# Punicorum Libri Septemdecim

## Part 20

Book page: https://www.cyberlibrary.org/la/books/punicorum-libri-septemdecim-27219/index.md

Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam, Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem, In medios fert arma globos, seseque periclis Ingerit, atque omni letum molitur ab ense. 5 Increpat horrendum, «Perstate, et fortiter, oro, Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis, Nil superest: idem sedes adeuntibus imas Hic vobis dux Paulus erit.» Velocius inde 10 Hæmonio Borea, pennaque citatior ibat, Quæ redit in pugnas fugientis arundine Parthi: Atque, ubi certamen primi ciet inmemor ævi Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes; Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus 15 Cantaber urgebat, letalibus eripit armis. Abscessere retro, pavidique in terga relatos Abduxere gradus: ut lætus valle remota Quum capream venator agit, fessamque propinquo Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra, 20 Si ferus adverso subitum se protulit antro, Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una Et color, et sanguis, et tela minora periclo; Nec jam speratæ cura est in pectore prædæ. Nunc in restantes mucronem comminus urget, 25 Nunc trepidos ac terga mala formidine versos Adsequitur telis: furere, ac decorare labores, Et sævire juvat: cadit ingens nominis expers Uni turba viro; atque alter si detur in armis Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannæ. 30 Tandem inclinato cornu sine more ruebat. Prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocris Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa Miserunt muris: junxit fera tempora leti 35 Sidonius non consimili discrimine miles: Nam Labienus obit penetrante per ilia corno; Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, cæsis. Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto Mæcenas, cui Mæonia venerabile terra, 40 Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis. Per medios agitur, projecto lucis amore Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur Aspera, si obcumbat ductore superstite Poeno. Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto, 45 Tempestas tanta et rabies inpune fuissent) In faciem pavidi Juno conversa Metelli, «Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul, Incassumque moves, fato renuente, furores? Si superest Paulus, restant Æneia regna; 50 Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi (Tam lætus bello est) ausit certare Tonanti. Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis 55 Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat. Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.» Ad quæ suspirans ductor, «Mortemne sub armis Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostræ 60 Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum? I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela Excipias tergo, Superos precor: integer, oro, Intactusque abeas, atque intres moenia Romæ Cum Varrone simul: talin', pavidissime, dignum 65 Me vita, pulchraque indignum morte putasti? Quippe furit Poenus, qui nunc contraria bella Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altæ Virtutis patrum! quando certamen inire, Cuive virum mallem memet componere, quam qui 70 Et victus dabit et victor per secula nomen?» Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes, Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum Agmina, et in densis furantem membra maniplis Per conferta virum et stipata umbonibus arma 75 Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram. Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros, Erroresque feræ sollers per devia mersa Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro Lustrat inadcessos venantum indagine saltus; 80 Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem, Deprendit spissis arcana cubilia dumis. At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis Nequidquam fuit, et consul non desinit iræ, In faciem Mauri rursus mutata Gelestæ, 85 Avocat ignarum sævo a certamine Poenum. «Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer, O decus æternum Carthaginis! horrida juxta Stagnantes consul molitur prælia ripas; Et laus haud alio major datur hoste peremto.» 90 Hæc ait; et juvenem diversa ad prælia raptat. Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem; Cristæ nomen erat: bis terni juncta ferebant Arma senem circa nati; pauperque penatum, Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros 95 Bellator populos, factis et cæde docebat Natorum armigeram pugnas tractare cohortem. Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro, Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu Innumero cum turre feram, facibusque sequutis 100 Ardentem monstri spectabat læta ruinam; Quum subitus galeæ fulgor, conoque coruscæ Majore intremuere jubæ: nec tarda senectus; (Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos Sæva parens ultro in certamina, et addere passim 105 Tela jubet, nec manantes ex ore feroci, Aut quæ flagrarent galea, exhorrescere flammas. Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus, Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem, 110 Explorat dubios Phoebea lampade natos. Jamque suis daret ut pugnæ documenta vocatis, En medias hasta velox prætervolat auras. Hæsit multiplici non alte cuspis in auro, Ac senium invalido dependens prodidit ictu. 115 Cui Poenus: «Quinam ad cassos furor inpulit ictus Exsanguem senio dextram? vix prima momordit Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli. En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista A nobis melius discet bellare juventus.» 120 Sic propria miseri transfigit pectora corno. At contra (horrendum) bis terna spicula dextra Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastæ. Haud secus ac Libyca fetam tellure leænam Venator premit obsesso quum Maurus in antro, 125 Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant Nondum sat firmo catuli certamina dente. Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma, Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit, 130 Aut per tot cædes actum satis; iraque anhelat, Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates. Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus: 135 «Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.» Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi, Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens 140 Arma super fratrum resupino concidit ore. Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare. Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum, 145 Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!) Abscisi galeam capitis, ceu missile telum, Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa Inliso saxo, qua spina interstruit artus, Obcumbit; fratrisque videt labentia membra 150 Quercentis, quem funda procul per inane voluta Sopierat, dum supremam Telesinus in auras Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit. At fessus mærore simul, cursuque, metuque, Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor 155 Interdum insistens Perusinus membra ferebat. Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum Obtruncat, quercuque premit violentus obusta. Tentarat precibus sævum lenire furorem; 160 Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus, Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem. Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus 165 Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum Æthereo ramos populantur sulfure flammæ; Donec victa Deo late procumbit, et omnem Conlabens operit spatioso stipite prolem. Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor 170 Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam, Unde genus tristique Deæ manabat origo. 175 Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ, Dum lævum petit incumbens violentius inguen, Detrahit, excelsi conreptum vertice coni, Adflictumque premens, tergo qua balteus imo 180 Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque, Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum, Et subit Ætolos Atlanticus adcola campos. Has inter strages rapido terrore coorti 185 Invadunt terga, atque averso turbine miscent Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem: Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra, Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam 190 In cædes aciem pone atque in terga ruentes Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis. E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela. Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste 195 Auferri signum, connisus corpore toto Victorem adsequitur, letalique occupat ictu. Ac dum comprensam cæso de corpore prædam Avellit, tardeque manus moribunda remittit, Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi 200 Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis. Hæc inter, veluti nondum satiasset Enyo Iras sæva truces, sublatum pulvere campum Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas. Jamque reluctantes stridens inmane procella 205 Per longum tulit ad campi suprema, cavisque Adflictos ripis tumidum demersit in amnem. Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus ævi Servabat tacito, non felix Curio, leto. Namque, furens animi dum consternata moratur 210 Agmina, et oppositu membrorum sistere certat, In præceps magna propulsus mole ruentum Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena. Ingens ferre mala, et Fortunæ subdere colla 215 Nescius, adversa fronte incurrebat in arma Vincentum consul: pereundi Martius ardor, Atque animos jam sola dabat fiducia mortis; Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ Magnanimus terræ, juxta atque ante ora furentis 220 Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem. Heu dolor! heu lacrimæ! Servilius optima belli, Post Paulum belli pars optima, conruit ictu Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram 225 Consul, et insani quamquam contraria venti Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem, Squalentem rumpens ingestæ torvus arenæ Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi Carmina pulsata fundentem barbara cætra 230 Invadit, lævæque fodit vitalia mammæ. Hic fuit extremus cædum labor: addere bello Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est Uti, Roma, tibi posthac ad prælia Paulo. Saxum ingens, vasto libratum pondere, cæca 235 Venit in ora manu, et, perfractæ cassidis æra Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus. Inde pedem referens, labentia membra propinquo Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans, Sedit terribilis clipeum super ore cruento: 240 Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis, Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum, Stat teli patiens media tremebundus arena, Ac, manante jubis rictuque et naribus unda Sanguinis, interdum languentia murmura torquens, 245 Effundit patulo spumantem ex ore cruorem. Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis, Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente. Obrutus hic telis ferri per corpora Piso 250 Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam Ilia cornipedis subrecta cuspide transit, Conlapsoque super nequidquam incumbere coeptat: Quum Poenus, propere conlecto corpore, quamquam Cernuus inflexo sonipes effuderat armo; 255 «Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?» Sic ait, atque ægrum coeptanti adtollere corpus Arduus insurgens totum permiscuit ensem. Ecce, Cydonea violatus arundine plantam, 260 Lentulus effusis campum linquebat habenis; Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore, Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum. Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus 265 Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum, Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem, Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis? Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas 270 Crudelis belli, vivisque in turbine tanto Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat) Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum Fessarum, cape cornipedem: languentia membra Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.» 275 Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna! Nec vero spes angustæ, quum talia restent Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer, Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis 280 Claudantur portæ: ruet hæc ad moenia pestis. Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ. Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem 285 Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo Pectora, nec manes tam parva intramus imago. Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger, Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum 290 Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem, Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum, Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris Letifero cedens tandem, projectaque corpus Luctatur morti, et languentem pandit hiatum 295 In vanos morsus, nec subficientibus iræ Ictibus, extrema lambit venabula lingua. Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ Non exspectatum surgens defixerat ensem, 300 Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa Exoptans animam certantem ponere dextra. Sed vicere virum coeuntibus undique telis Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur. Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens 305 Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur, Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen. Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ, Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis 310 Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo. Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma. Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes; 315 Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum, Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore Cornipedum derepta fero spumantia frena. Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas Ejectat, redditque furens sua corpora ripis. 320 Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus, Naufragium spargens operit freta; jamque per undas Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo, Ac miseri fluitant revomentes æquora nautæ. 325 At Poenus, per longa diem certamina sævis Cædibus emensus, postquam eripuere furori Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit. Sed mens invigilat curis, noctisque quietem 330 Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum, Corque acuit nondum portas intrasse Quirini. Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses, Dum fervet cruor, et perfusæ cæde cohortes, Destinat, ac jam claustra manu, jam moenia flamma 335 Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis. Quo turbata viri conjux Saturnia cæpto, Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati, Incautum ardorem atque avidas ad futile votum Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis 340 Regnantem tenebris Somnum; quo sæpe ministro Edomita inviti componit lumina fratris. Atque huic adridens, «Non te majoribus, inquit, Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi 345 Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos Inachiæ multa superandus nocte juvencæ. Ductori precor inmittas nova somnia Poeno, Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros, Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.» 350 Imperium celer exsequitur, curvoque volucris Per tenebras portat medicata papavera cornu. Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima Barcæi petiit juvenis, quatit inde soporas Devexo capiti pennas, oculisque quietem 355 Inrorat, tangens Lethæa tempora virga. Exercent rabidam truculenta insomnia mentem: Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim Cingere, et insultans adstare ad moenia Romæ. Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis, 360 Elata torquens flagrantia fulmina dextra, Jupiter; et lati fumabant sulfure campi, Ac gelidis Anio trepidabat cærulus undis; Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras: 365 «Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis; Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris, Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.» Adtonitum visis, majoraque bella paventem Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit; 370 Nec lux terribili purgavit imagine mentem. Quos inter motus somni vanosque tumultus, Dedita per noctem reliquo cum milite castra Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago. Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas 375 Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset, Celatis Superum monitis clausoque pavore, Vulnera et exhaustas sævo certamine vires, Ac nimium lætis excusat fidere rebus. Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis 380 Terga juberetur muris, ac signa referre, «Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa, Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis Munera destituis fato, patriamque moraris? Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros 385 Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.» Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri, Jam Latius sese Canusina in moenia miles Conligere, et profugos vicino cingere vallo, Coeperat: heu rebus facies inhonora sinistris! 390 Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum Imperium, non subnixæ lictore secures. Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina, Corpora debilibus nituntur sistere membris. Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis 395 In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses: Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum Cristarum decus, et damnarunt Martis honores. At multa thorax perfossus cuspide; et hærens 400 Loricæ interdum Maurusia pendet arundo. Interdum mæsto socios clamore requirunt. Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti, Curio deflentur; gravis illic Scævola bello. Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis 405 Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam Cessarit canere, et Varronis sistere mentem. Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi; Atque idem quantus dextra: sed cura futuri Quos premit, aut fossas instant præducere muris, 410 Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant; Quaque patet campus planis ingressibus hosti, Cervorum ambustis imitantur cornua ramis, Et stilus occulitur, cæcum in vestigia telum. Ecce, super clades et non medicabile vulnus, 415 Relliquias belli atque inperdita corpora Poenis Inpia formido ac major jactabat Erinnys. Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant Punica et Hannibalem mutato evadere cælo. Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus, 420 Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello Pectora degeneremque manum ad deformia agebat Consulta; atque alio positas spectabat in orbe, Quîs sese occulerent, terras, quo nomina nulla Poenorum, aut patriæ penetraret fama relictæ. 425 Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente, Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens, Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem, Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant Coepta viri, ruptis foribus sese arduus infert. 430 Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum Mucronem, «Tarpeia, pater, qui templa, secundam Incolis a cælo sedem, et Saturnia nondum Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus Ægide Gorgoneos virgo subcincta furores, 435 Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra, Perque caput, nullo levius mihi numine, patris Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit. Ocius, en, testare Deos, si moenia tædis 440 Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle, Ausurum in terras gressus: ni talia sancis, Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis, Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo Poenorum melior parietur gloria cæso.» 445 His excussa incepta minis: jamque ordine jusso Obstringunt animas patriæ, dictataque jurant Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa. Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur, Lustrabat campos, et sævæ tristia dextræ 450 Facta recensebat, pertractans vulnera visu, Hannibal, et, magna circumstipante caterva, Dulcia præbebat trucibus spectacula Poenis. Quas strages inter, confossus pectora telis, Seminecem extremo vitam exhalabat in auras 455 Murmure deficiens jam Cloelius, oraque nisu Languida vix ægro et dubia cervice levabat. Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum, Quem tunc captivo portabat in agmina dorso. 460 Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui Stante cruore soli et mulctata cadavera cædi Evolat, ac domini consistit in ora jacentis. Inde, inclinatus colla, et submissus in armos, De more inflexis præbebat scandere terga 465 Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore. Milite non illo quisquam felicius acri Insultarat equo, vel si resupina citato Projectus dorso ferretur membra, vel idem Si nudo staret tergo, dum rapta volucris 470 Transigeret cursu sonipes certamina campi. At Libys, humanos æquantem pectore sensus Haud parce miratus equum, quinam ille sinistræ Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque Erogitat, letique simul compendia donat. 475 Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma, Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti) «Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est Non indigna tuis: quondam sub regibus illa, Quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim 480 Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi, Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella Clusina venere domo: si Porsena fando Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra. «Ille, ope Mæonia et populo subcinctus Etrusco, 485 Certabat pulsos per bella reponere reges. Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata, Compressere odia, et positum cum foedere bellum, Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda 490 Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata Gens Italum pro laude pati! Bis Cloelia senos Nondum complerat primævi corporis annos, Una puellarum Laurentum, et pignora pacis Inter virgineas regi transmissa catervas 495 (Facta virum sileo): rege hæc, et foedere, et annis, Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis: Cui si mutasset sexum natura, reverti Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras, 500 Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est Et genus et clara memorandum virgine nomen.» Talia dum pandit, vicinus parte sinistra Per subitum erumpit clamor: permixta ruina Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli 505 Eruerant corpus media de strage jacentum. Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno! Pulvere canities atro, arentique cruore 510 Squalebat barba, et perfracti turbine dentes Muralis saxi; tum toto corpore vulnus. Quæ postquam adspexit geminatus gaudia ductor Sidonius: «Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes, Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti, 515 Et populo consul totas edissere Cannas. Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est, Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste Me digna haud parvo caluerunt corda vigore, Funere supremo et tumuli decoretur honore. 520 Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus Major lætitiæ caussa es: quum fata vocabunt, Tale precor nobis, salva Carthagine, letum.» Hæc ait, et socium mandari corpora terræ, Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis, 525 Imperat; armorumque jubet consurgere acervos, Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa, Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albæ 530 Populus alma comæ, validis adcisa lacertis, Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo. Devolvunt quercus, et amantem litora pinum, Ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos. Funereas tum deinde pyras certamine texunt 535 Officium infelix et munus inane peremtis; Donec anhelantes stagna in Tartessia Phoebus Mersit equos, fugiensque polo Titania cæcam Orbita nigranti traxit caligine noctem. Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena 540 Ignibus, atque sui terris rediere colores, Subponunt flammam, et manantia corpora tabo Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem Formido incerti casus, tacitusque pererrat Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui 545 Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum. At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo Ingenti mons armorum surgebat ad astra. Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat: 550 Primitias pugnæ et læti libamina belli Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine victor, «Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum, Arma electa dicat spirantum turba virorum.» Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis 555 Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras Actus apex claro perfundit lumine campos. Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo Ibat, et hostilis leti jactabat honorem. Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti 560 Stramine composuere toros: superaddita dona, Funereum decus; expertis invisus et ensis, Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum, Tum laceri fasces, captæque in Marte secures. Non conjux native aderant, non juncta propinquo 565 Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris Præcedens prisca exsequias decorabat imago. Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui Murice suspirans inicit velamina, et auro 570 Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore: «I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas Virtute et factis animas: tibi gloria leto Jam parta insigni: nostros Fortuna labores Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.» 575 Hæc Libys; atque repens crepitantibus undique flammis Æthereas anima exsultans evasit in auras. Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat; Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem. Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem 580 Speravisse sat est: nec enim superesse juventam, Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen. Quodque adeo nondum portis inruperit hostis, Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari, Ac delubra rapi, cædesque ante ora nefandæ 585 Natorum, septemque arces fumare videntur. Lux una eversas bis centum in strage curules, Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat Millibus exhaustæ nutantia moenia Romæ; Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi, 590 Nec socium numero pariter leviore peremto. Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est (Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis 595 Nequidquam armatos ausit subcedere muros. Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo, Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim Nudate, et clipeos in bella refigite captos. 600 Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam, Exsultare levis nudato corpore, Maurus.» Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes, 605 Varronem adventare vagus per moenia rumor Spargit, et occulto perfundit pectora motu: Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ Litoribus solus vacuis ex æquore sospes Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve 610 Jactato dextras, ipsamque odere salutem Unius amissa superantis puppe magistri. Quam restare viro labem, qui adcedere portis Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen! Hos mulcens questus Fabius deforme docebat 615 Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira. Adversis etenim ferri non esse virorum, Qui Martem inscribant genti, non posse dolores Condere, et ex poena solatia poscere luctus. Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum 620 Inluxisse diem, quo castris viderit ire Varronem, quam quo videat remeare sine armis. His dictis sedere minæ, et conversa repente Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno Consulibus reputant cæsis erepta duobus. 625 Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus Gratantum, magnaque actum se credere mente Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis, Laomedontiadum non desperaverit urbi. Nec minus infelix culpæ, grandique pudore 630 Turbatus, consul titubantem ad moenia gressum Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum, Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat. Quod vero reduci tum se populusque Patresque Obferrent, non gratari; sed poscere natos 635 Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes Ire videbantur laceranda ad consulis ora. Sic igitur muto lictore invectus in urbem, Damnatum Superis adspernabatur honorem. At Patres Fabiusque, procul mærore remoto, 640 Præcipitant curas: raptim delecta juventa Servitia armantur; nec claudit castra saluti Postpositus pudor: infixum est Æneia regna Parcarum in leges quacumque reducere dextra, Proque arce, et sceptris, et libertatis honore 645 Vel famulas armare manus. Primæva suorum Corpora prætexto spoliant velamine, et armis Insolitis cingunt: puerilis casside vultus Clauditur, atque hostis pubescere cæde jubetur. Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro 650 Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum Millia), miranti durarunt prodere Poeno. Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem, Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse Damnatis Siculas longe meritare per oras 655 Inpositum, donec Latio decederet hostis. Hæc tum Roma fuit; post te cui vertere mores Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.