligat in altis Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes. Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti, Ossaque cum Pelio, cumque Hæmo cesserit Othrys. 495 Primus inexpertas adiit Tirynthius arces: Scindentem nubes, frangentemque ardua montis Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis Intemerata gradu magna vi saxa domantem. At miles dubio tardat vestigia gressu, 500 Inpia ceu sacros in fines arma per orbem, Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent. Contra quæ ductor (non Alpibus ille, nec ullo Turbatus terrore loci; sed languida monstris Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem): 505 «Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis, Post belli decus atque acies, dare terga nivosis Montibus, et segnes submittere rupibus arma? Nunc, o! nunc, socii, dominantis moenia Romæ Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen. 510 Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.» Nec mora: commotum promissis ditibus agmen Erigit in collem, et vestigia linquere nota Herculis edicit magni, crudisque locorum Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle. 515 Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes. Tum, qua durati concreto frigore collis Lubrica frustratur canenti semita clivo, Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu 520 Nix resoluta viros, altoque e culmine præceps Humenti turmas operit delapsa ruina. Interdum adverso glomeratas turbine Corus In media ora nives fuscis agit horridus alis: Aut rursum inmani stridens avulsa procella 525 Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem Contorto rotat in nubes sublimia flatu. Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi, Erexere gradum, crescit labor: ardua supra Sese aperit fessis, et nascitur altera moles, 530 Unde nec edomitos exsudatosque labores Respexisse libet; tanta formidine plana Exterrent repetita oculis, atque una pruinæ Canentis, quacumque datur permittere visus, Ingeritur facies. Medio sic navita ponto, 535 Quum dulces liquit terras, et inania nullos Inveniunt ventos securo carbasa malo, Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis Æquoribus fessus renovat sua lumina cælo. Jamque, super clades atque inportuna locorum, 540 Inluvie rigidæque comæ squalore perenni Horrida semiferi promunt e rupibus ora; Atque effusa cavis exesi pumicis antris Alpina invadit manus, adsuetoque vigore Per dumos, notasque nives, atque invia pernix 545 Clausum montivagis infestat cursibus hostem. Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo Infectæ rubuere nives: hic, nescia vinci, Paulatim glacies sedit tepefacta cruore; Dumque premit sonipes duro vestigia cornu, 550 Ungula perfossis hæsit comprensa pruinis. Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus. Bis senos soles, totidem per vulnera sævas Emensi noctes, optato vertice sidunt, 555 Castraque præruptis suspendunt ardua saxis. At Venus, ancipiti mentem labefacta timore, Adfatur genitorem, et rumpit moesta querelas: «Quis poenæ modus, aut pereundi terminus, oro, Æneadis erit? et quando terrasque fretumque 560 Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros A te concessa Poenus parat urbe nepotes? Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti. Quo Trojæ extremos cineres, sacramque ruinam, 565 Assaracique larem, et Vestæ secreta feramus, Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est, Exsilia errantes totum quæsîsse per orbem? Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?» His Venus; et contra genitor sic deinde profatur: 570 «Pelle metus, neu te Tyriæ conamina gentis Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis Mole viros spectare paro, atque expendere bello. Gens ferri patiens, ac læta domare labores, 575 Paulatim antiquo patrum desuescit honori; Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris, Et semper famæ sitiens, obscura sedendo Tempora agit, mutum volvens inglorius ævum, Sanguine de nostro populus, blandoque veneno 580 Desidiæ virtus paulatim evicta senescit. Magnæ molis opus, multoque labore parandum, Tot populos inter, soli sibi poscere regna. Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro 585 Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus, Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis. Hi tantum parient Latio per vulnera regnum, Quod luxu, et multum mutata mente nepotes Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus, 590 Qui Poenum revocet patriæ, Latioque repulsum Ante suæ muros Carthaginis exuat armis. Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur ævo. Exin se Curibus virtus cælestis ad astra Efferet, et sacris augebit nomen Iulis 595 Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino. Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen, Inque Caledonios primus trahet agmina lucos: Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros, Palmiferamque senex bello domitabit Idumen. 600 Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna, Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores. Tum juvenis, magno præcellens robore mentis, Excipiet patriam molem, celsusque feretur, Æquatum imperio tollens caput: hic fera gentis 605 Bella Palæstinæ primo delebit in ævo. At tu transcendes, Germanice, facta tuorum, Jam puer auricomo præformidate Batavo. Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes: Sacrilegas inter flammas servabere terris; 610 Nam te longa manent nostri consortia mundi. Huic laxos arcus olim Gangetica pubes Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras. Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem, Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos. 615 Idem, indignantem transmittere Dardana signa, Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum. Quin et Romuleos superabit voce nepotes, Quîs erit eloquio partum decus: huic sua Musæ Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus, 620 Et venit Rhodope, Phoebo miranda loquetur. Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis, Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe, Et junget nostro templorum culmina cælo. Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas 625 Imperio terras patrio rege. Tarda senectam Hospitia excipient cæli, solioque Quirinus Concedet, mediumque parens fraterque locabunt: Siderei juxta radiabunt tempora nati.» Dum pandit seriem venturi Juppiter ævi, 630 Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis, Lapsantem dubio devexa per invia nisu Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat. Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci Prærupto turbant, et cautibus obvia rupes. 635 Stant clausi, moerentque moras et dura viarum; Nec refovere datur torpentia membra quiete. Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos. Jamque ubi nudarunt silva densissima montis, 640 Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro Dat gemitum putris resoluto pondere moles, Atque aperit fessis antiqui regna Latini. His tandem ignotas transgressus casibus Alpes, 645 Taurinis ductor statuit tentoria campis. Interea, voces Jovis atque oracula portans, Emensis aderat Garamantum lætus arenis Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante: «Maxime Belide, patriis qui moenibus arces 650 Servitium dextra, Libycas penetravimus aras. Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis: Nos pæne æquoribus tellus violentior hausit. Ad finem cæli medio tenduntur ab orbe Squalentes campi: tumulum natura negavit 655 Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens Construxit turbo, inpacta glomeratus arena: Vel si, perfracto populatus carcere terras, Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus Invasere truces capientem prælia campum, 660 Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes. Has observatis valles enavimus astris: Namque dies confundit iter; peditemque profundo Errantem campo, et semper media arva videntem, Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis. 665 Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus, Exceptos hospes tectis inducit Arisbas. Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha, Quæ nascente die, quæ deficiente tepescit, 670 Quæque riget, medius quum sol adcendit Olympum, Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris. Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas Ostentat senior, lætaque ita mente profatur: «Has umbras nemorum, et connexa cacumina cælo, 675 «Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora. «Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem, «In gremio Thebes geminas sedisse columbas? «Quarum, Chaonias pennis quæ contigit oras, «Inplet fatidico Dodonida murmure quercum. 680 «At quæ, Carpathium super æquor vecta, per auras «In Libyen niveis tranavit concolor alis, «Hanc sedem templo Cythereia condidit ales: «Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos, «Ductore electo gregis, (admirabile dictu!) 685 «Lanigeri capitis media inter cornua perstans «Marmaricis ales populis responsa canebat. «Mox subitum nemus atque annoso robore lucus «Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus, «A prima venere die: prisco inde pavore 690 «Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris.» Dumque ea miramur, subito stridore tremendum Inpulsæ patuere fores, majorque repente Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos Effulgens nivea, et populi concurrere certant. 695 Inde ubi mandatas effudi pectore voces, Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro Conlisis trabibus volvuntur murmura luco, Ac major nota jam vox prorumpit in auras: «Tenditis in Latium, belloque agitare paratis 700 «Assaraci prolem, Libyes: coepta aspera cerno, «Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram «In latus Hesperium flammam exspirare furentes «Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora. «Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati 705 «Deposcis, claroque ferox das vela labori, «Invade Ætoli ductoris Iapyga campum: «Sidonios augebis avos, nullique relinques, «Altius Ausoniæ penetrare in viscera gentis; «Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna. 710 «Nec ponet pubes unquam Saturnia curam, «Dum carpet superas in terris Hannibal auras.»» Talia portabat lætis oracula Bostar, Inplebatque viros pugnæ propioris amore.