# Punicorum Libri Septemdecim

## Part 22

Book page: https://www.cyberlibrary.org/la/books/punicorum-libri-septemdecim-27219/index.md

Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra, Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam, Fortuna titubante, fides: adjungere dextras Certavere palam rumpenti foedera Poeno, 5 Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus: Sævior ante alios iras servasse repostas, Atque odium renovare ferox in tempore Samnis. Mox levis et sero pressurus fata pudore Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis. 10 Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti, Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes Manarent populos foedi contagia morbi. Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit, Fas superante metu, Poenorum in castra cohortes. 15 Inde Phalanteo levitas animosa Tarento, Ausonium laxare jugum: patefecit amicas Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa Thespiadum docuit submittere colla nepotes. Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi 20 Litoris, Argivos major qua Græcia muros Servat, et Ionio luitur curvata profundo, Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta, Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti. Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ 25 Incubuere malis Italum, veteresque doloris Tota se socios properarunt jungere mole. Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem, Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu 30 Moenia barbarico Nomadum sociata tyranno Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat? Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris, Consumtusque pudor peccando, unisque relictus Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem 35 Desidia populum, ac resolutam legibus urbem. Insuper exitio truculenta superbia agebat. Nec vitiis deerant vires: non largior ulli Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat) Aurique argentique modus: madefacta veneno 40 Assyrio manibus vestis, medioque dierum Regales epulæ, atque ortu convivia solis Deprensa, et nulla macula non inlita vita. Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus Invidia læta, et conlidens dissona corda 45 Seditio. Sed enim interea temeraria pubis Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus. Nec, quos vile genus despectaque lucis origo Foedabat, sperare sibi et deposcere primi Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas. 50 Quin etiam exhilarare viris convivia cæde Mos olim, et miscere epulis spectacula dira Certantum ferro; sæpe et super ipsa cadentum Pocula, respersis non parco sanguine mensis. Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras 55 Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat, (Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen) Hortatur summi partem deposcere juris, Atque alternatos sociato consule fasces: 60 Et, si partita renuant sedisse curuli, Æquatumque decus geminasque videre secures, Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsæ. Ergo electa manus gressu fert dicta citato. Antistat cunctis præcellens Virrius ore; 65 Sed genus obscurum, nullique furore secundus. Qui postquam coetu Patrum ingentique Senatu Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit Consulta, et tumidis incendit vocibus aures; Concordi fremitu renuentum effunditur asper 70 Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat Increpitans, vocumque tremit certamine templum. Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta Romuleis durastis, ait, subcedere muris? 75 Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures It vestras, in Tarpeia quum sede Latini Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri Propulsum dextra, qui tum mandata superbo 80 Ore adportabat, tanto per limina templi Turbine præcipitem revoluti corporis actum, Ut, sævo adflictus saxo, spectante piaret Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto? En ego progenies ejus, qui sede Tonantis 85 Expulit orantem, et nuda Capitolia consul Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum Intentantem oculis, proavitaque facta parantem Ut vidit majore adeo crudescere motu, Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi! 90 Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella: Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis? Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri, Prima atque ante alios sors, concedente Senatu, Te citat, ac nostris æquat jam purpura Brutis? 95 I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis, Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem, Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira: «Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem, 100 O confuse nimis Gradivi turbine Varro, Ut perferre queas furibunda insomnia consul? Nonne exturbatos jam dudum limine templi Præcipites agis ad portas? et discere cogis Semiviros, quod sit nostro de more creati 105 Consulis imperium? non unquam sobria pubes Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse. Muros ante tuos (ut par est) debita ductor Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant. 110 Nec non et foribus propere Campana juventus Extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore. Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago 115 Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit, Ductorem vestris devinctum colla catenis Romam victor agis, posthac intrare Quirini Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro, Quo mens ægra vocat.» Referunt hæc inde citati 120 Mixta minis et torva trucis responsa Senatus. Tantane, omnipotens, caligine mersa latere Fata placet? veniet quondam felicior ætas, Quum pia Campano gaudebit consule Roma, Et per bella diu fasces perque arma negatos 125 Ultro ad magnanimos referet secura nepotes. Poena superborum tamen hæc durabit avorum, Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet, Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus, Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem 130 Virrius admiscens cecinit fatale cruenti Turbatis signum belli. Furiata juventus Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus, Et Poenos in tecta vocant: ingentia facta Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes 135 Herculei socius decoris, Divisque propinquas Transierit cursu rupes: ut cæde referta Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem Lydia Romano turbarit stagna cruore: Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ 140 Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris. His super excisam primori Marte Saguntum, Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis, Juratumque viro bellum puerilibus annis 145 Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis, Tot fusis acie, stare inter prælia nullis Adtactum telis. Superum quum munere detur Huic sociare viro dextras et foedere jungi; Fastus exsanguis populi vanumque tumorem 150 Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis, Ceu famulis fasces æquataque jura negantis? Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro. Talia jactantes jam lectam sorte parabant 155 Mittere, quæ Tyrios adjungat foedere, pubem. Sed non invictum ponebat pectore robur Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus In medios coetus, neque enim differre dabatur; «Itis, ait, cives violanda ad jura parentum? 160 Damnatumque caput temerati foederis aris Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti, Sacram atque in magnis positam populisque virisque Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere, 165 Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt: Is locus officio, quum cessant prospera, quumque Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere, Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste. Novi Dîs animas similes et pectora magnis 170 Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas, Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum. Hi sunt, qui vestris infixum moenibus hostem Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere 175 Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt. Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo; Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter 180 Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum, Marmarico ponam tentoria mixtus alumno? Ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes? Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque 185 Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto Armavit Natura bono, quam janua mortis Quod patet, et vita non æqua exire potestas.» Hæc vana aversas Decius jactavit ad aures. Ast delecta manus jungebant foedera Poeno. 190 Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno Festinata citus per campos signa movebat. Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste, Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex 195 Molitur facinus; procumbat barbara pubes. Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire Si parat, obstructas replete cadavere portas, Et ferro purgate nefas: hic denique solus Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.» 200 Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur, Audita asperitate viri coeptoque feroci, Multa feta gerens ira præcordia, Poenus Adstabat muris, propereque arcessere lectos Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus, 205 Armatumque fide pectus, rectique cupido, Et major Capua mens inperterrita mole Invicta stabat, torvoque minacia vultu Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris. Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis 210 Spernentem increpitans magno clamore profatur: «Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu! Vecordi Decio, mecum certasse volenti In decus et famam leti: rapite, ite citati, Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante 215 Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum, Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ. Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta 220 Versabant penitus dirum suspiria murmur. Sic urbem invectus, toto comitante Senatu, Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente, Effundit cunctam rabiem irarumque procellas. Nec non et Decio propiora pericula mentem 225 Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse, Quo laudes ducis invicti superaret inermis. Non illum fuga, non clausi occuluere penates; Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem Hannibal, intrepido servaverat otia vultu: 230 Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte Incessens victor dictis, «Solusne ruentem Fulcire, et revocare paras a funere, Romam? 235 O demens! en, qui Divum mihi munera tanta Eripiat. Decio prorsus servabar inerti Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla, Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris, Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?) 240 Magnanime o miles, meritas innecte catenas.» Dixerat hæc: necdum finem convicia norant. Inlatus velut armentis super ardua colla Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit, 245 Mandit anhelantem pendens cervice juvencum. At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit, (Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas, Foederis infausti pretium: sic victima prorsus Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum 250 Humano, sit fas cæsis placasse juvencis. En dextra! en foedus! nondum tibi Curia, necdum Templorum intrati postes; jam panditur acri Imperio carcer: perge, ac primordia tanta Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras 255 Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.» Nec plura effari concessum: obnubitur atra Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum. Exin victor ovans sedato pectore tandem Spectandis urbis tectis templisque serenos 260 Lætus circumfert oculos, et singula discit: Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis, Quot bello pateant argenti ærisque talenta: Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa, 265 Stellatesque docent campos, Cereremque benignam. Jamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra Paullatim infusa properantem ad litora currum. Instituunt de more epulas, festamque per urbem 270 Regifice exstructis celebrant convivia mensis. Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore, Præcipuis multoque procul splendentibus ostro Adcipitur sublime toris: non una ministri Turba gregis: posuisse dapes his addita cura, 275 His adolere focos, his ordine pocula ferre. Nec non et certis struitur penus: aspera mensa Pondera cælati fulgent antiquitus auri. Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ 280 Sidonius mensæ miles, faciemque superbi Ignotam luxus oculis mirantibus haurit. Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas: Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram 285 Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum Lætitia, et positæ graviores pectore curæ. Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ Inter bella tubæ permulcet cantibus aures. 290 Namque Jovem et lætos per furta canebat amores, Electræque toros Atlantidos: unde creatus, Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem. Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo 295 Assaracus, nulloque minor famave manuve Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris. Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes, Campanæque manus: ante omnes ductor honori Nominis augusto libat carchesia ritu; 300 Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem Inrorat mensis turba, ardescitque Lyæo. Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri, Transmittam tua coepta libens, famamque negabo 305 Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis) Mens una inviolata mero, nullisque venenis Potando exarmata, decus pugnæque, necisque Sidoniæ tacito volvebat pectore molem. Quoque esset miranda magis tam sacra libido, 310 Pacuvio genitus patrias damnaverat artes. Is variis oneratum epulis atque atria tardo Linquentem gressu comitatus pone parentem, Postquam posse datum meditata aperire, novosque Pandere conatus, et liber parte relicta 315 Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille, 320 Qui polluta dolis jam foedera sanciet, ensis. Si perferre nequit spectacula tanta senectus, Et tremit inceptis lasso majoribus ævo, At tu securis concede penatibus, et me Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas 325 Hannibalem Superis, o quantum nomine major Jam Poeno tibi natus erit!» Vibrabat ab ore Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat; Quum senior, tanti pondus conaminis ægra Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem 330 Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens, «Per si quid superest vitæ, per jura parentis, Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem, Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento 335 Pocula, et eversas pugnæ certamine mensas. Tune illum, quem non acies, non moenia et urbes Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit, Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense 340 Diram, qua vertit per campos agmina, vocem? Fallit te, mensas inter quod credis inermem. Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat Majestas æterna ducem: si admoveris ora, Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta, 345 Et Pauli stare ingentem miraberis umbram. Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle, Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla Et Decius non erudiunt componere mentem?» 350 Talia commemorans, famæ majoris amore Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori: «Nil ultra posco, refer in convivia gressum; Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis Sidoniæ fodienda manu tutantia regem. 355 Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum, Si Poenum invasisse paras, per viscera ferrum Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam. Obponam membra, atque ensem extorquere negatum Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ, 360 Et magna Superum cura servatus in arma Scipiadæ Poenus; nec tantum fata dederunt Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ, Et dignus fieri compos memorabilis ausi, Amisit quantam posito conamine laudem, 365 Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese Festinant epulis, et tristia fronte serenant; Donec læta virum solvit convivia somnus. Postera lux Phaethontis equos proferre parabat, Jam rapido summis curru splendente sub undis; 370 Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur Nuncia facta ducis: præda et captiva leguntur Corpora, dereptæque viris sub Marte cruento 375 Exuviæ, fausti Superis libamina belli. Altera curarum Libycis demittitur oris Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras; Ni poenæ juvenem indignæ miseratus ab alto Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem. 380 Hic Pellæa virum Ptolemæi sceptra vehentum Eripuere minis, resolutaque vincula collo. Atque eadem vitæ custos mox deinde quieto Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro. Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus 385 Poenorum mentes cæco per læta premendi Exitio, et luxu corda inportuna domandi. Spargere tela manu passim fallentia natis Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas. Tum pueris dulce adridens: «Eat inproba Juno, 390 Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis: Parvula nos arcu puerili spicula sensim Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis. Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste, 395 Et Tyriam pubem tacitis exurite telis. Amplexu multoque mero, somnoque virorum Profliganda acies, quam non perfregerit ensis, Non ignes, non inmissis Gradivus habenis. Combibat inlapsos ductor per viscera luxus, 400 Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili, Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo. Ille sub hiberno somnos educere cælo Jactator tectis malit consumere noctes; Ac ponat ritus vescendi, sæpe citato 405 Dum residet sub casside equo, discatque Lyæo Inbellem donare diem: tum deinde madenti Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas, Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.» Hæc postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto 410 Mittit se cælo niveis exercitus alis. Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas, Et pariter fusis tepuerunt pectora telis. Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus Pieria liquefacta lyra: non acer aperto 415 Desudat campo sonipes: non ulla per auras Lancea nudatos exercet torta lacertos. Mollitæ flammis lymphæ languentia somno Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus. Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor 420 Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum Hospitia, et patrias paullatim decolor artes Exuit, occulta mentem vitiante sagitta. Altera jam patria, atque æquo sub honore vocatur Altera Carthago Capua, intactumque secundæ 425 Fortunæ ingenium vitia adlatrantia quassant. Nec luxus ullus mersæque libidine vitæ Campanis modus: adcumulant, variasque per artes Scenarum certant epulas distinguere ludo; Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton 430 Memphis Amyclæo passim lasciva Canopo. Inprimis dulcem, Poeno lætante, per aures Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum. Isque ubi mirantem resonantia pollice fila Ductorem vidit Libyæ, canere inde superbas 435 Aoniæ laudes sensim testudinis orsus, Concordem citharæ movit per carmina linguam, Vincere linquentes vitam quæ possit olores. Atque hæc e multis carpsit mollissima mensæ. «Argolicis quondam populis (mirabile dictu!) 440 Exaudita chelys, lapidem testudine felix Ducere, et in muros posuisse volentia saxa. Hæc Amphionio vallavit pectine Thebas, Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis, Jussit in inmensum cantatas surgere turres: 445 Altera, turbatum plectro moderata profundum, Et tenuit phocas, et in omni Protea forma Traxit, et æquoreo portavit Ariona dorso. Nam, quæ Peliaca formabat rupe canendo Heroum mentes et magni pectora Achillis, 450 Centauro dilecta chelys compesceret iras, Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni. Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem Non surgente die, ac mundum sine luce canebat. Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi, 455 Tellurisque globum media compage locasset: Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum, Castaque Saturni monstrabat secula patris. «Sed, quos pulsabat Rhipæum ad Strymona, nervi, Auditus Superis, auditus manibus Orpheus, 460 Emerito fulgent clara inter sidera cælo. Hunc etiam mater, tota comitante sororum Aonidum turba, mater mirata canentem. Non illo Pangæa juga, aut Mavortius Hæmus, Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace: 465 Cum silvis venere feræ, cum montibus amnes. «Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu Non mota volucris captiva pependit in æthra. Quin etiam Pagasæa ratis, quum cærula nondum Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent, 470 Ad puppim sacræ, cithara eliciente, carinæ Adductum cantu venit mare: pallida regna Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem Placavit plectro, et fixit revolubile saxum. O diræ Ciconum matres, Geticique furores, 475 Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus. Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum Portarent fluctus, subito emicuere per undas Ad murmur cete toto exsultantia ponto.» 480 Sic tum Pierius bellis durata virorum Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras. Interea placida adtulerant jam flamina terris Magonem Libycis: lauro redimita subibat Optatos puppis portus, pelagoque micabant 485 Captiva arma procul celsa fulgentia prora. At, patulo surgens jam dudum ex æquore, late Nauticus inplebat resonantia litora clamor, Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis, Centeno fractus spumabat verbere pontus. 490 Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus Procurrit fluctus, elataque turba favore Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu. Æquatur rector Divis: illum undique matres, Illum turba minor moniti gaudere nepotes, 495 Et senior manus, et juxta populusque, Patresque, Mactatis Superum dignantur honore juvencis. Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes Fraternæ laudis fama: ruit inde Senatus, Et multo Patrum stipatur curia coetu. 500 Tum, Divos veneratus avum de more vetusto, «Martem, ait, egregium et fractas, quîs Itala tellus Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum, Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis. «Est locus, Ætoli signat quem gloria regis, 505 Possessus quondam prisca inter secula Dauno: Humentes rapido circumdat gurgite campos Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis; Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore Cedentem inpellit retrorsus in æquora pontum. 510 Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus Nomen, quîs rerum ducibus permissa potestas, Vix dum depulsa nigræ caligine noctis, Invadunt campum, et late fulgentibus armis Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi. 515 Nos contra (nam germanum furor acer agebat Optatæ pugnæ) castris cita signa movemus. Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus. «Hic fluvium et campos abscondit cæde virorum Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt 520 Rectorem terræ. Vidi, quum turbine sævo Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros Uni terga daret: vidi, quum Varro citato Auferretur equo, projectis degener armis. Quin et magnanimum, perfosso corpore telis, 525 Strage super socium vidi te, Paule, cadentem. Ægates ille et servilia foedera larga Ultus cæde dies: non plus optasse liberet, Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux Si talis redeat, populis sis omnibus una 530 Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes. Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis Mos læva gestare viris.» Tum funditur ante Ora admirantum præfulgens annulus auro; Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo. 535 Hinc iterum repetens: «Restat nunc sedibus imis Vertenda atque æquanda solo jam subruta Roma. Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas Casibus, et pateant non parca æraria dextris, Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis 540 Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.» Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo: «Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus? 545 Jam fas Dardanio me non servire colono? Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno Invidiæ nigroque undantia pectora felle, Tandem tot titulis totque exorata tropæis, Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu 550 Æneadis lacerare dabas, et litora, et amnes, Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.» Hæc Mago, atque animos favor haud obscurus alebat. Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno: «Talia vesani juvenis convicia miror 555 Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda Non tarde adnoscas et virus futile linguæ. Quin, ne mutatum vanis absistere credat, Nunc pacem orandum, nunc inproba foedere rupto Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum 560 Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quæso, Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est. «Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur, Belligeramque feram: victus non plura dedissem. Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros, 565 Et jacet in campis Latium: deponere curas Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere In patria; liceat non exhaurire rapacis Inpensis belli vacuatos sæpe penates. Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut præsagia nostra 570 Sint, oro, mensque augurio ludatur inani) Haud procul est funesta dies: atrocia novi Corda, ac prospicio natas e cladibus iras. Vos ego, vos metuo, Cannæ: submittite signa, Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem. 575 Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus Exitium adcepto: citiusque hæc foedera victor, Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis 580 Ille tuus par Gradivo, per secula tellus Cui similem nunquam ductorem in bella creavit, Moenia Romuleæ cur nondum viderit urbis? «Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem Nondum portandis habiles gravioribus armis? 585 Æratas jussi texamus mille carinas, Atque omnis Libyæ quæratur bellua terris? Ut longa imperia, atque armatos proroget annos Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati? Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu) 590 Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum Atque opibus sancite modum: pax optima rerum, Quas homini novisse datum est: pax una triumphis Innumeris potior: pax, custodire salutem Et cives æquare potens, revocetur in arces 595 Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe Perfidiæ, Phoenissa, tua. Si tanta libido Armorum tenet, atque enses non reddere perstat Poscenti patriæ; nil suppeditare furori Hortor, et hæc fratri Magonem dicta referre.» 600 Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras Dicendo) clamor turbat diversa volentum. «Si, Libyæ decus, haud ulli superabilis armis, Hannibal est iræ tibi, destituemus ad ipsas Victorem metas? nec opum adjumenta feremus? 605 Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?» Inde alacres tribuunt, quæ belli posceret usus; Absentique suum jactant sub teste favorem. Mox eadem terris placitum traducere Hiberis, Dum malus obtrectat facta inmortalia livor, 610 Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes.