Part 30

At nova Romuleum carpebat cura senatum, Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum, Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres. Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges 5 Concedat tellus, propioraque bella pavescat. Anxia turba Patrum quasso medicamina mæsti Imperio circumspectant, Divosque precantur, Qui laceris ausit ductor subcedere castris. Absterret juvenem, patrios patruique piare 10 Optantem manes, tristi conterrita luctu, Et reputans annos, cognato sanguine turba. Si gentem petat infaustam, inter busta suorum Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum, Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo; 15 Nec promtum teneris inmania bella lacertis Moliri, regimenque rudi deposcere in ævo. Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra, Ædibus extremis volvebat pectore curas; Quum subito adsistunt, dextra lævaque per auras 20 Adlapsæ, haud paullum mortali major imago, Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas. Altera Achæmenium spirabat vertice odorem, Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens, Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro: 25 Fronte decor quæsitus acu, lascivaque crebras Ancipiti motu jaciebant lumina flammas. Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam Composita mutata coma; stans vultus, et ore Incessuque viro propior, lætique pudoris, 30 Celsa humeros niveæ fulgebat stamine pallæ. Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas: «Quis furor hic, non digne puer, consumere bello Florem ævi? Cannæne tibi, graviorque palude Mæonius Stygia lacus excessere, Padusque? 35 Quem tandem ad finem bellando fata lacesses? Tune etiam tentare paras Atlantica regna, Sidoniasque domos? moneo, certare periclis Desine, et armisonæ caput objectare procellæ. Ni fugis hos ritus, Virtus te sæva jubebit 40 Per medias volitare acies, mediosque per ignes. Hæc patrem patruumque tuos, hæc prodiga Paulum, Hæc Decios Stygias Erebi detrusit ad undas: Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis Prætendit, nec sensuræ, qui gesserit, umbræ. 45 At si me comitere, puer, non limite duro Jam tibi decurrat concessi temporis ætas. Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos: Non glaciem Arctoam, non experiere furentis Ardorem Cancri, nec mensas sæpe cruento 50 Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus Sub galea pulvis, partique timore labores: Sed current albusque dies, horæque serenæ; Et molli dabitur victu sperare senectam. Quantas ipse Deus lætos generavit in usus 55 Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra! Atque idem, exemplar lenis mortalibus ævi, Inperturbata placidus tenet otia mente. «Illa ego sum, Anchisæ Venerem Simoentis ad undas Quæ junxi, generis vobis unde editus auctor. 60 Illa ego sum, verti Superum quæ sæpe parentem Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri. Huc adverte aures; currit mortalibus ævum, Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras, 65 Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema Dimisisse meas sero non ingemit horas?» Postquam conticuit, finisque est addita dictis, Tum Virtus: «Quasnam juvenem florentibus, inquit, Pellicis in fraudes annis, vitæque tenebras, 70 Cui ratio, et magnæ cælestia semina mentis Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti Quantum Cælicolæ, tantumdem animalibus isti Præcellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores Hos terris Natura Deo: sed foedere certo 75 Degeneres tenebris animas damnavit Avernis. At, quîs ætherei servatur seminis ortus, Cæli porta patet; referam quid cuncta domantem Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos Captivo Liber quum signa referret ab Euro, 80 Caucaseæ currum duxere per oppida tigres? Quid suspiratos magno in discrimine nautis Ledæos referam fratres, vestrumque Quirinum? «Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora; 85 Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum Segnem atque obscoenam passim stravisset in alvum? Ad laudes genitum, capiat si munera Divum Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti 90 Inpar Fidenæ, contentaque crescere asylo, Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late Florentes quondam luxus quas verterit urbes. Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes, Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas. 95 Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris Circa te semper volitans Infamia pennis: Mecum Honor, ac Laudes, et læto Gloria vultu, Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis. «Me cinctus lauro producit ad astra triumphus. 100 Casta mihi domus, et celso stant colle penates: Ardua saxoso perducit semita clivo. Asper principio (nec enim mihi fallere mos est) Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti: Nec bona censendum, quæ Fors infida dedisse, 105 Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto Infra te cernes hominum genus. Omnia contra Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas. Stramine projectus duro patiere sub astris Insomnes noctes, frigusque famemque domabis. 110 Idem justitiæ cultor, quæcumque capesses, Testes factorum stare arbitrabere Divos. Tunc, quoties patriæ rerumque pericula poscent, Arma feres primus: primus te in moenia tolles Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro. 115 Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes, Nec donum deforme viro fragrantis amomi; Sed dabo, qui vestrum sævo nunc Marte fatigat Imperium, superare manu, laurumque superbam In gremio Jovis excisis deponere Poenis.» 120 Quæ postquam cecinit sacrato pectore Virtus, Exemplis lætum vultuque audita probantem Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas Non tenuit voces: «Nil vos jam demoror ultra, Exclamat; venient, venient mea tempora quondam 125 Quum docilis nostris magno certamine Roma Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.» Sic quassans caput in nubes se sustulit atras. At juvenis, plenus monitis, ingentia corde Molitur, jussæque calet virtutis amore. 130 Ardua rostra petit, nullo fera bella volente, Et gravia ancipitis deposcit munera Martis. Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris, Pars credunt torvos patrui revirescere vultus. Sed quamquam instinctis tacitus tamen ægra periclis 135 Pectora subrepit terror, molemque paventes Expendunt belli, et numerat favor anxius annos. Dumque ea confuso percenset murmure vulgus, Ecce, per obliquum cæli squalentibus auro Effulgens maculis, ferri inter nubila visus 140 Anguis, et ardenti radiare per aera sulco, Quaque ad cæliferi tendit plaga litus Atlantis, Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum Addidit augurio fulmen pater, et vaga late Per subitum moto strepuere tonitrua mundo. 145 Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos Perspicuum, et patrio monstraret semita signo. Certatim comites rerum bellique ministros Adglomerant sese, atque acres sociare labores 150 Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis. Tum nova cæruleum descendit classis in æquor. It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas. Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus Isthmon curvata sublime suberigit unda, 155 Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu, Ionium Ægæo miscet mare. Celsus in arma Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur: «Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta Ordimur, si justa paro, decurrere classi 160 Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores. Per pontum pia bella veho.» Levis inde secunda Adspirans aura propellit carbasa flatus. Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis 165 Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt, Aerias Alpes: occurrunt moenia Graiis Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis, Barbarus inmani quum territet adcola ritu, 170 Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque Phocais armiferas inter tenet hospita gentes. Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ 175 Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho. Considunt portu; securæ gurgite clauso Stant puppes; positusque labor terrorque profundi. Nox similes morti dederat placidissima somnos; 180 Visa viro stare effigies ante ora parentis, Atque hac adspectu turbatum voce monere: «Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis Et post fata decus, bellorum dira creatrix Evastanda tibi tellus, et cæde superbi 185 Ductores Libyæ cauta virtute domandi, Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris. Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes Ter gemina cum mole viros? Absiste labore 190 Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse. «Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto, Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros. Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri, 195 Non portu, celsove situ, non dotibus arvi Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore. Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem. Nulla acies famæ tantum prædæve pararit.» Talia monstrabat genitor, propiusque monebat, 200 Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago. Surgit, et infernis habitantia numina lucis Ac supplex patrios compellat nomine manes: «Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem: Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens, 205 Inferias mittam fusis insignis Hiberis, Et tumulis addam sacros certamine ludos.» Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen Pernici rapidum cursu, camposque fatigat. Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps, 210 Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!) Ante suos it victor equus; currumque per auras Haud ulli durant visus æquare volantem. Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens Sensim adtollebat propius subeuntibus arces 215 Urbis, et admoto crescebant culmina gressu. Ac pelago vectus servata Lælius hora, Quam dederat ductor subigendæ ad moenia classi, A tergo adfusis cingebat tecta carinis. Carthago, impenso naturæ adjuta favore, 220 Excelsos tollit pelago circumflua muros. Artatas ponti fauces modica insula claudit, Qua Titan ortu terras adspergit Eoo. At qua prospectat Phoebi juga sera cadentis, Pigram in planitiem stagnantes egerit undas, 225 Quas auget veniens refluusque reciprocat æstus. Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor, Et tuta æterno defendit moenia fluctu. Audax, ceu plano gradiens victricia campo 230 Ferret signa, jugum certabat scandere miles. Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem Pugnabat natura soli; parvoque superne Bellantum nisu passim per prona voluti 235 Truncato instabiles fundebant corpore vitam. Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda, Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu, Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes, Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta: 240 Hinc tacite nitens informidatus adire Ductor Dardanius, subitam trahit æquore pubem, Perque undas muris pedes advolat; inde citati A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris Incustoditam sine milite liquerat urbem. 245 Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis Poenus colla dedit, populumque addixit inermem. Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem Vallari castris, captamque adspexit eamdem Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem. 250 Aurora ingrediens terris exegerat umbras: Principio statuunt aras: cadit ardua taurus Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti. Tum merita æquantur donis, ac præmia virtus Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget; 255 Hic torque aurato circumdat bellica colla; Ille nitet celsus muralis honore coronæ. Lælius ante omnes, cui dextera clara domusque, Ter dena bove et æquorei certaminis alto Donatur titulo, Poenique recentibus armis 260 Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique Vexilla, ut meritum, et prædæ libamina dantur. Postquam perfectæ laudes hominumque Deumque Captivæ spectantur opes, digestaque præda. Hoc aurum Patribus, bello hæc Martique talenta, 265 Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis: Cetera bellantum dextræ pulchroque labori. Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi, Cui sponsa et sponsæ defixus in ossibus ardor. Hanc notam formæ concessit lætus ovansque 270 Indelibata gaudenti virgine donum. Tum vacui curis vicino litore mensas Instituunt, festoque agitant convivia ludo Lælius adfatur: «Macte, o venerande, pudici, Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque 275 Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus.» Mille Mycenæus qui traxit in æquora proras Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma, Femineo socium violarunt foedus amore; Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo, 280 Captivis non plena toris: tibi barbara soli Sanctius Iliaca servata est Phoebade virgo. Hæc, atque his paria, alterno sermone serebant; Donec nox, atro circumdata corpus amictu, Nigrantes invexit equos, suasitque quietem. 285 Emathio interea tellus Ætola tumultu Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis. Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan. Caussa novi motus, Poenis regique Philippo In bellum Ausonium sociatæ foedere vires. 290 Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni Æacidum sceptris proavoque tumebat Achille. Ille et nocturnis conterruit Oricon armis: Quaque per Illyricum Taulantius incola litus Exiguos habitat non ullo nomine muros, 295 Turbidus incessit telis: ille æquore vectus, Nunc et Phæacum Thesprotiaque arva lacessens, Epirum cassis lustrabat futilis ausis. Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora, Ambraciosque sinus Pellæaque litora bello 300 Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis Leucatæ, et Phoebi vidit citus Actia templa. Nec portus Ithacæ, Laertia regna, Samenque Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis. 305 Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire Moenia prægaudens, tristem Calydona Dianæ, Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat, Promittens contra Hesperiam sua prælia Graiis. Tum lustrata Ephyre, Patræque, et regia Pleuron, 310 Parnasusque biceps, Phoeboque loquentia saxa. Ac, sæpe ad patrios bello revocante penates, Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes, Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros, Incepto tamen haud facilis desistere vano, 315 Belli per Graias umbram circumtulit oras; Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit Spem positam in Tyriis, et supplex foedera sanxit Dardana, nec legem regno adcepisse refugit. Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti 320 Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris. Namque ut compertum, qui Punica signa regebat, 325 Feminea exuri flamma, tacitusque quietæ Exin virtuti placuit dolus; ire sorori, Nam castris erat in Rutulis, germanus amatæ Cogitur, et magnis muliebria vincere corda Pollicitis, si reclusas tramittere portas 330 Concedat Libycus rector: votique potitus Evicto Fabius Poeno circumdata telis Incustodita penetravit moenia nocte. Sed quisnam aversos Phoebum tunc jungere ab urbe Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem 335 Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis? Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis, (Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!) Procubuere; jacet campis Carthaginis horror. 340 Forsan Scipiadæ confecti nomina belli Rapturus, si quis paullum Deus adderet ævo. Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis): Curarum comes et summi Crispinus honoris 345 Marcello socius communia bella ciebat. Ad quem Marcellus: «Gestit lustrare propinquas Mens silvas, medioque viros inponere monti, Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis. Si cordi est, te participem, Crispine, laboris 350 Esse velim: nunquam desunt consulta duobus.» Hæc ubi sedere, ardentes adtollere sese Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma Aptantem natum adspexit, lætumque tumultu; «Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores. 355 Sit præmaturus felix labor: urbe Sicana Qualem te vidi, nondum permitteret ætas Quum tibi bella, meo tractantem prælia vultu. Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno, Et me disce novum Martem tentare magistro.» 360 Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur: «Summe Deum, Libyco, faxis, de præside nunc his, His humeris tibi opima feram.» Nec plura, sereno Sanguineos fudit quum Jupiter æthere rores, Atque atris arma adspersit non prospera guttis. 365 Vixdum finitis intrarant vocibus artas Letiferi collis fauces, quum turba volucris Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur Æthereo similes, cæca fundente latebra Armatos in bella globos. Circumdata postquam 370 Nil restare videt virtus, quod debeat ultra Jam Superis, magnum secum portare sub umbras Nomen mortis avet: tortæ nunc eminus hastæ Altius insurgit, nunc sævit comminus ense. Forsan et enasset rapidi freta sæva pericli, 375 Ni telum adversos nati venisset in artus. Tum patriæ tremuere manus, laxataque luctu Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis. Obvia nudatum tramittit lancea pectus, Labensque inpresso signavit gramina mento. 380 At postquam Tyrius sæva inter prælia ductor Infixum adverso vidit sub pectore telum, Inmane exclamat: «Latias, Carthago, timere Desine jam leges; jacet exitiabile nomen, Ausonii columen regni: sed dextera nostræ 385 Tam similis non obscuras mittatur ad umbras.» Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri Protinus exstruitur, cæloque educitur, ara. Convectant silvis ingentia robora; credas Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque, 390 Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur. Ipse facem subdens, «Laus, inquit, parta perennis. Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbæ Exsequias animæ, et cinerem donate supremi 395 Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo.» Alterius par atque eadem fortuna laborum Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit. Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis Armorum eventus campis: Carthaginis omnes 400 Per subitum raptæ pernix victoria late Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis, Si socias jungant vires: ingentibus orsum Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis Fulmina, sublimi vallatam vertice montis 405 Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum, Non toto rapuisse die, qua Martius ille Hannibal in terra consumto verterit anno, Nec pube æquandam nec opum ubertate, Saguntum. Proximus, adplicito saxosis aggere silvis, 410 Tendebat, fratris spirans ingentia facta, Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur: Tantaque majestas terra rectoris Hibera, Hannibalis quantus Laurenti terror in ora. 415 Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altæ Fundamenta, novam coepere mapalibus urbem. Et lætus, repetens gentis primordia, ductor Festa coronatis agitabat gaudia signis, 420 Pacificans Divos: fraternum læna nitebat Demissa ex humeris donum, quam foederis arti Trinacrius Libyco rex inter munera pignus Miserat, Æoliis gestatum insigne tyrannis. Aurata puerum rapiebat ad æthera penna 425 Per nubes aquila, intexto librata volatu. Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro, Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu. Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa. 430 Ipse manu extenta Laertia pocula poscit, Permiscetque mero ructatos ore cruores. Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte Gramineas pacem Superum poscebat ad aras: Ecce inter medios hostilia nuntius arma, 435 Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat. Turbatæ mentes, inperfectusque Deorum Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris: Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis. 440 Audax Scipiadæ stridentem Sabbura cornum Excepit; geminæque acies velut omine motæ. Exclamat Latius ductor: «Prima hostia vobis, Sacrati manes, campo jacet: en age, miles, In pugnam et cædes, qualis spirantibus ire 445 Adsueras ducibus, talis rue.» Dumque ea fatur, Incumbunt. Myconum Lænas, Cirtamque Latinus, Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen Germanæ thalamo obtruncat: cadit obvius acri Carthalo Nasidio, Libycæ regnator arenæ. 450 Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus Permixtum Poenis, et vix credenda furentem, Magnum Dardaniæ, Læli, decus; omnia felix Cui natura dedit, nullo renuente Deorum. Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora, 455 Æquabat Pyliæ Neleia mella senectæ. Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus. Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures Murmur triste tubæ, tanto fervore ruebat 460 In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret Bella: nihil vitæ peragi sine laude placebat. Tunc e furtiva tractantem prælia luce Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum Subposito mater partu subduxerat olim. 465 Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis. Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras, Femineo clamore Dracen extrema rogantem: Hujus cervicem gladio inter verba precesque Amputat: absciso durabant murmura collo. 470 At non ductori Libyco par ardor in armis. Frondosi collis latebras ac saxa capessit Avia, nec cædes extremave damna movebant Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes, Præmia magna fugæ: tacitum dat tessera signum; 475 Dimissa in colles pugna silvasque ferantur Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore Armorum exuto, et parma celatus Hibera, In montes abit, atque volens palantia linquit 480 Agmina: desertis Latius victricia signa Inmittit miles castris: non urbe recepta Plus ulla partum prædæ, tenuitque moratas A cæde, ut Libycus ductor providerat, iras: Fluminei veluti deprensus gurgitis undis, 485 Avulsa parte inguinibus caussaque pericli, Enatat intento prædæ fiber avius hoste. Inpiger occultis Poenus postquam abditur umbris, Saxosæ fidens silvæ, majora petuntur Rursus bella retro, et superari certior hostis. 490 Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt, HASDRUBALIS SPOLIUM GRADIVO SCIPIO VICTOR. Terrore interea posito trans ardua montis Bebrycia populos armabat Poenus in aula, Mercandi dextras largus, belloque parata 495 Prodigere in bellum facilis: præmissa feroces Augebant animos argenti pondera et auri, Parta metalliferis longo discrimine terris. Hinc nova complerunt haud tardo milite castra Venales animæ, Rhodani qui gurgite gaudent, 500 Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undæ. Jamque, hieme adfecta, mitescere coeperat annus. Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura, Miratur domitas Alpes, ac pervia montis Ardua, et Herculeæ quærit vestigia plantæ, 505 Germanique vias divinis comparat ausis. Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit Hannibalis, «Quos Roma, inquit, quos altius, oro, Adtollit muros, qui post hæc moenia, fratri Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextræ 510 Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse Invideat lævus nobis Deus:» agmine celso Inde alacer, qua munitum declivis ab alto Agger monstrat iter, properatis devolat armis. Non tanto strepuere metu primordia belli: 515 Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella Sanguine ductores Italo conjungere Martem, Et duplicare acies; venturum ad moenia cursu Hostem præcipiti, et visurum hærentia porta 520 Spicula, Elissæis nuper contorta lacertis. His super infrendens sic secum Oenotria tellus: «Tantone, heu Superi! spernor contemta furore Sidoniæ gentis, quæ quondam sceptra timentem Nati Saturnum nostris considere in oris, 525 Et regnare dedi? decima hæc jam vertitur æstas, Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt In Superos bella, extremo de litore rapta Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens In nostros descendit agros: quot corpora texi 530 Cæsorum, stratis toties deformis alumnis! Nulla mihi floret baccis felicibus arbor; Inmatura seges rapido subciditur ense; Culmina villarum nostrum delapsa feruntur In gremium, foedantque suis mea regna ruinis. 535 Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris, Perpetiar, miseras quærentem exurere belli Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro, Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis, Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis, 540 Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat, Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque, Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis. Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma, Poenum vicini servabat cespite valli. 545 Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago: «Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem. Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis, Audendum est, quod, depulso quoque moenibus hoste, 550 Victores fecisse tremant: fulgentibus armis Poenus inundavit campos, qua Sena relictum Gallorum a populis servat per secula nomen. Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas, Serus deletæ post auxiliabere Romæ. 555 Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri Damnavi tumulis Poenorum atque ossibus agros.» His dictis abit, atque abscedens visa paventem Adtrahere, et fractis turmas propellere portis. Rumpit flammato turbatus corde soporem, 560 Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas, Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phoeben. Inde legit dignas tanta ad conamina dextras. Quaque jacet superi Larinas adcola ponti, 565 Qua duri bello gens Marrucina, fidemque Exuere indocilis sociis Frentanus in armis. Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes, Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis Hibernis, et Achæmenio velocior arcu 570 Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne, In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque. Hortandi genus acer habet præcedere ductor. Illum augent cursus adnisi æquare sequendo, 575 Atque indefessi noctemque diemque feruntur. At Roma adversi tantum mala gliscere belli Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse Auferri restantem animam: non arma, nec aurum, 580 Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem. Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma Avertisse suo cognorit devia vallo, Hæsurum portis Poenum: venisse, superbo 585 Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore Servandi decoris, quonam se fine minanti Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos. 590 Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci Livius Hasdrubali vallo custode tenebat. Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem Floruerat primo clarus pugnator in ævo. 595 Mox falso læsus non æqui crimine vulgi, Secretis ruris tristes absconderat annos. Sed, postquam gravior moles terrorque periclo Poscebat propiore virum, revocatus ad arma Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram. 600 At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus. Pulveris in clipeis vestigia visa movebant, Et properi signum adcursus, sonipesque, virique Substricti corpus, bis clarum buccina signum. 605 Præterea gemino prodebant juncta magistro Castra regi: verum, fratri si vita supersit, Qui tandem licitum socias conjungere vires Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant) Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi. 610 Nec consulta fugæ segni formidine differt. Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant: Erepit, suspensa ferens vestigia, castris, Et muta elabi tacito jubet agmina passu. 615 Inlunem nacti per rura tacentia noctem Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto Circumagit spatio sua per vestigia ductos. 620 Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu In sese redit, hac, casso ducente labore, Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem, Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum. 625 Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late Tempestas operit campos: nondum arma manusque Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem Hinc, jussæ Poenum fugientem sistere, pennæ 630 Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus. Deponunt abitus curam, trepidique coactas Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt. Ipse inter medios (nam rerum dura videbat) 635 Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque, «Per decora, extremo vobis quæsita sub axe, Per fratris laudes oro, venisse probemus Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat 640 Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ, Suetus ad Herculeas miles bellare columnas. Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas. Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno 645 Corporibus properate solo: quicumque timeri Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes, Et poena et latebris infracto Livius ævo Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro, Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri 650 Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.» At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles, Parta ingens: nunc adcumula coepta ardua dextra. Heu! temere abducto liquisti robore castra, 655 Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem. Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.» Parte alia, insignis nudatis casside canis, Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis, 660 Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro Jam nimium patulas Poenis grassantibus Alpes. Quod ni veloci prosternimus agmina Marte, Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit, Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?» 665 Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet. Illum, per cuneos et per densissima campi Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit, Turbati fugere Macæ, fugere feroces 670 Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus. Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis Inproba miscebat securus prælia fati, Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis Fixurum vano tumidus promiserat ore. 675 Ardebat gemma Garamantide cærula vestis, Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo, Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro. Casside cornigera dependens infula sacros Præ se terrores Divumque ferebat honorem. 680 Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis Spicula, et armatus peragebat bella veneno. Necnon, cornipedis tergo de more repostus, Sustentata genu per campum pondera conti Sarmatici prona adversos urguebat in hostes. 685 Tum quoque transfixum telo per membra, per arma, Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat. Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores Barbarico senior, telumque intorsit, et una 690 Prædam animamque simul victori victor ademit. Adsilit, audito tristis clamore ruinæ, Hasdrubal, et coeptantem Arabum raptare peremto Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa. 695 Jam conrepta miser geminis velamina palmis Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus. Concidit, et sacras vestes atque aurea fila Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem. At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenæ, 700 Qua celebre invicti nomen posuere Philæni, Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis Lanigeræ balant stabulis: ipse, otia molli Exercens cura, gelido nunc flumine soles Frangebat nimios pecori, nunc lætus in herba 705 Tondebat niveæ splendentia vellera lanæ, Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret, Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos. Obcubuit clipei transfixo proditus ære, Et sero ingemuit stabulis exire paternis. 710 Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet: Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt Nubila, quum pelago cælum permiscuit Eurus. Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes, 715 Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci Laxat vis subita, et fessos errore viarum, Nec soli faciles; longique laboris anhelos Avertit patrius genti pavor: addere tergo Hastas Ausonius, teloque instare sequaci, 720 Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis, Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem. Cedentes urguet, totas largitus habenas, Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert 725 Cornipedem: tunc aversi turgentia colla Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum. Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu) 730 «Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes, Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta Cessavit Latio dextra, et quot funera Poenis Donarunt pravi suffragia tristia campi!» Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem 735 Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas. Celsus, ceu prima reflorescente juventa, Ibat consul, ovans major majorque videri. Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam, 740 Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti? Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum 745 Principium, mihi cognatum Sidonia Dido Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque, Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris 750 Æquant germano passæ mea prælia gentes.» Talia dum memorat, medios ablatus in hostes, Ut nova conspecti fulserunt consulis arma, Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras Ærati clipei et loricæ tegmina summo 755 Incidit haud felix humero, parceque petitum Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore: Vana sed optanti promisit gaudia Poeno. Turbati Rutuli, confusaque pectora visu Terrifico: tunc increpitans conamina consul: 760 «Femineis læsum vana inter cornua corpus Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum. Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens Telorum vis, et densa sol vincitur umbra. 765 Jamque per extentos alterna strage virorum Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas. Ut, quum venatu saltus exercet opacos Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri, 770 Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans, Omnis Naiadum plenis comitata pharetris Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti. Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ, Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco, 775 Multa strage jacent: exsultat vertice montis Gratam perlustrans oculis Latonia prædam. Audito ante alios senioris vulnere, rumpit Per medios Nero sævus iter, visaque virorum Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est 780 Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem, Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti, Per longum sterili ad pastus jactata profundo, 785 Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit, Æstuat, et, lustrans nantem sub gurgite prædam, Absorbet late permixtum piscibus æquor. Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit, Elabere mihi: non hic nemora avia fallent 790 Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis, Ut quondam terra fallax deprensus Hibera Evasti nostram mentito foedere dextram.» Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus. Nam latere extremo cuspis librata resedit. 795 Invadit stricto super hæc interritus ense, Conlapsique premens umbone trementia membra, «Si qua sub extremo casu mandata referri Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.» Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo. 800 Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit Actutum vindex; mea si suprema referre Fratri verba paras, mando, Capitolia victor Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura 805 Ferventemque ira mortis transverberat ense, Et rapit infidum victor caput: agmina fuso Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti. Jamque diem solisque vias nox abstulit atra, Quum vires parco victu somnoque reducunt; 810 Ac, nondum remeante die, victricia signa, Qua ventum, referunt clausis formidine castris. Tum Nero, procera sublimia cuspide portans Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit, Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum 815 Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella, Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant, Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.» Compressit lacrimas Poenus, minuitque ferendo Constanter mala, et, inferias in tempore dignas 820 Missurum fratri, clauso conmurmurat ore. Tum, castris procul amotis, adversa quiete Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.