Part 26

Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem Ductor Agenoreus vultus remeare parabat. Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa Tutia deducit tenuem sine nomine rivum, 5 Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis. Hic modo primores socium, modo jussa deorum, Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus Armorum tonitru, quas exanimatus in oras 10 Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem Intravit pectus? si nunc exsisteret alma Carthago ante oculos, turrita celsa figura, Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses? «Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos 15 Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.» Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis. 20 Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures, Signa reportandi crescebat in agmine fervor. Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam, Exiguos format per prima volumina gyros, 25 Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem, Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes; Donec postremo laxatis circulus oris Contingat geminas patulo curvamine ripas. At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque 30 Semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen, Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti Addiderat Poeno, Latiæ diffisus habenæ. Is, volvens veterum memorata antiqua parentum, 35 «Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors, Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno Narrabat memori Diomedes condita mente), 40 Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ, Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas. Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur, 45 Effigies ea quas unquam possederit, urbes. «Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso Custodes aditu templi, cæleste reportat Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis. 50 Nam postquam Oenotris fundavit finibus urbem, Æger delicti, Phrygium placare colendo Numen, et Iliacos parat exorare Penates. Ingens jam templum celsa surgebat in arce, Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ: 55 Quum medios inter somnos altamque quietem, Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo: «Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore «Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus «Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis, 60 «Qui nunc prima locant melioris moenia Trojæ. «Huc vittas castumque refer penetrale parentum.» Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit. «Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor, Armaque Laurenti figebat Troia luco. 65 Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas, Castraque Tydides posuit fulgentia ripa, Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis Prætendens dextra ramum canentis olivæ. Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum: 70 «Pone, Anchisiade, memores irasque metusque; «Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis «Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ, «Haud nostrum est: egere dei duræque sorores. «Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi, 75 «Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes. «Foederis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam. Hæc ausos Celtas inrumpere moenia Romæ Conripuit leto; neque tot de millibus unum 80 Ingentis populi patrias dimisit ad aras.» His fractus ductor convelli signa maniplis Optato lætis abitu jubet: itur in agros, Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco, Et sacer humectat fluvialia rura Capenas. 85 Fama est, intactas longævi ab origine fani Crevisse, in medium congestis undique donis, Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum Innumeris aurum, solo servante pavore. Hac avidas mentes et barbara corda rapina 90 Polluit, atque armat contemtu pectora divum. Avia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis. Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit, Victor, submoto patriis a finibus hoste, 95 Fulvius infaustam Campana ad moenia clausis Portabat famam, miserisque extrema movebat. Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis: «Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi Altera Carthago nostræ, post foedera rupta, 100 Et missum ad portas Poenum, post jura petita Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?» Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas Educi turres, quîs vinceret ardua muri, 105 Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos Portarum postes, quateretque morantia claustra. Hic latera intextus stellatis axibus agger, Hic gravida armato surgebat vinea dorso. 110 At postquam properata satis, quæ commonet usus, Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet, Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen. Cerva fuit, raro terris spectata colore, 115 Quæ candore nivem, candore anteiret olores. Hanc agreste Capys donum, quum moenia sulco Signaret, grato parvæ mollitus amore, Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo. Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis, 120 Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili. Aurato matres adsuetæ pectine mitem Comere, et humenti fluvio revocare colorem. Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ Credebant, ac tura deum de more dabantur. 125 Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam Mille indefessos viridem duxisse per annos, Seclorum numero Trojanis condita tecta Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo. Nam, subito incursu sævorum agitata luporum, 130 Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus Extulerat sese portis, pavidaque petebat Consternata fuga positos ad moenia campos. Exceptam læto juvenum certamine ductor 135 Mactat, Diva, tibi, tibi enim hæc gratissima sacra, Fulvius, atque adsis orat, Latonia, coeptis. Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem Moenia flexa sinu, spissa vallata corona 140 Adligat, et telis in morem indaginis ambit. Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans, Evehitur porta sublimis Taurea cristis Bellator, cui Sidonius superare lacerto Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela. 145 Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis Vicinum sese videt, et clamore propinquo, «Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte Bellandi, et merita mille inter prælia fama), 150 Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ, Det sese campo, atque ineat certamina mecum.» Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures, Dum daret auspicium jusque in certamina ductor. Prævetitum namque et capital, committere Martem, 155 Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma Imperio solvit, patulumque invectus in æquor Erigit undantem glomerato pulvere nubem. Indignatus opem amenti, socioque juvare Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires, 160 Taurea vibrabat nudis conatibus hastam. Inde, ruens ira, telum contorquet in auras. At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam, 165 Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis. Tum strictum propere vagina detegit ensem. Et jam ferrata rapiebat calce volantem Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata. 170 Nec Rutulus levior cedentis perdere terga: Nam profugo rapidus fusis instabat habenis. Utque metus victum, sic ira et gloria portis Victorem inmisit, meritique cupido cruoris. Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem 175 Confisum nullo comitante inrumpere tectis, Per mediam propere trepidantum interritus urbem Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta. Hinc ardore pari nisuque incurrere muris Ignescunt animi, penetrataque tecta subire. 180 Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ. Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam: Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo. 185 Lætatur non hortandi, non plura monendi Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem. Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto Ad portam, magnæque optat discrimina famæ. 190 Tres claustra æquævo servabant corpore fratres, Quîs delecta manus centeni cuique ferebant Excubias, unaque locum statione tenebant. Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus. 195 Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu; Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu Prælia moliri, et nudo non credere ferro; Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas. Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam 200 Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ, Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant; Una ignes sævos, ast altera pone sagittas Fundebat, validam torquebat tertia cornum, Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu. 205 Hos ubi non æquis variantes prælia consul Conspexit telis, et portæ limina circum Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes, Concitat intortam furiatis viribus hastam. Letum triste ferens auras secat Itala taxus, 210 Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto, Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit. At, non obsepto contentus limine Martem Exercere levis bello, sed turbidus ausi, Virrius incauto fervore eruperat amens 215 Reclusa in campum porta, miseramque furori Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen. Tifata umbrifero generatum monte Calenum Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno 220 Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem, Nudus inire caput pugnas, certare juvenco, Atque obliqua trucis deducere cornua tauri Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto. Is, dum præcipites expellit Virrius urbe, 225 Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor Thorace exierat, leviorque premebat anhelos Pondere loricæ, et palantes victor agebat. Jamque Veliternum media transegerat alvo, Jam, solitum æquali ludo committere equestres 230 Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso Perculerat saxo: miser inplorabat amicum Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem: Sed, validas sævo vires duplicante dolore, Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem 235 Scipio, solamen properans optabile in armis Hostem prostrato morientem ostendere amico: Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras, Hasta viri pectus, rupitque inmania membra; Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ, 240 Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se, Quam longa est, uno remorum præterit ictu. Ascanium Volesus, projectis ocius armis, Quo levior peteret muros, per aperta volantem 245 Adsequitur planta: dejectum protinus ense Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus Conruit ulterior procursus impete truncus. Nec spes obsessis ultra reserata tueri Moenia; convertunt gressus, recipique precantes 250 Infandum! excludunt socios: tum cardine verso Obnixi torquent obices, munimina sera. Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant. Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro, Perfractæ rabido patuissent milite portæ. 255 Sed non in requiem pariter cessere tenebræ. Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit: At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum, Tormentis finem metamque laboribus orat. 260 Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus. Virrius, a Poeno nullam docet esse salutem, Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis; «Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis Si dexter Poenis Deus et Fortuna fuisset, 265 Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini: Qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi: Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos Portaret fasces nostro de nomine consul. Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis. 270 Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam Libertas, petat ille meas mensasque dapesque; Et, victus mentem fuso per membra Lyæo, Sopitoque necis morsu, medicamina cladis Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.» 275 Hæc ait, et turba repetit comitante penates. Ædibus in mediis consurgens ilice multa Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis. Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque. Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus 280 Exsilio punita truci: despectat ab alto Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda. Vox occulta subit, passim diffusa per auras: «Foedera, mortales, ne sævo rumpite ferro: Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro 285 Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici, Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque 290 Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube, Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys. Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo Porrigit, et large poenas letumque ministrat. 295 Virrius interea, dum dat penetrare medullas Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes. Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat. Jamque superstantem muro, sociosque Milonem 300 Voce adtollentem pubes campana videbat. Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt Castra inimica gradu, quîs leto avertere poenas Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem, Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes. 305 Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus. Stabant innixi pilis exercitus omnis, Spectabantque viros et læta et tristia ferre Indociles, nunc propexis in pectora barbis 310 Verrere humum, nunc foedantes in pulvere crinem Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis Femineum tenues ululatum fundere in auras. Atque ea dum miles miratur inertia facta, Exspectatque ferox sternendi moenia signum, 315 Ecce repens tacito percurrit pectora sensu Relligio, et sævas componit numine mentes; Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno In cinerem traxisse rogo: subit intima corda, Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ 320 Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi, Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis In spatium inmensum campis habitanda relinqui Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ Languescunt animis, et vis mollita senescit. 325 Pan Jove missus erat, servari tecta volente Troia, pendenti similis Pari semper, et imo Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu. Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra Verbera læta movens festa per compita cauda. 330 Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus, Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte: Stant aures, imoque cadit barba hispida mento. Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum Velat grata latus teneræ de corpore damæ. 335 Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes, In qua non, librans corpus, similisque volanti Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam. Interdum inflexus, medio nascentia tergo Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ. 340 Obtendensque manum solem infervescere fronti Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu. Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum, Arcadiæ volucris saltus et amata revisit 345 Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu. At legio Ausonidum, flammas ductore jubente Arceri portis, stantesque relinquere muros, (Mite decus mentis) condunt ensesque facesque. 350 Multa deum templis domibusque nitentibus auro Egeritur præda, et victus alimenta superbi, Quisque bonis periere, virum de corpore vestes Femineæ, mensæque alia tellure petitæ, Poculaque Eoa luxum inritantia gemma. 355 Nec modus argento, cælataque pondera facti Tantum epulis auri; tum passim corpora longo Ordine captiva, et domibus depromta talenta, Pascere longinquum non deficientia bellum, Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ. 360 Fulvius, ut finem spoliandis ædibus, ære Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto Subgestu, magnis fautor non futilis ausis: «Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem, 365 Tempora murali cinctus turrita corona.» Tum sontes procerum meritosque piacula prima Adciit, et justa punit commissa securi. Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci, 370 Taurea, «Tune, inquit, ferro spoliabis inultus Te majorem animam? et jusso lictore recisa Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix? Haud unquam hos vobis dederit Deus.» Inde, minaci Obtutu torvum contra et furiale renidens, 375 Bellatorem alacer per pectora transigit ensem. Cui ductor: «Patriam moriens comitare cadentem. Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viritim Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.» 380 Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam, Interea geminos terra crudelis Hibera Fortuna abstulerat, permiscens tristia lætis, Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem. Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe 385 Scipio, post belli repetens extrema penates, Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus, Pulsato lacerat violenter pectore amictus. Non comites tenuisse valent, non ullus honorum 390 Militiæve pudor: pietas irata sinistris Cælicolis furit, atque odit solatia luctus: Jamque dies, iterumque dies absumta querelis. Versatur species ante ora oculosque parentum. Ergo excire parat manes animasque suorum, 395 Adloquioque virum tantos mulcere dolores. Hortatur vicina palus, ubi signat Averni Squalentem introitum stagnans Acherusius humor. Noscere venturos agitat mens protinus annos. Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phoebi 400 Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat, Fert gressus juvenis, consultaque pectoris ægri Pandit, et adspectus orat contingere patrum. Nec cunctata diu vates, «Mactare repostis Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras 405 Sub lucem pecudes, reclusæque abdere terræ Manantem jugulis spirantum cæde cruorem. Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent. Cetera, quæ poscis, majori vate canentur. Namque tibi Elysio repetita oracula campo 410 Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllæ Cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram. Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu Flexerit, ad fauces vicini castus Averni Duc prædicta sacris duro placamina Diti. 415 Mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.» Hoc alacer monitu, et promissæ nomine vatis, Adparat occulto monstrata piacula coepto. Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam, Et spatia æquarunt tenebras transacta futuras, 420 Consurgit stratis, pergitque ad turbida portæ Ostia Tartareæ; penitus quîs abdita vates Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro. Tum, qua se primum rupta tellure recludit Invisus cælo specus, atque eructat acerbam 425 Cocyti laxo suspirans ore paludem, Inducit juvenem, ferroque cavare refossam Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans, Ordine mactari pecudes jubet: ater operto Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divæ 430 Cæditur Hennææ casta cervice juvenca. Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam læta Megæra, Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum. Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem. «Sta, juvenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni, 435 Exclamat vates, patere: adcedentia cerno Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna. Ecce ruunt variæ species, et quidquid ab imo Natum hominum exstinctumque chao est.» Jam cuncta videbat, Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum 440 Odrysiæ telluris equos. «Contende tueri, Eductumque tene vagina interritus ensem. Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem, Dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ. Interea cerne, ut gressus inhumata citatos 445 Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta: Cui datur ante atros absumti corporis ignes, Sanguine non tacto, solitas effundere voces.» Adspicit, et subito turbatus Scipio visu: «Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessæ 450 Eripuit patriæ; quum tales horrida poscant Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum, Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi Mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires 455 Saucius ad muros, et Martis honore careres.» Contra quæ ductor: «Fesso mihi proxima tandem Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris Æternum demisit aquis: sed lenta meorum, Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi 460 Exsequitur, cessat flammis inponere corpus, Ut portet tumulis per longum membra paternis. Quod te per nostri Martis precor æmula facta, Arce, quæ putris artus, medicamina, servant, Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.» 465 Tum juvenis: «Gens o veteris pulcherrima Clausi, Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent, Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes Discrimen servat populos, variatque jacentum Exsequias tumuli et cinerum sententia discors. 470 Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera, Exanima obscoenis consumit corpora vultur. Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus Claudit odorato post funus stantia saxo 475 Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram. Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro Ora virum, et longum medicata reponit in ævum. Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena Infodiunt? quid, qui sævo sepelire profundo 480 Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris? At Celtæ vacui capitis circumdare gaudent Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant. Cecropidæ ob patriam Mavortis sorte peremtos Decrevere simul communibus urere flammis. 485 At gente in Scythica subfixa cadavera truncis Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.» Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllæ, Autonoe, «Finem hic, inquit, sermonibus adde Alternis! hæc, hæc veri fecunda sacerdos, 490 Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.» At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore Postquam sacrificum, delibavitque cruorem, 495 In decus egregiæ vultus intenta juventæ, «Ætherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit, Cymæo populis vox nostra sonabat in antro. Tunc te permixtum seclis rebusque futuris Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum 500 Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta, Aut servare fuit proavis sollertia vestris. Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est) Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis. Namque tibi cerno properatum oracula vitæ 505 Hinc petere, et patrios visu contingere manes. Armifero victor patrem ulcisceris Hibero, Creditus ante annos Marti, ferroque resolves Gaudia Poenorum, et missum lætabere bello Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris. 510 Majus ad imperium post hæc capiere, nec ante Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquæ, Quod post hæc decus hoc patriaque domoque carebit.» 515 Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros. Tum juvenis, «Quæcumque datur sors durior ævi, Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent. Sed, te oro, (quando vitæ tibi causa labores Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo, 520 Paullisper gressum, et nobis manesque silentum Enumera, Stygiæque aperi formidinis aulam.» Adnuit illa quidem; sed, «Non optanda recludis Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras Innumeri quondam populi: domus omnibus una. 525 In medio vastum late se tendit inane; Huc, quidquid terræ, quidquid freta, et igneus aer Nutrivit primo mundi genitalis ab ævo, (Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque Campus iners, quantum interiit, restatque futurum. 530 «Cingunt regna decem portæ; quarum una receptat Belligeros, dura Gradivi sorte creatos. «Altera, qui leges posuere atque inclita jura Gentibus, et primas fundarunt moenibus urbes. «Tertia ruricolas Cereris, justissima turba 535 Quæ venit ad manes, et fraudum inlæsa veneno. «Exin, qui lætas artes vitæque colendæ Invenere viam, nec dedignanda parenti Carmina fuderunt Phoebo, sua limina servant. «Proxima, quos venti sævæque hausere procellæ, 540 Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt. «Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti, Vasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso Expetit introitu, mortemque exercet inanem. «Septima femineis reseratur porta catervis, 545 Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos. Infantum hinc gregibus, versasque ad funera tædas Passis virginibus, turbæque in limine lucis Est iter exstinctæ, et vagitu janua nota. «Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte, 550 Claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram Elysios ducunt campos: hic turba piorum, Nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe: Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti, Lethæos potat latices, oblivia mentis. 555 «Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunæ. Hac animæ cælum repetunt; ac, mille peractis, Oblitæ Ditem redeunt in corpora, lustris. Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum 560 Itque reditque vias, et portis omnibus errat. «Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago, Limosique lacus: late exundantibus urit Ripas sævus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo Flammarum resonans, saxosa incendia torquet. 565 Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur. At, magnis semper Divis regique Deorum Jurari dignata palus, picis horrida rivo, Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum. 570 Tristior his Acheron sanie crassoque veneno Æstuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam, Descendit nigra lentus per stagna palude. Hanc potat saniem non uno Cerberus ore. Hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra 575 Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu. Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen. «Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro, Excubat, et manes permixto murmure terret! 580 Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis, Et Mæror pastus fletu, et sine sanguine Pallor, Curæque, Insidiæque, atque hinc queribunda Senectus, Hinc angens utraque manu sua guttura Livor, Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas, 585 Errorque infido gressu, et Discordia gaudens Permiscere fretum cælo: sed et ostia Ditis Centenis suetus Briareus recludere palmis, Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore, Scyllaque, Centaurique truces, umbræque Gigantum. 590 Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis, Non ipsa Alecto, nec feta furore Megæra Audet adire ferum, dum fractis mille catenis Viperea latrans circumligat ilia cauda. «Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit 595 Taxus, Cocyti rigua frondosior unda. Hic diræ volucres, pastusque cadavere vultur, Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis, Harpyiæque fovent nidos, atque omnibus hærent Condensæ foliis: sævit stridoribus arbor. 600 «Has inter formas conjux Junonis Avernæ, Subgestu residens, cognoscit crimina regum. Stant vincti, seroque piget sub judice culpæ: Circumerrant Furiæ, Poenarumque omnis imago. Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis! 605 Insultant duro imperio non digna nec æqua Ad superos passi manes: quæque ante profari Non licitum vivis, tandem permissa queruntur. Tunc alius sævis religatur rupe catenis: Ast alius subigit saxum contra ardua montis: 610 Vipereo domat hunc æterna Megæra flagello. Talia letiferis restant patienda tyrannis. «Sed te maternos tempus cognoscere vultus, Cujus prima venit non tardis passibus umbra. Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto. 615 Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella Poenorum, Venus, insidias anteire laborans Junonis, fusa sensim per pectora patrem Implicuit flamma: quæ ni provisa fuissent, Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras.» 620 Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllæ, Et dedit alternos ambobus noscere vultus, Sic juvenis prior: «O magni mihi numinis instar, Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret, Optassem Stygias vel leto intrare tenebras. 625 Quæ sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret, Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?» Excipit his mater: «Nullos, o nate, labores Mors habuit nostra: æthereo dum pondere partum Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles 630 Imperio Jovis Elysias deduxit in oras; Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur Alcidæ genetrix, ubi sacro munere Leda. «Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas Ulla, nec in cælum dubites te tollere factis, 635 Quando aperire datur nobis, nunc denique disce. Sola die caperem medio quum forte petitos Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit Amplexus, non ille, meo veniente marito, Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca, 640 Inplebat quamquam languentia lumina somnus, Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem, Ingenti traxit curvata volumina gyro. Sed mihi post partum non ultra ducere vitam 645 Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante, Hæc tibi quam noscenda darem, discessit in auras!» His alacer colla amplexu materna petebat; Umbraque ter frustra per inane petita fefellit. Subcedunt simulacra virum concordia, patris 650 Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram, Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri Et nebulis similes animas adprendere certat. «Quis te, care pater, quo stabant Itala regna, Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur 655 Ulla fuere adeo, quibus a te sævus abessem, Momenta? obposito mutassem pectore mortem. Quantos funeribus vestris gens Itala passim Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu, Mavortis geminus surgit per gramina campo.» 660 Nec passi plura, in medio sermone loquentis Sic adeo incipiunt. Prior hæc genitoris imago: «Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces; Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitæ Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem. 665 «Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror, Quum repeto, quam sævus eas, ubi magna pericla Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti Obtestor causas, Martis moderare furori. 670 Sat tibi sint documenta domus! octava terebat Arentem culmis messem crepitantibus æstas, Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat Germano devexa jugum Tartessia tellus. Nos miseræ muros et tecta renata Sagunto; 675 Nos dedimus Bætin nullo potare sub hoste. Nobis indomitus convertit terque quaterque Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam Inpolluta fides! peterem quum victor adesum Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes 680 Hispanæ, vulgus, Libyci quas fecerat auri Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa. Tunc hostis socio desertos milite, multum Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe. Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est 685 Illa suprema dies, et laude inclusimuus ævum.» Excipit inde suos frater conjungere casus: «Excelsæ turris post ultima rebus in artis Subsidium optaram, supremaque bella ciebam. Fumantes tædas, ac lata incendia passim, 690 Et mille injecere faces. Nil nomine leti De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro Nostra cremaverunt in morte hærentibus armis. Sed me luctus habet, geminæ ne clade ruinæ Cesserit adfusis obpressa Hispania Poenis.» 695 Contra quæ juvenis turbato fletibus ore: «Dî, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis Carthago expendat poenas. Sed continet acres Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus, Excepit fessos, et notis Marcius armis 700 Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat Victores acie, atque exacta piacula cædis.» His læti rediere duces loca amoena piorum: Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes. Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra 705 Paullus, et epoto fundebat sanguine verba: «Lux Italum, cujus spectavi Martia facta, Multum uno majora viro, descendere nocti, Atque habitanda semel subigit quis visere regna?» Cui contra tales effundit Scipio voces: 710 «Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem Lamentata diu! quam pene ruentia tecum Traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras. Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis Constituit, laudemque tuo quæsivit honore.» 715 Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus, Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et ægro Absumtus Cannis stabat Servilius ore. Adpellare viros erat ardor, et addere verba: Sed raptabat amor priscos cognoscere manes. 720 Nunc meritum sæva Brutum inmortale securi Nomen, nunc Superos æquantem laude Camillum, Nunc auro Curium non umquam cernit amicum. Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit. «Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ 725 Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem Thybridis in ripas regem, solusque revulso Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna. «Si tibi dulce virum, primo qui foedera bello Phoenicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille 730 Æquoreis victor cum classe Lutatius armis. Si studium et sævam cognoscere Hamilcaris umbram, Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa Irarum servat rabiem: si jungere cordi est Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.» 735 Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago, Sic prior increpitat non miti Scipio vultu: «Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera vobis? Aut hæc Sicania pepigisti captus in ora? Bella tuus toto natus contra omnia pacta 740 Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.» Post quæ Poenus ait: «Decimum modo coeperat annum Excessisse puer, nostro quum bella Latinis 745 Concepit jussu; licitum nec fallere Divos Juratos patri: quod si Laurentia vastat Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat, O pietas, o sancta fides, o vera propago! Atque utinam amissum reparet decus!» Inde citato 750 Celsus abit gressu, majorque recessit imago. Exin designat vates, qui jura sub armis Poscenti dederint populo, primique petitas Miscuerint Italis Piræo litore leges. Lætatur, spectatque virum insatiabilis ora 755 Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos Admoneat turbæ innumeræ: «Quot millia toto Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu, Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci 760 Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.» Post hæc, ostendens juvenem, sic virgo profatur: «Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahæque; Qui Gangem bibit, et Pellæo ponte Niphaten 765 Adstrinxit; cui stant sacro sua moenia Nilo.» Incipit Æneades: «Libyci certissima proles Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos Indubitata duces, similique cupidine rerum Pectora nostra calent, quæ te via, fare, superbum 770 Ad decus et summas laudum perduxerit arces.» Ille sub hæc: «Turpis lenti sollertia Martis. Audendo bella expedias: pigra extulit artis Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi Præcipita tempus: mors atra inpendet agenti.» 775 Hæc effatus abit. Croesi mox advolat umbra, Dives apud superos; sed mors æquarat egenis. Atque hic, Elysio tendentem limite cernens Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat Purpurea effusos per colla nitentia crines, 780 «Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget Præcipua frons sacra viro, multæque sequuntur Mirantes animæ, et læto clamore frequentant. Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra, Dixissem facile esse Deum!» «Non falleris, inquit 785 Docta comes Triviæ: meruit Deus esse videri, Et fuit in tanto non parvum pectore numen. Carmine complexus terram, mare, sidera, manes, Et cantu Musas et Phoebum æquavit honore. Atque hæc cuncta, prius quam cerneret, ordine terris 790 Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam.» Scipio, perlustrans oculis lætantibus umbram, «Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem Hic caneret vates, quanto majora futuros Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes! 795 Felix Æacida, cui tali contigit ore Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus.» Sed quæ tanta adeo gratantum turba requirens, Heroum effigies majoresque adcipit umbras. Inde viro stupet Æacide, stupet Hectore magno, 800 Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora Miratur, geminos adspectat lætus Atridas, Jamque Ithacum, corde æquantem Peleia facta. Victuram hinc cernit Ledæi Castoris umbram: Alternam lucem peragebat in æthere Pollux. 805 Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit. Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret. «Felix hæc, inquit, Veneris nurus ordine longo Trojugenas junxit sociata prole Latinis. 810 «Vis et Martigenæ thalamos spectare Quirini? Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim Gens vicina procos, pastori rapta marito Intravitque casæ, culmique e stramine fultum Pressit læta torum, et soceros revocavit ab armis. 815 Adspice Carmentis gressus: Evandria mater Hæc fuit, et vestros tetigit præsaga labores. Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? hæc quoque castæ Augurio valuit mentis, venturaque dixit Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos. 820 «Ecce pudicitiæ Latium decus, inclita leti Fert frontem atque oculos terræ Lucretia fixos. Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret, Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta, Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat, 825 Tristia defensi ferro monimenta pudoris, Et patriam laudat miserando in vulnere dextram. Illa est, quæ Thybrim, quæ fregit Lydia bella, Nondum passa marem, quales optabat habere Quondam Roma viros, contemtrix Cloelia sexus.» 830 Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit, Quæ poenæ caussa, et qui sint in crimine manes. Tum virgo: «Patrios fregit quæ curribus artus, Et stetit adductis super ora trementia frenis, Tullia, non ullos satis exhaustura labores, 835 Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora. Illa autem, quæ tondetur præcordia rostro Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis 840 Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis. Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus, 845 Armenti quondam custos inmanis Hiberi, Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue. Nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestæ Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos. «Sed satis hæc vidisse, satis: mox deinde videnti 850 Nunc animas tibi, quæ potant oblivia, paucas In fine enumerasse paro, et reineare tenebris. Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro Ætheream in lucem) veniet tibi origine parva In longum imperium consul; nec Sulla morari 855 Jussa potest, aut amne diu potare soporo. Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum. Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpæ, Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam Exsistet, Sullæ qui se velit esse secundum. 860 Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens, Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo Cæsar avo; quantas moles, quum sede reclusa Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt! 865 Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe! Nec leviora lues, quam victus, crimina victor.» Tum juvenis lacrimans: «Restare hæc ordine duro Lamentor rebus Latiis: sed luce remota Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat, 870 Perfidiæ Poenus quibus aut Phlegethontis in undis Exuret ductor scelus, aut quæ digna renatos Ales in æternum laniabit morsibus artus?» «Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur Inviolata virum: patria non ossa quiescent. 875 Namque ubi, fractus opum, magnæ certamine pugnæ Pertulerit vinci, turpemque orare salutem, Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis. Damnatusque doli, desertis conjuge fida Et dulci nato, linquet Carthaginis arces, 880 Atque una profugus lustrabit cærula puppe. Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset. «Proh! quanto levius mortalibus ægra subire Servitia, atque hiemes, æstusque, fugamque, fretumque, Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella 885 Assyrio famulus regi, falsusque cupiti Ausoniæ motus, dubio petet æquora velo; Donec, Prusiacas delatus segniter oras, Altera servitia inbelli patietur in ævo, Et latebram munus regni. Perstantibus inde 890 Æneadis, reddique sibi poscentibus hostem, Pocula furtivo rapiet properata veneno, Ac tandem terras longa formidine solvet.» Hæc vates, Erebique cavis se reddidit umbris. Tum lætus socios juvenis portumque revisit. 895