Part 28

Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes. Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna Æneadum, modo Sicanios adcedere portus, Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura, 5 Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu, Vel Tyriæ quondam regnata mapalia genti, Extremumve diem et terrarum invisere metas. Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris. Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur. 10 Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus, Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis Adcepit freta, cæruleo propulsa tridente. Namque per occultum cæca vi turbinis olim Inpactum pelagus laceratæ viscera terræ 15 Discidit, et, medio perrumpens arva profundo, Cum populis pariter convulsas transtulit urbes. Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus Sævo dividuos conjungi pernegat æstu. Sed spatium, quod dissociat consortia terræ, 20 Latratus fama est (sic arta intervenit unda) Et matutinos volucrum tramittere cantus. Multa solo virtus: jam reddere foenus aratris, Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho, Cornipedemque citum lituis generasse ferendis, 25 Nectare Cecropias Hyblæo adcedere ceras. Hic et Pæonios arcano sulfure fontes, Hic Phoebo digna et Musis venerabere vatum Ora excellentum, sacras qui carmine silvas, Quique Syracosia resonant Helicona Camena. 30 Promtæ gens linguæ: ast eadem, quum bella cieret, Portus æquoreis sueta insignire tropæis. Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna, Vomere verterunt primum nova rura Sicani. Pyrene misit populos, qui nomen ab amne 35 Adscitum patrio terræ inposuere vacanti. Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit Possessis bello mutata vocabula regnis. Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos Moenibus e centum non fausta ad prælia Minos, 40 Dædaleam repetens poenam: qui fraude nefanda Postquam perpetuas judex concessit ad umbras, Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba Bellandi studio Siculis subsedit in oris. Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes, 45 Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta, In longum ex sese donarunt nomina muris. Nec Zanclæa gerunt obscuram moenia famam, Dextera quam tribuit posito Saturnia telo. Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris, 50 Quam quæ Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo, Et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis. Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat Alpheon, sacræ portantem signa coronæ. At non æquus amat Trinacria Mulciber antra; 55 Nam Lipare, vastis subter depasta caminis, Sulfureum vomit exeso de vertice fumum. Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem Murmure per cæcos tonat inrequieta fragores 60 Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro Flammarum exundat torrens, piceaque procella Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis. Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis, 65 Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!) Vicinam flammis glaciem; æternoque rigore Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla. Quid referam Æolio regnatas nomine terras? 70 Ventorumque domos, atque addita claustra procellis? Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni Pulsata Ionio respondent saxa profundo; Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes, Cernit devexas Lilybæon nobile Chelas. 75 At, qua diversi lateris frons tertia terris Vergit in Italiam prolato ad litora dorso, Celsus arenosa tollit se mole Pelorus. His longo mitis placide dominator in ævo Præfuerat terris Hieron, tractare sereno 80 Imperio vulgum pollens, et pectora nullo Parentum exagitare metu, pactamque per aras Haud facilis temerare fidem, socialia jura Ausoniis multos servarat casta per annos. Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta, 85 Primævo cessit sceptrum exitiale nepoti, Et placida indomitos adcepit regia mores. Namque, bis octonis nondum rex præditus annis, Caligare alto in solio, nec pondera regni Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus. 90 Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis, Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi Cura pudor: tam præcipiti materna furori Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum Æacidæ genns, atque æternus carmine Achilles. 95 Ergo ardor subitus Poenorum incepta fovendi: Nec sceleri mora: conjungit nova foedera, pacto, Cederet ut Siculis victor Sidonius oris. Sed stabant poenæ, tumulumque negabat Erinnys, Qua modo pactus erat socium non cernere, terra. 100 Sævos namque pati fastus, juvenemque cruento Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris, Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat, Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt Femineam cædem, atque insontum rapta sororum 105 Corpora prosternunt ferro; nova sævit in armis Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra, Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum Defit, quæ neutro sociari foedere malit. Tali Trinacriæ motu, rebusque Sicanis 110 Exitio regis trepidis, sublimis honore (Tertia nam Latios renovarat purpura fasces) Marcellus classem Zanclæis adpulit oris. Atque ubi cuncta viro, cædesque exposta tyranni, Ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma 115 Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores Concipiat, perstetque suas non pandere portas: Incumbit bello, ac totam per proxima raptim Armorum effundit flammato pectore pestem. 120 Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice præceps Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum Expulit in terras, sequitur cum murmure molem Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis. Prima Leontinos vastarunt prælia campos, 125 Regnatam diro quondam Læstrigone terram. Instabat ductor, cui tarde vincere Graias Par erat, ac vinci, turmas: ruit æquore toto; (Femineum credas maribus concurrere vulgum) Et Cereri placitos fecundat sanguine campos. 130 Sternuntur passim; pedibusque evadere letum Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem Promisit fuga, præveniens dux occupat ense. «Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro, Clamat, cunctantes urguens umbone catervas. 135 Pigro luctandi studio certamen in umbra Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo, Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus: Hæc laus sola datur, si viso vincitis hoste.» Ingruit, audito ductore, exercitus omnis; 140 Solaque, quod superest secum certamina norunt, Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis. Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo, Euripi magis unda furit; pontumve sonantem Ejicit angusto violentius ore Propontis; 145 Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu, Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas. Mite tamen dextræ decus inter prælia tanta Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta, 150 Servitium facile et dominantis mollia jussa Expertus Beryæ, patrias remearat ad oras Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat: Atque is, dum medios inter fera prælia miscet, 155 Inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso Poenorum a populis, sociataque bella gerenti, Ærato cassis munimine clauserat ora, Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem Instabiles retro gressus prosternit arena. 160 At miser, audita victoris voce, trementem Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens, Cassidis a mento malefidæ vincula rumpit, Jungebatque preces, atque addere verba parabat. Sed, subito adspectu et noto conterritus ore, 165 Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis: «Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare; Fas hostem servare mihi: multo optimus ille Militiæ, cui postremum est primumque, tueri 170 Inter bella fidem: tu letum evadere nobis Das prior, et servas nondum servatus ab hoste. Haud equidem indignum memet, quæ tristia vidi, Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi; Si tibi per medios ignes mediosque per enses 175 Non dederit mea dextra viam.» Sic fatur, et ultro Adtollit, vitaque exæquat munera vitæ. At, compos Sicula primum certaminis ora Coepti, Marcellus victricia signa, quieto Agmine progrediens, Ephyræa ad moenia vertit. 180 Inde Syracosias castris circumdedit arces. Sed ferri languebat amor: sedare monendo Pectora cæca virum, atque iras evellere avebat. Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle Credant esse metum) laxis servatur omissa 185 Obsidio claustris: quin contra intentior ipse Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis; Et struit arcana necopina pericula cura. Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus 190 Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas. Interea, dum incerta labat sententia clausis, Exciti populi atque urbes socia arma ferebant: Incumbens Messana freto, minimumque revulsa Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu: 195 Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhoeo, Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres, Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri. Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton, Audax Hybla, favis, palmæque arbusta Selinus: 200 Et, justi quondam portus, nunc litore solo Subsidium infidum fugientibus æquora, Myle. Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso Centuripæ, largoque virens Entella Lyæo, Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestæ. 205 Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat, Pulveream volvens Agragas ad inania nubem. 210 Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat Taurum parma trucem, poenæ monimenta vetustæ. Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis, Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras Credere erat stabulis armenta effundere voces. 215 Haud inpune quidem: nam diræ conditor artis Ipse suo moriens inmugit flebile tauro. Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halæsa, Et, qui præsenti domitant perjura, Palici, Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta; 220 Quique per Ætnæos Acis petit æquora fines, Et dulci gratam Nereida perluit unda. Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori, Dum fugit agrestem violenti pectoris iram, In tenues liquefactus aquas evasit et hostem, 225 Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam. Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros, Et perlucentem splendenti gurgite Achaten: Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei Hipparin, ac facilem superari gurgite parco 230 Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symæthi. Litora Thermarum, prisca dotata Camena, Armavere suos, qua mergitur Himera ponto Æolio; nam dividuas se scindit in oras; Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus. 235 Nebrodes gemini nutrit divortia fontis, Quo mons Sicania non surgit ditior umbræ. Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram: Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum, Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit, 240 Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras. Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto Egit in inlicitas currum per inania terras. Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit 245 Adtonitos cæli visus lucemque paventes In Styga rursus equos, et prædam condidit umbris. Romanos Petræa duces, Romana petivit Foedera Callipolis, lapidosique Enguion arvi, Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba 250 Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte, Quæque procelloso Cephaloedias ora profundo Cæruleis horret campis pascentia cete, Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu, Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes, 255 Tauromenitana cernunt de sede Charybdim. Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat. Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis. Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris, Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ. 260 Tergemino venit numero fecunda Panormos; Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem. Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli Sederunt; non frondosis Morgentia campis 265 Abstinuit Marte infido: comitata Menæis Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse, Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti. Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus, Et mox servili vastata Triocala bello, 270 Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas, Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva, Nec major Megara Mute concordibus ausis Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto, Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes 275 Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda. Ipsa Syracusæ patulos urbs incluta muros Milite conlecito variisque inpleverat armis. Ductores facilem inpelli, lætamque tumultus Vaniloquo plebem furiabant insuper ore: 280 Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces, Et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis Ingenio portus urbs invia fecerit umbram, Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes Unum naufragium, mersasque inpune profundo 285 Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas. Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres, Poeni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum 290 Astus miscebant Tyrios levitate Sicana. Quæ cernens ductor, postquam inmedicabile visum Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste, Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque, Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari 295 Invitum, quæ sponte diu non sumserit, hostem Induere arma sibi, telorum turbine vasto Adgreditur muros, atque armis intonat urbi. Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque. Turris, multiplici surgens ad sidera tecto, 300 Exibat, tabulata decem cui crescere Graius Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras. Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa Certabant, calidæque picis diffundere pestem. Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber 305 Conjicit, et lateri telum exitiabile figit. Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti, Gliscentemque trahens turris per viscera labem, Perque altam molem, et toties crescentia tecta, Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis 310 Robora, et, ingenti simul exundante vapore Ad cælum, victor nitentia culmina lambit. Inplentur fumo, et nebula caliginis atræ (Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu Conreptæ rapido in cineres abiere ruinæ. 315 Par contra pelago miseris fortuna carinis. Namque ubi se propius tectis urbique tulere, Qua portus muris pacatas adplicat undas, Inprovisa novo pestis conterruit astu. Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis, 320 Navali similis malo, præfixa gerebat Uncæ tela manus: ea celso ex aggere muri Bellantes curvi rapiebat in aera ferri Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem. Nec solos vis illa viros, quin sæpe triremem 325 Belligeræ rapuere trabes, quum desuper actum Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces. Qui, simul adfixo vicina in robora ferro, Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!), Per subitum rursus laxatis arte catenis 330 Tanta præcipitem reddebant mole profundo, Ut totam haurirent undæ cum milite puppem. His super insidiis angusta foramina murus Arte cavata dabat, per quæ confundere tela Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli. 335 Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent. Calliditas Graia, atque astus pollentior armis Marcellum, tantasque minas, terraque marique Arcebat, stabatque ingens ad moenia bellum. 340 Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis, Ingenio facile ante alios telluris alumnos, Nudus opum; sed cui cælum terræque paterent. Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu Fuscatis tristis radiis: ille hæreat, anne 345 Pendeat instabilis tellus; cur foedere certo Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis, Noverat, atque una pelagi lunæque labores, Et pater Oceanus qua lege effunderet æstus. Non illum mundi numerasse capacis arenas 350 Vana fides: puppes etiam constructaque saxa Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra. Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat, Adnabat centum late Sidonia velis Classis subsidio, et scindebat cærula rostris. 355 Erigitur subitas in spes Arethusia proles, Adjungitque suas, portu progressa, carinas. Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos Addubitat, mersisque celer fodit æquora remis. Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti 360 Albescit pulsu facies, perque æquora late Spumat canenti sulcatus gurgite limes. Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna Tempestate nova trepidant: tum vocibus æquor Personat, et clamat scopulis clamoris imago. 365 Ac jam diffusus vacua bellator in unda Cornibus ambierat patulos ad prælia fluctus, Navali claudens humentem indagine campum. At simili curvata sinu diversa ruebat Classis, et artabat lunato cærula gyro. 370 Nec mora: terrificis sævæ stridoribus æris, Per vacuum late cantu resonante profundum, Incubuere tubæ, quis excitus æquore Triton Expavit tortæ certantia murmura concbæ. Vix meminere maris; tam vasto ad prælia nisu 375 Incumbunt proni, positisque in margine puppis Extremæ plantis nutantes spicula torquent, Sternitur effusis pelagi media area telis, Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus Cærula nigranti findit spumantia sulco. 380 Ast aliæ latere atque incussi roboris ictu Detergent remos: aliæ per viscera pinus Tramissis ipso retinentur vulnere rostris, Quo retinent. Medias inter sublimior ibat Terribilis visu puppis, qua nulla per omne 385 Egressa est Libycis major navalibus ævum. Sed quater hæc centum numeroso remige pontum Pulsabat tonsis; veloque superba capaci Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes Conligeret flatus, lento se robore agebat, 390 Intraret fluctus solis si pulsa lacertis. Procurrunt levitate agili, docilesque regentis Audivisse manum, Latio cum milite puppes. Has ut per lævum venientes æquor Himilco In latus obliquas, jussamque incurrere proram 395 Conspexit, propere Divis in vota vocatis Æquoris, intento volucrem de more sagittam Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem, Et calamo monstravit iter, diversa relaxans Brachia, deduxit vultu comitante per auras 400 In vulnus telum, ac residentis puppe magistri Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo. Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe, Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta, 405 In medium perlapsa globum, transverberat ictu Orba gubernacli subeuntem munera Taurum. Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor Lectaque complebat Stabiarum litore pubes. Numen erat celsæ puppis vicina Dione. 410 Sed superingestis propior quæ subdita telis Bella capessebat, media subsedit in unda, Divisitque fretum: clamantum spumeus ora Nereus inplet aquis, palmæque, trahente profundo, Luctantum frustra summis in fluctibus exstant. 415 Hic, audax ira, magno per cærula saltu Corbulo transgressus (nam textam robore turrim Adpulerant nexæ ferri compage triremes) Evadit tabulata super, flammaque comantem Multifida pinum celso de culmine quassat. 420 Inde atros alacer pastosque bitumine torquet, Amentante Noto, Poenorum aplustribus ignes. Intrat diffusos pestis Vulcania passim, Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso Summis remigio; sed enim tam rebus in artis 425 Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos. At rapidus fervor, per pingues unguine tædas Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo. Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas, Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus 430 Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco. Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum, Murali saxo per lubrica sanguine transtra Volvitur in fluctus, Lychæi vulnere, Cydnus. Fax nidore gravi foedavit comminus auras, 435 Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum Missile adorata contorquet Sabrata puppe. Hammon numen erat Libycæ gentile carinæ, Cornigeraque sedens spectabat cærula fronte, «Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates, 440 Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela.» Has inter voces tremulo venit agmine cornus, Et Neptunicolæ transverberat ora Telonis. Urguebant nihilo levius jam in limine mortis, Quos fuga præcipites partem glomerarat in unam 445 Puppis adhuc vacuam tædæ: sed proxima cursu Fulmineo populatus inevitabilis ardor Conreptam flammis involvit ovantibus alnum. Primus, ope æquorei funis delapsus in undas, Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber æstus, 450 Ambustus socium remis aufertur Himilco. Proxima nudarunt miserandi fata Batonis Desertam ductore ratem: bonus ille per artem Crudo luctari pelago, atque exire procellas. Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster, 455 Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum, Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres. Is, postquam adversis nullus modus, «Adcipe nostrum, Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquæ.» Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem 460 Excipit, et large sacra inter cornua fundit. Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus, Et mutare casas infido marmore visum. At princeps generis quanto majora paravit 465 Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt Sicelides Musæ: dexter donavit avena Phoebus Castalia, et jussit, projectus in herba Si quando caneret, lætos per prata, per arva Ad Daphnin properare greges, rivosque silere. 470 Ille ubi, septena modulatus arundine carmen, Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem Siren adsuetos effudit in æquore cantus; Scyllæi tacuere canes; stetit atra Charybdis; Et lætus scopulis audivit jubila Cyclops. 475 Progeniem hauserunt et nomen amabile flammæ. Innatat ecce super transtris fumantibus asper Ornytos, ac longam sibimet facit æquore mortem; Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva, Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis. 480 Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda Membrorum, pars exstat aquis; totumque per æquor Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro. Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum 485 Sanguinei feriunt remorum adspergine rores. Ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat Pulsibus, et valido superabat remige ventos. Quam rapidis puppem manibus frenare Lilæus Dum tentat, sæva truncatur membra bipenni, 490 Ac fert hærentes trabibus ratis incita palmas. Sicania Æoliden portabant transtra Podætum. Hic, ævo quamquam nondum excessisset ephebos Seu lævi traxere Dei, seu fervida corda (Nec sat maturus laudum) bellique cupido, 495 Arma puer niveis aptarat picta lacertis, Et freta gaudebat celsa turbare Chimæra. Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta: Et jam turrigerum demerserat æquore Nessum; 500 (Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnæ!) Dum cristam galeæ trucis exuviasque precatur De duce Marcello Superos temerarius, hasta. Excepit raptim vulnus letale remissa. Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu 505 Exigeret discum, jaculo seu nubila supra Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi Transiret velox saltu, decuere labores. Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto, 510 Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas? Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas, Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto, Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa, Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa. 515 Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat) Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri, Atque illinc, steteruntque rates ad prælia nexæ. Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa: 520 Comminus et gladio terrestria prælia miscent. Perrumpunt Itali, qua cædes prima reclusit, Monstravitque viam: vastas et mole catenas Hortatur socios et vincla abrumpere ferri, Ac parat hostili resoluta puppe receptos 525 Avehere, et paribus pelago diducere ab armis. Ætnæo Polyphemus erat nutritus in antro; Atque inde antiquæ nomen feritatis amabat. Ubera præbuerat parvo lupa: corporis alti Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira 530 Semper, et ad cædes Cyclopia corde libido. Isque relaxatis membrorum pondere vinclis Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas, Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta Ni propere duro nitentem exsurgere velox 535 Adfixet transtro: vix morte incepta remittit. Namque manus servat dum suetos languida ductus, Ignavum summa traxit super æquora remum. Perculsi cuneo Poeni densentur in unum, Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus, 540 Insiliente mari, submergitur alveus undis. Scuta virum, cristæque, et inerti spicula ferro, Tutelæque Deum fluitant: hic robore fracto Pugnat inops chalybis, seseque in prælia rursus Armat naufragio: remis male fervidus ille 545 Festinat spoliare ratem, discrimine nullo Nautarum interdum convulsa sedilia torquens. Non plectro ratis, aut frangendæ in vulnera proræ Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela. Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto. 550 Singultante anima propulsa refunditur unda. Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti. 555 Haurit sanguineus contorta cadavera vortex. Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugæque, Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra. Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis Terga fuga celeri Libyæ convertit ad oras, 560 Exigua sese furatus Himilco carina. Concessere mari tandem Graiusque Libysque, Et jam captivæ vinclis ad litora longo Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto Stant aliæ tædis: splendet lucente profundo 565 Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus. Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren. Ardet et Europe nivei sub imagine tauri Vecta Jovi, ac prenso tramittens æquora cornu; Et quæ, fusa comas; curvum per cærula piscem 570 Nereis humenti moderatur roscida freno. Uritur undivagus Python, et corniger Hammon, Et, quæ Sidonios vultus portabat Elissæ, Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas. At vinclis trahitur cognata in litora Anapus, 575 Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas. Ducitur et Libyæ puppis signata figuram, Et Triton captivus, et ardua rupibus Ætne, Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon. Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros 580 Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset, Ni subito inportuna lues inimicaque pestis, Invidia Divum pelagique labore, parata, Polluto, miseris rapuisset gaudia, cælo. Criniger æstiferis Titan fervoribus auras, 585 Et patulam Cyanen lateque palustribus undis Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore, Temporaque auctumni, lætis florentia donis, Foedavit, rapidoque adcendit fulminis igni. Fumabat crassus nebulis caliginis aer: 590 Squalebat tellus, vitiato fervida dorso; Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras; Atque ater picea vapor exspirabat in æthra. Vim primi sensere canes: mox nubibus atris Fluxit deficiens penna labente volucris: 595 Inde feræ silvis sterni: tum serpere labes Tartarea, atque haustis populari castra maniplis. Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor Corpore manabat tremulo: descendere fauces Abnuerant siccæ jussorum alimenta ciborum. 600 Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela Igneus efflatur sitientum spiritus ora. Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem, Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis. 605 Heu dolor! insignis notis bellator in armis Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem Dona superba virum, multo Mavorte parata! Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt. 610 Passim etiam deserta jacent inhumataque late Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus. Serpit pascendo crescens Acherusia pestis, Nec leviore quatit Trinacria moenia luctu, Poenorumque parem castris fert atra laborem. 615 Æquato par exitio, et communis ubique Ira Deum, atque eadem leti versatur imago. Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum, Incolumi ductore, viros, clademque rependit Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo 620 Primum letiferos repressit Sirius æstus, Et minuere avidæ mortis contagia pestes; Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt, Propulsa invadit piscator cærula cymba; Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat 625 Marcellus pubem, lustratis rite maniplis. Circumstant alacres signa, auditisque tubarum Respirant læti clangoribus: itur in hostem; Et, si fata ferant, juvat inter prælia ferro Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda 630 In morem pecudum effudere cubilibus atris Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro, Quam debellari morbis, placet. Ardua primus Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo 635 Et macie galeis abscondunt ora, malusque, Ne sit spes hosti, velatur casside pallor. Infundunt rapidum convulsis moenibus agmen, Condensique ruunt: tot bellis invia tecta, Totque uno introitu capiuntur militis arces. 640 Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem Tum sese Isthmiacis æquassent oppida tectis. Tot delubra Deum, totque intra moenia portus; Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis, Certantesque mari moles; adde ordine longo 645 Innumeras spatioque domos æquare superbas Rura: quid, inclusos porrecto limite longis Porticibus, sacros juvenum certamine lucos? Quid tot captivis fulgentia culmina rostris; Armaque fixa Deis, aut quæ Marathonius hostis 650 Perdidit, aut Libya quæ sunt advecta subacta? Hic Agathocleis sedes ornata tropæis: Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas Artificum manibus: non usquam clarior illo Gloria picturæ seclo: non æra juvabat 655 Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro Vestis, spirantes referens subtemine vultus, Quæ radio cælat Babylon, vel murice picto Læta Tyros, quæque Attalicis variata per artem Aulæis scribuntur acu, aut Memphitide tela. 660 Jam simul argento fulgentia pocula, mixta Quîs gemma quæsitus honos, simulacra Deorum Numen ab arte datum servantia: munera rubri Præterea ponti, depexaque vellera ramis, Femineus labor. His tectis opibusque potitus 665 Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto Aggere despexit trepidam clangoribus urbem, Inque suo positum nutu, stent moenia regum, An nullos oriens videat lux crastina muros, Ingemuit nimium juris, tantumque licere 670 Horruit, et, propere revocata militis ira, Jussit stare domos, indulgens templa vetustis Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis Pro præda fuit, et sese contenta, nec ullo Sanguine pollutis plausit Victoria pennis. 675 Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti Defensor patriæ, meditantem in pulvere formas, Nec turbatum animi, tanta feriente ruina. At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente, Certarunt victi victoribus: æmulus ipse 680 Ingenii Superum servando condidit urbem. Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropæum, Et dabit antiquos ductorum noscere mores. Felices populi! si, quondam ut bella solebant, Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes. 685 At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo, Effrenum arceret populandi cuncta furorem, Nudassent avidæ terrasque fretumque rapinæ.