Part 4

Cæruleis provecta vadis jam Dardana puppis Tristia magnanimi portabat jussa Senatus, Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles, Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis Abstulit una dies, quum Fors non æqua labori 5 Patricio Cremeræ maculavit sanguine ripas. Huic comes æquato sociavit munere curas Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago. Is, cultam referens insigni nomine plebem, Ausonios atavo ducebat consule fastus. 10 Hos ut depositis portum contingere velis Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus, Jam medio seram bello poscentia pacem, Ductorisque simul conceptas foedere poenas; Ocius armatas passim per litora turmas 15 Ostentare jubet minitantia signa, recensque Perfusos clipeos, et tela rubentia cæde. «Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat, Tyrrhenæ clangore tubæ, gemituque cadentum. Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis 20 Festinent: notum, quid cæde calentibus armis, Quantum iræ liceat, motusve quid audeat ensis.» Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi, Converso Tyrios petierunt remige Patres. Hic alto Poenus fundentem vela carinam 25 Incessens dextra; «Nostrum, pro Jupiter! inquit, Nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis. Heu! cæcæ mentes, tumefactaque corda secundis! Armatum Hannibalem poenæ petit inpia tellus. Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri 30 Ante exspectatum; portisque focisque timebis, Quæ nunc externos defendis, Roma, Penates. Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa Scandatis licet, et celsam migretis in arcem, Nullo jam capti vitam pensabitis auro.» 35 Incensi dictis animi, et furor additus armis; Conditur extemplo telorum nubibus æther, Et densa resonant saxorum grandine turres. Ardor agit, provecta queat dum cernere muros, Inque oculis profugæ Martem exercere carinæ. 40 Ipse autem incensas promissa piacula turmas Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor, Ac repetens questus furibundo personat ore: «Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus. 45 Si tædet coepti, culpandave movimus arma, Ausoniam ponto propere revocate carinam; Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra. Nam cur, Eoi deductus origine Beli, Tot Libyæ populis, tot circumfusus Hiberis, 50 Servitium perferre negem? Rhoeteius imo Inperet æternum, et populis seclisque propaget Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus.» Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt In stirpem Æneadum, ac stimulant clamoribus iras. 55 Discinctos inter Libyas populosque bilingues, Marmaricis audax in bella Oenotria signis Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbæ. Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusæ, Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes 60 Battiadas late imperio sceptrisque regebat; Cui patrius Nasamon, æternumque arida Barce, Cui nemora Autololum, atque infidæ litora Syrtis Parebant, nullaque levis Gætulus habena. Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha, 65 Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat, Et sua fatidico repetebat nomina luco. Hæc ignara viri, vacuoque adsueta cubili, Venatu et silvis primos defenderat annos: Non calathis mollita manus, operatave fuso, 70 Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat. Quales Threiciæ Rhodopen Pangæaque lustrant Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getæque, 75 Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis. Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine lævam Thermodontiaca munita in prælia pelta, 80 Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem. Pars comitum bijugo curru, pars cætera dorso Fertur equi; nec non Veneris jam foedera passæ Reginam cingunt: sed virgine densior ala est. Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos 85 Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo, Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras Spicula contorquens summa ponebat in arce. Hanc, hasta toties intrantem moenia, Mopsus Non tulit, et celsis senior Gortynia muris 90 Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras Dirigit aligero letalia vulnera ferro. Cres erat, ærisonis Curetum advectus ab antris, Dictæos agitare puer levioribus annis Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus. 95 Ille vagam cælo demisit sæpe volucrem, Ille procul campo linquentem retia cervum Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus. Nec se tum pharetra jactavit justius ulla, 100 Eois quamquam certet Gortyna sagittis. Verum ut opum levior venatu extendere vitam Abnuit, atque artæ res exegere per æquor, Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes Intrarat miseram fato ducente Saguntum. 105 Coryti fratrum ex humeris calamique paterni Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela. Hic medius juvenum Massylæ gentis in agmen Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu. Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes 110 Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittæ, Inpubem malas, tam certæ obcurrere Lyxum Fuderat, et plena tractabat bella pharetra. Tum, vultum intendens telumque in virginis ora, Desertum non grata Jovem per vota vocabat. 115 Namque ut fatiferos converti prospicit arcus, Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe Corpore præripuit letum, calamumque volantem, Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu, Et primæ ferrum a tergo videre sorores. 120 At comitis frendens casu labentia virgo Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris Viribus intorquet letalem in moenia cornum. Illa volans humerum rapido transverberat ictu 125 Conantis Dorylæ, junctis jam cornibus arcus, Et ducti spatium nervi complente sagitta, Excutere in ventos resoluto pollice ferrum. Tum subitum in vulnus præceps devolvitur altis Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra 130 Effusi versa calami fluxere pharetra. Exclamat paribus frater vicinus in armis Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum: Atque illum, raptim promentem in prælia telum, Hannibal excussi prævertit turbine saxi. 135 Labuntur gelido torpentia frigore membra, Deficiensque manus pharetræ sua tela remisit. At pater in gemino natorum funere Mopsus Conreptos arcus ter moesta movit ab ira: Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes. 140 Poenitet heu! sero, dulces liquisse penates, Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo, Postquam ævum senior percussaque pectora frustra Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores, Nil opis in dextra, vastæ se culmine turris 145 Præcipitem jacit, et delapsus pondere prono Membra super nati moribundos explicat artus. Dum cadit externo Gortynius advena bello, Jam nova molitus stimulato milite Theron, Alcidæ templi custos aræque sacerdos, 150 Non exspectatum Tyriis effuderat agmen, Et fera miscebat reserata prælia porta. Atque illi non hasta manu, non vertice cassis, Sed fisus latis humeris et mole juventæ Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis. 155 Exuviæ capiti inpositæ tegimenque leonis Terribilem adtollunt excelso vertice rictum. Centum angues idem Lernæaque monstra gerebat In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram. Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam 160 Nomine avi, Maurumque Sacen, a moenibus actos Palantesque fuga præceps ad litora cursu Egerat, atque una spumabant æquora dextra. Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis, Marmaridæ nec cæde Rothi, nec cæde Jugurthæ, 165 Asbytes currum et radiantis tegmina lænæ Poscebat votis, gemmataque lumina peltæ, Atque in belligera versabat virgine mentem. Quem ruere ut telo vidit regina cruento, Obliquos detorquet equos, lævumque per orbem 170 Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales, Adverso rapitur sinuata per æquora curru. Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro, Incita pulveream campo trahit ungula nubem, Adversum late stridens rota prolerit agmen, 175 Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas. Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen Eurydamas, clari deductum stirpe parentis, Qui thalamos ausus quondam sperare superbos, Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica 180 Fallacis toties revoluto stamine telæ Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem: Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem Adfecit leto, tædæque ad funera versæ. Gens extrema viri campis deletur Iberis 185 Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater, Et servat cursum perfractis ossibus axis. Jamque aderat remeans virgo, inter prælia postquam Distringi Therona videt, sævamque bipennem Perlibrans mediæ fronti, spolium inde superbum 190 Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat. Nec segnis Theron tantæ spe laudis in ipsos Adversus consurgit equos, villosaque fulvi Ingerit objectans trepidantibus ora leonis. Adtoniti terrore novo rictuque minaci 195 Quadrupedes jactant resupino pondere currum. Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas Occupat, incussa gemina inter tempora clava, Ferventesque rotas turbataque frena pavore Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro, 200 Ac rapta properans cædem ostentare bipenni, Amputat e curru revolutæ virginis ora. Necdum iræ positæ: celsa nam figitur hasta Spectandum caput; id gestent ante agmina Poenum Inperat, et propere currus ad moenia vertant, 205 Hæc cæcus fati, divumque abeunte favore, Vicino Theron edebat prælia leto. Namque aderat toto ore ferens iramque minasque Hannibal, et cæsam Asbyten, fixique tropæum Infandum capitis furiata mente dolebat. 210 Ac simul ærati radiavit luminis umbo, Et concussa procul membris velocibus arma Letiferum intonuere, fugam perculsa repente Ad muros trepido convertunt agmina cursu: Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis 215 E pastu volucres ad nota cubilia Vesper; Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosæ Sparsa super flores examina tollit Hymettos, Ad dulces ceras, et odori corticis antra Mellis apes gravidæ properant, densoque volatu 220 Raucum connexæ glomerant ad limina murmur. Præcipitat metus adtonitos, cæcique feruntur. Heu blandum cæli lumen! tantone cavetur Mors reditura metu, nascentique addita fata? Consilium damnant, portaque atque aggere tuto 225 Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron, Interdumque manu, interdum clamore minisque, «State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnæ, State, venit pugnæ! muro tectisque Sagunti Hac abigam Poenos dextra: spectacula tantum 230 Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem, Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas.» At Poenus rapido præceps ad moenia cursu, Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis, Tendebat: stat primam urbem murosque patentes 235 Postposita cæde et dilata invadere pugna. Id postquam Herculeæ custos videt inpiger aræ, Emicat, et velox formidine prævenit hostem. Gliscit Elissæo violentior ira tyranno. «Tu solve interea nobis, bone janitor urbis, 240 Supplicium, ut pandas, inquit, tua moenia leto.» Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum Mucronem: sed contortum prior impete vasto Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant 245 Ære inlisa cavo nodosæ pondera clavæ. At viduus teli, et frustrato proditus ictu, Pernici velox cursu rapit incita membra, Et celeri fugiens perlustrat moenia planta. Instat atrox terga increpitans fugientia victor. 250 Conclamant matres, celsoque e culmine muri Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto Adpellant, seras fesso nunc pandere portas Posse volunt: quatit hortantum præcordia terror, Ne simul adcipiant ingentem moenibus hostem. 255 Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti Poenus, et ostentans spectantem e moenibus urbem, «I, miseram Asbyten leto solare propinquo.» Hæc dicens, jugulo optantis dimittere vitam Infestum condit mucronem, ac regia lætus 260 Quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis, Quîs aditum portæ trepidantum sepserat agmen, Victor agit, curruque volat per ovantia castra. At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi Deproperat munus, tumulique adjungit honorem, 265 Et rapto cineres ter circum corpore lustrat. Hinc letale viri robur tegimenque tremendum In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque, Deforme alitibus liquere cadaver Iberis. Poenorum interea quîs rerum summa potestas, 270 Consultant bello super, et quæ dicta ferantur Ausoniæ a populis, oratorumque minaci Adventu trepidant: movet hinc foedusque, fidesque, Et testes Superi, jurataque pacta parentum; Hinc popularis amor coeptantis magna juventæ; 275 Et sperare juvat belli meliora: sed olim Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon, Sic adeo increpitat studia incautumque favorem: «Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum Iræ se valuere) premunt formidine vocem. 280 Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent. Testabor Superos, et cælo nota relinquam, Quæ postrema salus rerum patriæque reposcit. Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto Hæc serus vates Hannon canit: anxia rupi 285 Pectora; ne castris innutriretur et armis Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo, Ingenitum noscens virus, flatusque paternos; Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo, Venturam pelagi rabiem, Caurique futura 290 Prædicit miseris haud vanus flamina nautis. Consedit solio, rerumque invasit habenas. Ergo armis foedus, fasque omne abrumpitur armis: Oppida quassantur, longeque in moenia nostra Æneadum adrectæ mentes, disjectaque pax est. 295 Exagitant Manes juvenem furiæque paternæ, Ac funesta sacra, et conversi foedere rupto In caput infidum Superi, Massylaque vates. An nunc ille, novi cæcus caligine regni, Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta, 300 (Sic propria luat hoc poena, nec misceat urbis Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis. Lavimus Hennæas animoso sanguine valles, Et vix conducto produximus arma Lacone. 305 Nos ratibus laceris Scyllæa replevimus antra, Classibus et refluo spectavimus æquore raptis Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin. Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum! Ægates, Libyæque procul fluitantia membra. 310 Quo ruis? et patriæ exitio tibi nomina quæris? Scilicet immensæ, visis juvenalibus armis, Subsident Alpes! subsidet mole nivali Alpibus æquatum adtollens caput Apenninus! Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis 315 Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt? Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem. Pubescit castris miles, galeaque teruntur Nondum signatæ flava lanugine malæ. Nec requies ævi nota, exsanguesque merendo 320 Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt. Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi; Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem. Si bello absistis, nec te victoribus obfers, 325 Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?» Gestar ad hæc: namque inpatiens asperque coquebat Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis Bis conatus erat turbando abrumpere vocem: «Concilione, inquit, Libyæ, Tyrioque Senatu, 330 Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis. Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur, Nunc freta Sicaniæ, et Scyllæi litoris undas; Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat 335 Dardanias: tanta adcumulat præconia leto Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem. Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem. Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis 340 Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante, Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis Regulus Hectoreæ: vidi, quum robore pendens, Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta. Nec vero terrent puerilia protenus ora 345 Sub galea et pressæ properata casside malæ. Indole non adeo segni sumus! adspice; turmæ Quot Libycæ certant annos anteire labore, Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor, Quum primam tenero vocem proferret ab ore, 350 Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat. Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque, (Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem) 355 Per cælum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas Desperare vias, laudemque timere secundam. Sed Libyæ clades, et primi incendia belli Adgerat, atque iterum pro libertate labores Hannon ferre vetat: ponat formidinis æstus, 360 Parietibusque domus inbellis femina servet Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem, Quîs procul a Tyria dominos depellere Byrsa, Vel Jove non æquo, fixum est: sin fata repugnant, Et jam damnata cessit Carthagine Mavors, 365 Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam Æternum famulam; liberque Acheronta videbo. Nam quæ, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti; Tum delecta manus scutorum incendat acervos, 370 Uranturque rates, ac toto absistite ponto. Dî procul, o! merita est numquam si talia plecti Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas Ductoris servate manus!» Ut deinde resedit, Factaque censendi, Patrum de more, potestas; 375 Hic Hannon reddi propere certamine rapta Instat, et auctorem violati foederis addit. Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis, Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen Oravere Deum. At postquam discordia sentit 380 Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes; Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem, Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis Bellum se gestare sinu pacemque profatus, Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis 385 Inperat, ac, sævo neutrum renuente Senatu, Ceu clausas acies gremioque effunderet arma, «Adcipite infaustum Libyæ, eventuque priori Par, inquit, bellum:» et laxos effundit amictus. Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces. 390 Atque ea dum profugæ regnis agitantur Elissæ, Adcisis velox populis, quîs ægra lababat Ambiguo sub Marte fides, prædaque gravatus Ad muros Poenus revocaverat arma Sagunti. Ecce autem clipeum, sævo fulgore micantem, 395 Oceani gentes ductori dona ferebant, Callaicæ telluris opus, galeamque coruscis Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni Albentis, niveæ tremulo nutamine pennæ; Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam; 400 Præterea textam nodis, auroque trilicem Loricam, nulli tegimen penetrabile telo. Hæc, ære et duri chalybis perfecta metallo, Atque opibus perfusa Tagi, per singula lætis Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni. 405 Condebat primæ Dido Carthaginis arces, Instabatque operi subducta classe juventus. Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque Partiris, justæ Bitia venerande senectæ. Ostentant caput effossa tellure repertum 410 Bellatoris equi, atque omen clamore salutant. Has inter species orbatum classe, suisque, Ænean pulsum pelago, dextraque precantem Cernere erat: fronte hunc avide regina serena. Infelix, ac jam vultu spectabat amico. 415 Hinc et speluncam, furtivaque foedera amantum Callaicæ fecere manus: it clamor ad auras, Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo Occultant alæ venantum corpora silvis. Nec procul Æneadum vacuo jam litore classis, 420 Æquora nequidquam revocante petebat Elissa. Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido Mandabat Tyriis ultricia bella futuris, Ardentemque rogum media spectabat ab unda Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis. 425 Parte alia, supplex infernis Hannibal aris, Arcanum Stygia libat cum vate cruorem, Et primo bella Æneadum jurabat ab ævo. At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis; Spirantem credas certamina anhela movere: 430 Ardor inest oculis, torvumque minatur imago. Nec non et lævum clipei latus aspera signis Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem Ledæis veniens victor Xanthippus Amyclis. Juxta triste decus pendet sub imagine poenæ 435 Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto. Lætior at circa facies, agitata ferarum Agmina venatu, et cælata mapalia fulgent. Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri Adsuetas patrio mulcet sermone leænas. 440 It liber campi pastor, cui fine sine ullo Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum Armenti vigilem patrio de more sequuntur, Gæsaque, latratorque Cydon, tectumque, focique In silicis venis, et fistula nota juvencis. 445 Eminet excelso consurgens colle Saguntos, Quam circum inmensi populi condensaque cingunt Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis. Extrema clipei stagnabat Iberus in ora, Curvatis claudens ingentem flexibus orbem. 450 Hannibal, abrupto transgressus foedere ripas, Poenorum populos Romana in bella vocabat. Tali sublimis dono, nova tegmina latis Aptat concutiens humeris, celsusque profatur: «Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore! 455 Quas, belli judex, poenas mihi, Curia, pendes!» Jamque senescebat vallatis moenibus hostis, Carpebatque dies urbem, dum signa manusque Exspectant fessi socias: tandem æquore vano Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt, 460 Et propius suprema vident: sedet acta medullis Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis. Est furtim lento misere durantia tabo Viscera, et exurit siccatas sanguine venas Per longum celata fames: jam lumina retro 465 Exesis fugere genis; jam lurida sola Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa Exstant, consumtis visu deformia membris. Humentis rores noctis terramque madentem Solamen fecere mali, cassoque labore 470 E sicco frustra presserunt robore succos. Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt. Desuper hæc cælo spectans Tirynthius alto 475 Inlacrimat fractæ nequidquam casibus urbis. Namque metus magnique tenent præcepta parentis, Ne sævæ tendat contra decreta novercæ. Sic igitur, coepta occultans, ad limina sanctæ Contendit Fidei, secretaque pectora tentat. 480 Arcanis Dea læta, polo tum forte remoto Cælicolum magnas volvebat conscia curas, Quam tali adloquitur Nemeæ pacator honore: «Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque, Qua sine non tellus pacem, non æquora norunt, 485 Justitiæ consors, tacitumque in pectore numen, Exitiumne tuæ dirum spectare Sagunti, Et tot pendentem pro te, Dea, cernere poenas Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam Te matres, vincente fame, te moesta virorum 490 Ora vocant, primaque sonant te voce minores. Fer cælo auxilium, et fessis da surgere rebus.» Hæc satus Alcmena, contra cui talia virgo: «Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi, Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor. 495 Sed me pollutas properantem linquere terras Sedibus his, tectisque novis succedere adegit Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui Et, quantum terrent, tantum metuentia regna, Ac furias auri, nec vilia præmia fraudum, 500 Et super hæc ritu horrificos ac more ferarum Viventes rapto populos, luxuque solutum Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem. Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis; Et probris cessit virtus: en, adspice gentes: 505 Nemo insons; pacem servant commercia culpæ. Sed secura tua fundata ut moenia dextra Dignum te servent memorando fine vigorem, Dedita nec fessi transmittant corpora Poeno, Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri; 510 Extendam leti decus, atque in secula mittam, Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras.» Inde severa levi decurrens æthere virgo Luctantem fatis petit inflammata Saguntum; Invadit mentes, et pectora nota pererrat, 515 Inmittitque animis numen: tum fusa medullis Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem. Arma volunt, tentantque ægros ad prælia nisus. Insperatus adest vigor, interiusque recursat Dulcis honos Divæ, et sacrum pro virgine letum. 520 It tacitus fessis per ovantia pectora sensus, Vel leto graviora pati, sævasque ferarum Adtentare dapes, et mensis addere crimen. Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem Casta Fides, paribusque famem compescere membris. 525 Quam simul invisæ gentis conspexit in arce Forte ferens sese Libycis Saturnia castris, Virgineum increpitat miscentem bella furorem, Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram Tisiphonen, imos agitantem verbere manes, 530 Et palmas tendens; «Hos, inquit, Noctis alumna, Hos muros inpelle manu, populumque ferocem, Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua Effectus studiumque tuum de nube videbo. Illa Deos summumque Jovem turbantia tela, 535 Quîs Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora Cerberus, ac, mixto quæ spumant felle, venena, Et quidquid scelerum, poenarum quidquid et iræ Pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps 540 In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum. Hac mercede Fides constet delapsa per auras.» Sic voce instimulans, dextra Dea concita sævam Eumenida incussit muris, tremuitque repente Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus. 545 Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum Multus colla micat squalenti tergore serpens. Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu, Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri Pectora circumstant Planctus, Moerorque, Dolorque, 550 Atque omnes adsunt Poenæ, formaque trifauci Personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ. Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum Tiburnæ, gressumque simul, sonitumque loquentis. Hæc bello vacuos et sævi turbine Martis 555 Lugebat thalamos, Murro spoliata marito; Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen. Cui vultus induta pares disjectaque crinem Eumenis in medios inrumpit turbida coetus, Et moestas lacerata genas; «Quis terminus, inquit? 560 Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum, Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras Terrentem Murrum noctes et dira sonantem: Eripe te, conjux, miserandæ casibus urbis, Et fuge, si terras adimit victoria Poeni, 565 Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates, Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis. Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo? Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix. 570 At nos, Sidoniis famulatum matribus actas, Post belli casus vastique pericula ponti, Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo. Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus 575 Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est, Vestris servitio manibus subducite matres. Ardua virtutem profert via: pergite primi Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.» His ubi turbatas hortatibus inpulit aures, 580 Inde petit tumulum, summo quem vertice montis Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis Struxerat, et grato cineres decorarat honore. Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima Cæruleus maculis auro squalentibus anguis. 585 Ignea sanguinea radiabant lumina flamma, Oraque vibranti stridebant sibila lingua: Isque inter trepidos coetus mediamque per urbem Volvitur, et muris propere delabitur altis, Ac similis profugo vicina ad litora tendit, 590 Spumantisque freti præceps inmergitur undis. Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent Captivo jacuisse solo: sperare saluti Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys. 595 Haud gravior duris Divum inclementia rebus, Quam leti proferre moras: abrumpere vitam Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur. Certatim structus subrectæ molis ad astra In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque 600 Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris, Callaico vestes distinctas matribus auro, Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho, Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates. Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque 605 Infaustos jaciunt enses, et condita bello Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi Victoris prædam flammis donare supremis. Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys, Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis 610 Quassat, et inferna superos caligine condit. Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo Æternum invictis infelix gloria servat. Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem, Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem, 615 Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. Invitas maculant cognato sanguine dextras, Miranturque nefas aversa mente peractum, Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira, Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ, 620 Obliquos versat materna per ubera visus: Hic, raptam librans dilectæ in colla securim Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem Projecta damnat stupefactus membra bipenni. Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys 625 Incutit, atque atros insibilat ore tumores. Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ. Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum In flammas corpus, densum qua turbine nigro 630 Exundat fumum piceus caligine vertex. At medios inter coetus pietate sinistra, Infelix Tymbrene, furis; Poenoque parentis Dum properas auferre necem, reddentia formam Ora tuam laceras, temerasque simillima membra. 635 Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo, Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma, Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis Reddere, et in vultu genetrici stare suorum. Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis, 640 Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ: Dumque malis turbata parens, deceptaque visis, Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma; Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas. Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat 645 Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ, Funera mutato revocabat nomine mater; Donec, transacto tremebunda per ubera ferro, Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos. Quis diros urbis casus, laudandaque monstra, 650 Et fidei poenas, et tristia fata piorum Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis. Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem Murorum repetens, ruit inter perfida gentis 655 Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum, Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis; Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. Ardet in excelso proceri vertice montis 660 Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra, Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum: Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto. Ecce inter medios cædum Tiburna furores, 665 Fulgenti dextram mucrone armata mariti, Et læva infelix ardentem lampada quassans, Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu Pectora nudatis ostendens sæva lacertis, Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur. 670 Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, Iraque turbatos exercet regia Manes, Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam, Tartareo est operata Jovi, poenasque ministrat. Arma viri, multo nuper defensa cruore, 675 Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata, Adciperent sese, flagrantem lampada subdit. Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux, Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto Arma super ruit, et flammas invadit hiatu. 680 Semiambusta jacet nullo discrimine passim Infelix obitus, permixto funere, turba. Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat 685 Gutture ructatus large cruor: incubat atris Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo Infrendens, laceros inter spatiatur acervos. Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus, Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister; 690 Totaque vastatis disjecta mapalia tectis. Inrumpunt vacuam Poeni tot cladibus arcem. Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys Junoni laudata redit, magnamque superba Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam. 695 At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas, Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus, Elysium et castas sedes decorate piorum. Cui vero non æqua dedit victoria nomen, (Audite; o gentes, neu rumpite foedera pacis, 700 Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe Errabit toto, patriis projectus ab oris; Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit. Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris Optabit cecidisse manu; ferroque negato, 705 Invictus quondam Stygias bellator ad undas Deformata feret liventi membra veneno.