# Punicorum Libri Septemdecim

## Part 2

Book page: https://www.cyberlibrary.org/la/books/punicorum-libri-septemdecim-27219/index.md

Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit Æneadum, patiturque ferox Oenotria jura Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit, Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti 5 Gens Cadmea super regno certamina movit; Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro Juratumque Jovi foedus conventaque patrum Sidonii fregere duces; atque impius ensis 10 Ter placitam suasit temerando rumpere pacem. Sed medio finem bello excidiumque vicissim Molitæ gentes; propiusque fuere periclo, Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo 15 Poenorum, ac muris defendit Roma salutem. Tantarum causas irarum odiumque perenni Servatum studio, et mandata nepotibus arma Fas aperire mihi, superasque recludere mentes. Jamque adeo magni repetam primordia motus. 20 Pygmalioneis quondam per caerula terris Pollutum fugiens fraterno crimine regnum Fatali Dido Libyes adpellitur oræ: Tum pretio mercata locos, nova moenia ponit, Cingere qua secto permissum litora tauro. 25 Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas) Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen Optavit profugis æternam condere gentem. Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte Exserere, ac missas etiam trans æquora classes 30 Totum signa videt victricia ferre per orbem, Jam propius metuens, bellandi corda furore Phoenicum exstimulat. Sed enim conamine primæ Contuso pugnæ, fractisque in gurgite coeptis Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens 35 Arma remolitur. Dux agmina subficit unus Turbanti terras pontumque movere paranti. Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras Hannibal: hunc audet solum componere fatis. Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini 40 Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum, «Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit, Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates, Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris; Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ 45 Non capiant, similisque mihi per Celtica rura Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo; Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore 50 Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam, Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.» Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat. 55 Ingenio motus avidus fideique sinister Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui. Armato nullus Divum pudor; improba virtus, Et pacis despectus honos; penitusque medullis Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi 60 Flore virens, avet Ægates abolere, parentum Dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto. Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat. Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu, Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes. 65 Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno Expavere trucem per vasta silentia vocem, Ac largo sudore virum invenere futuras Miscentem pugnas, et inania bella gerentem. Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva 70 Addiderat quondam puero patrius furor: ortus Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos A Belo numerabat avos: namque orba marito Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri Belides juvenis vitaverat arma tyranni, 75 Et se participem casus sociarat in omnes. Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar, Ut fari primamque datum distinguere lingua Hannibali vocem, sollers nutrire furores, Romanum sevit puerili in pectore bellum. 80 Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ Manibus, et patria Tyriis formidine cultum, Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum. Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim 85 Exuerat Regina loco. Stant marmore moesto Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum A Belo series: stat gloria gentis Agenor, Et qui longa dedit terris cognomina Phoenix. Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo: 90 Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti. Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ, Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos. Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras 95 Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes. Tum magico volitant cantu per inania manes Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ. Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur, Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar. 100 Non ille evantis Massylæ palluit iras, Non diros templi ritus, adspersaque tabo Limina, et audito surgentes carmine flammas. Olli permulcens genitor caput, oscula libat, Adtollitque animos hortando, et talibus implet: 105 «Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos Foederibus non æqua premit: si fata negarint Dedecus id patriæ nostra depellere dextra, Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella Latura exitium Laurentibus! horreat ortus 110 Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent, Te surgente, puer, Latiæ producere matres.» His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu: «Romanos terra atque undis, ubi competet ætas, Ferro ignique sequar, Rhoeteaque fata revolvam. 115 Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta, Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa. Hanc mentem juro nostri per numina Martis; Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit 120 Spirantis artus poscens responsa sacerdos, Ac fugientem animam properatis consulit extis. Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ Intravit mentes Superum, sic deinde profatur: «Ætolos late consterni milite campos, 125 Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno. Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, Cujus in aerio pendent tua vertice castra! Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant Moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe 130 Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus Eridanus: jacet ore truci super arma virosque, Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti. Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther? 135 Magna parant Superi: tonat alti regia cæli; Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente Conticuere: latent casus longique labores. Sic clausum linquens arcano pectore bellum, 140 Atque hominum finem Gades Calpenque secutus, Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis, Occubuit sævo Tyrius certamine ductor. Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ, Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum, 145 Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis. Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira, Et fructus regni feritas erat: asper amore Sanguinis, et metui demens credebat honorem; Nec nota docilis poena satiare furores. 150 Ore excellentem et spectatum fortibus ausis Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque Immemor, erecto subfixum robore moestis Ostentabat ovans populis sine funere regem. Auriferi Tagus adscito cognomine fontis 155 Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis. Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis. Primus inire manu, postremus ponere Martem. 160 Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis. Quem postquam diro suspensum robore vidit 165 Deformem leti famulus, clam conripit ensem Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam, Atque inmite ferit geminato vulnere pectus. At Poeni succensi ira, turbataque luctu Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant. 170 Non ignes candensque chalybs, non verbera passim Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus, Carnificesve manus, penitusve infusa medullis Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ Cessavere: ferum visu dictuque, per artem 175 Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant, Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto, Ossa liquefactis fumarunt fervida membris. Mens intacta manet; superat, ridetque dolores, Spectanti similis, fessosque labore ministros 180 Increpitat, dominique crucem clamore reposcit. Hæc inter spretæ miseranda piacula poenæ, Erepto trepidus ductore exercitus, una Hannibalem voce atque alacri certamine poscit. Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago, 185 Hinc fama in populos jurati didita belli, Hinc virides ausis anni fervorque decorus, Atque armata dolis mens et vis insita fandi. Primi ductorem Libyes clamore salutant; Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus: 190 Continuoque ferox oritur fiducia menti, Cessisse imperio tantum terræque marisque. Æoliis candens austris et lampade Phoebi Æstifero Libye torquetur subdita Cancro, Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris. 195 Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum: At qua diversas clementior adspicit Arctos, Herculeo dirimente freto, diducta propinquis Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor; 200 Nec patitur nomen proferri longius Atlas, Atlas subducto tracturus vertice cælum. Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque Erigit æternum compages ardua cervix: Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris 205 Pinea silva premit; vastant cava tempora venti, Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu. Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant; Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos, Flammiferum condunt fumanti gurgite currum. 210 Sed qua se campis squalentibus Africa tendit, Serpentum largo coquitur fecunda veneno. Felix qua pingues mitis plaga temperat agros, Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono. Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni; 215 Quîs inter geminas per ludum mobilis aures Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis. Altrix bellorum bellatorumque virorum Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi. Altera complebant Hispanæ castra cohortes, 220 Auxilia Europa genitoris parta tropæis. Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet, Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant: Non Eleus eat campo ferventior axis. Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem. 225 Namque ubi transcendit florentes viribus annos, Inpatiens ævi spernit novisse senectam, Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum: Electri gemino pallent de semine venæ, Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit. 230 Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus Visceribus laceræ telluris mergitur imis, Et redit infelix effosso concolor auro. Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque, Quique super Gravios lucentes volvit arenas, 235 Infernæ populis referens oblivia Lethes. Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho, Nullaque Palladia sese magis arbore tollit. Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno, Utque dati rerum freni, nunc arte paterna 240 Conciliare viros; armis consulta Senatus Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem, Primus iter carpsisse pedes, partemque subire, Si valli festinet opus: nec cetera segnis, Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat 245 Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis; Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ Insignis sagulo duris certare maniplis: Celsus et in magno præcedens agmine ductor Imperium perferre suum: tum vertice nudo 250 Excipere insanos imbres cælique ruinam. Spectarunt Poeni, tremuitque exercitus Astur, Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes Turbato transiret equo: nec pulvere fessum 255 Agminis ardenti labefecit Sirius astro. Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit, Candentique globo medius coquit æthera fervor, Femineum putat inventa jacuisse sub umbra: Exercetque sitim, et spectato fonte recedit. 260 Idem conreptis sternacem ad prælia frenis Frangere equum, et famam letalis amare lacerti; Ignotique amnis tranare sonantia saxa, Atque e diversa socios arcessere ripa. Idem expugnati primus stetit aggere muri; 265 Et quoties campo rapidus fera prælia miscet, Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes. Ergo instat fatis, et, rumpere foedera certus, Quo datur, interea Romam comprendere bello Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris. 270 Prima Saguntinas turbarunt classica portas, Bellaque sumta viro belli majoris amore. Haud procul Herculei tollunt se litore muri, Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen Conditus excelso sacravit colle Zacynthos. 275 Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat. Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras Armarat, ternaque caput cervice gerebat. Haud alium vidit tellus, cui ponere finem 280 Non posset mors una viro, duræque Sorores Tertia bis rupto torquerent stamina filo. Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor Armenta ad fontes medio fervore vocabat, Quum tumidas fauces adcensis sole venenis 285 Calcatus rupit letali vulnere serpens; Inachiumque virum terris prostravit Hiberis. Mox profugi ducente Noto advertere coloni, Insula quos genuit Graio circumflua ponto, Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos. 290 Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes, Sedis inops; misit largo quam dives alumno, Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen. Libertas populis pacto servata decusque Majorum, et Poenis urbi imperitare negatum. 295 Admovet abrupto flagrantia foedere ductor Sidonius castra, et latos quatit agmine campos. Ipse caput quassans circumlustravit anhelo Muros sævus equo, mensusque paventia tecta, Pandere jamdudum portas ac cedere vallo 300 Inperat, et longe clausis sua foedera, longe Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis; Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer Intorto sancit jaculo, figitque per arma 305 Stantem pro muro et minitantem vana Caicum. Concidit exacti medius per viscera teli; Effusisque simul prærupto ex aggere membris, Victori moriens tepefactam retulit hastam. At multo ducis exemplum clamore secuti 310 Involvunt atra telorum moenia nube. Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque Ora duci portans, ceu solus bella capessit. Hic crebram fundit Baliari verbere glandem, Terque levi ducta circum caput altus habena 315 Permissum ventis abscondit in aere telum. Hic valido librat stridentia saxa lacerto: Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo. Ante omnes ductor, patriis insignis in armis, Nunc picea jactat fumantem lampada flamma, 320 Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat: Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ: Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris, Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno 325 Fundit apud ripas inopina binominis Histri. Cura subit, collem turrita cingere fronte, Castelloque urbem circumvallare frequenti. Heu priscis numen populis, at nomine solo In terris jam nota Fides! stat dura juventus: 330 Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros. Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto, Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes Intendunt vires; adductis stridula nervis Phocais effundit vastos ballista molares, 335 Atque eadem, ingentis mutato pondere teli, Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit. Alternus resonat clangor: certamine tanto Conseruere acies, veluti circumdata vallo Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes 340 Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste? Anne pudet coepti? pudet ominis? en bona virtus, Primitiæque ducis! Taline inplere paramus Italiam fama? tales præmittere pugnas?» Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis 345 Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella. Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt Dejecti muris dextras. Subit arduus agger, Inponitque globos pugnantum desuper urbi. Armavit clausos, ac portis arcuit hostem 350 Librari multa consueta falarica dextra, Horrendum visu robur, celsisque nivosæ Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis; Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant. 355 Fulminis hæc ritu, summis e moenibus arcis Incita, sulcatum tremula secat aera flamma. Qualis sanguineo præstringit lumina crine, Ad terram cælo decurrens ignea lampas. Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras, 360 Adtonito ductore, tulit fumantia membra. Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa, Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis, Arma virosque simul pressit flagrante ruina. Tandem condensis actæ testudinis armis 365 Subducto Poeni vallo, cæcaque latebra, Pandunt prolapsam subfossis moenibus urbem. Terribilem in sonitum procumbens aggere victo Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens, Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis 370 Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem. Surgebat cumulo certatim prorutus agger, Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent Hinc atque hinc acies media pugnare ruina. 375 Emicat ante omnes primævo flore juventæ Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem Matre Saguntina Graius, geminoque parente Dulichios Italis miscebat prole nepotes. Hic magno socios Aradum clamore vocantem. 380 Qua corpus loricam inter galeamque patescit, Conantis motus speculatus, cuspide sistit, Prostratumque premens telo, voce insuper urguet: «Fallax Poene, jaces: certe Capitolia primus Scandebas victor! quæ tanta licentia voti? 385 Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam Adversi torquens defigit in inguine Hiberi; Oraque dum calcat jam singultantia leto; «Hac iter est, inquit, vobis ad moenia Romæ, O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.» 390 Mox instaurantis pugnam circumsilit arma, Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi. Dives agri, dives pecoris, famæque negatus Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus. Felix heu! nemorum, et vitæ laudandus opacæ, 395 Si sua per patrios tenuisset spicula saltus! Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus. Cui sævum adridens; «Narrabis Hamilcaris umbris Hanc, inquit, dextram, quæ jam post funera vulgi Hannibalem vobis comitem dabit:» et ferit alte 400 Insurgens gladio cristatæ cassidis æra, Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa. Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo Septus, et horrentes effingens crine galeros; Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta 405 Karthalo, non pavidus fetas mulcere leænas; Flumineaque urna cælatus Bagrada parmam; Et vastæ Nasamon Syrtis populator Hyempsal, Audax in fluctu laceras raptare carinas; Una omnes dextraque cadunt iraque peremti. 410 Nec non serpentem diro exarmare veneno Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros, Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste. Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis, Insignis flexo galeam per tempora cornu, 415 Heu! frustra reditum sortes tibi sæpe locutas Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas. Et jam corporibus cumulatus creverat agger, Perfusæque atra fumabant cæde ruinæ. Tum ductorem avido clamore in prælia poscit 420 Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus, Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto Horrescit sætis dorso, et postrema capessit Prælia, canentem mandens aper ore cruorem, Jamque gemit geminans contra venabula dentem. 425 At parte ex alia qua se insperata juventus Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem, Cantato nuper senior quem fecerat igni 430 Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens Fidebat magica ferrum crudescere lingua: Quantus Bistoniis late Gradivus in oris Belligero rapitur curru, telumque coruscans, Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella 435 Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis. Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum, Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galæsum, Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris; Daunum etiam, grata quo non spectatior alter 440 Voce movere fora, atque orando fingere mentes, Nec legum custos sollertior, aspera telis Dicta admiscentem: «Quænam te, Poene, paternæ Huc adigunt Furiæ? non hæc Sidonia tecta Feminea fabricata manu, pretiove parata, 445 Exsulibusve datum dimensis litus arenis; Fundamenta Deum Romanaque foedera cernis.» Ast illum, toto jactantem talia campo, Ingenti raptum nisu, medioque virorum Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum, 450 Hannibal ad poenam lentæ mandaverat iræ. Increpitansque suos inferri signa jubebat; Perque ipsos cædis cumulos, stragemque jacentum Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat Nomine, et in prædas stantem dabat inprobus urbem. 455 Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem Diversam Marte infausto, Murroque secundos Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus. Letiferum nutant fulgentes vertice cristæ: 460 Crine ut flammifero terret fera regna cometes, Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes Fax cælo radios, ac sæva luce coruscum Scintillat sidus, terrisque extrema minatur. Præcipiti dant tela viam, dant signa, virique; 465 Atque ambæ trepidant acies: jacit igneus hastæ Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo. Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto Per longum vasto Cori cum murmure fluctus Suspensum in terras portat mare, frigida nautis 470 Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis. Non cuncta e muris unum incessentia tela, Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum 475 Fulgentis galeæ conspexit, et arma cruento Inter solem auro rutilantia, turbidus infit: «En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet, Romani Murrus belli mora! Foedera, faxo, Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus. 480 Fer tecum castamque fidem servataque jura: Deceptos mihi linque Deos.» Cui talia Murrus: «Exoptatus ades! mens olim prælia poscit, Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum Præmia, et Italiam tellure inquire sub ima. 485 Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.» Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem, Præruptumque loci fidum sibi, conripit ingens Aggere convulso saxum, et nitentis in ora 490 Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu. Subsedit duro concussus fragmine muri. Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit Virtus pressa loco; frendens luctatur, et ægro Scandit in adversam per saxa vetantia nisu. 495 Sed postquam propior vicino lumine fulsit, Et tota se mole tulit, velut incita clausum Agmina Poenorum cingant, et cuncta paventem Castra premant, lato Murrus caligat in hoste. Mille simul dextræ, densusque micare videtur 500 Ensis, et innumeræ nutare in casside cristæ. Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos Igne micet: trahit instanti languentia leto Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit: «Conditor Alcide, cujus vestigia sacra 505 Incolimus, terræ minitantem averte procellam, Si tua non segni defenso moenia dextra.» Dumque orat cæloque adtollit lumina supplex; «Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis Justius adfuerit: ni displicet æmula virtus, 510 Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum; Et, Trojæ quondam primis memorate ruinis, Dexter ades Phrygiæ delenti stirpis alumnos.» Sic Poenus, pressumque ira simul exigit ensem, 515 Qua capuli statuere moræ; teloque relato Horrida labentis perfunditur arma cruore. Ilicet ingenti casu turbata juventus Procurrit: nota arma viri corpusque superbo Victori spoliare negant: coit aucta vicissim 520 Hortando manus, et glomerata mole feruntur. Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat æreus hastis; Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi Certatim jaciunt: decisæ vertice cristæ, Dereptumque decus nutantum in cæde jubarum: 525 Jamque agitur largus per membra fluentia sudor, Et stant loricæ squamis horrentia tela; Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu. Genua labant, fessique humeri gestamina laxant. Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco 530 Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo Auditur gemitus, fractumque in casside murmur. Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat. Hic subitus scisso densa inter nubila cælo 535 Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas. Inde inter nubes ventorum turbine coeco Ultrix injusti vibravit lancea belli, Ac femine adverso librata cuspide sedit. 540 Tarpeiæ rupes, Superisque habitabile saxum; Et vos, virginea lucentes semper in ara, Laomedonteæ Trojana altaria flammæ; Heu! quantum vobis fallacis imagine teli Promisere Dei? propius si pressa furenti 545 Hasta foret, clausæ starent mortalibus Alpes, Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis. Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsæ Nava rudimenta, et primos in Marte calores, Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus, 550 Advolat, obscura circumdata nube, per auras, Et validam duris evellit ab ossibus hastam. Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem, Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu Alternata trahens, aversus ab aggere cedit. 555 Nox tandem optatis terras pontumque tenebris Condidit, et pugnas erepta luce diremit. At duræ invigilant mentes, molemque reponunt Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli, Et fractis rebus violentior ultima virtus. 560 Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre Certat opem in dubiis miserando nava labori, Saxaque mananti subvectat vulnere miles. Jam Patribus clarisque senum sua munia curæ: Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant, 565 Defessis subeant rebus, revocentque salutem, Et Latia extremis inplorent casibus arma. «Ite citi, remis velisque inpellite puppim, Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis. 570 Ite citi, deflete fidem murosque ruentes, Antiquaque domo meliora arcessite fata. Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.» Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum, Et fugiunt tumido per spumea cærula velo. 575 Pellebat somnos Tithoni roscida conjux, Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos Adflarat montes, roseasque movebat habenas. Jam celsa e muris exstructa mole juventus Clausam nocturnis ostentat turribus urbem. 580 Rerum omnes pendent actus, et milite mæsto Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor, Inque ducem versæ tanto discrimine curæ. Interea Rutulis longinqua per æquora vectis Herculei ponto coepere exsistere colles, 585 Et nebulosa jugis adtollere saxa Monoeci. Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat, Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes; Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto, 590 Haud ulli contra fiducia surgere vento. Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant Æquora, et injecto conduntur gurgite montes: Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit. Hunc postquam Boreæ dirum evasere furorem, 595 Alternos mæsti casus bellique marisque, Et dubium rerum eventum sermone volutant. «O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt Fata loco? sacræne manent in collibus arces? An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat? 600 Ferte leves auras, flatusque ciete secundos, Si nondum insultat templorum Poenicus ignis Culminibus, Latiæque valent subcurrere classes.» Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis, Donec Laurentes puppis defertur ad oras, 605 Qua pater, adceptis Anienis ditior undis, In pontum flavo descendit gurgite Thybris. Hinc consanguineæ subeunt jam moenia Romæ. Concilium vocat augustum, castaque beatos Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis 610 Consul, et æquantem Superos virtute Senatum. Facta animosa viros, et recti sacra cupido Adtollunt, hirtæque togæ, neglectaque mensa, Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris; Exiguo faciles, et opum non indiga corda, 615 Ad parvos curru remeabant sæpe penates. In foribus sacris, primoque in limine templi Captivi currus, belli decus, armaque rapta Pugnantum ducibus, sævæque in Marte secures, Perfossi clipei, et servantia tela cruorem, 620 Claustraque portarum pendent: hic Punica bella, Ægates cernas, fusaque per æquora classe Exactam ponto Libyen testantia rostra: Hic galeæ Senonum, pensatique inprobus auri Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis 625 Arma revertentis pompa gestata Camilli: Hic spolia Æacidæ, hic Epirotica signa, Et Ligurum horrentes coni, parmæque relatæ Hispana de gente rudes, Alpinaque gæsa. Sed postquam clades patefecit et horrida bella 630 Orantum squalor, præsens adstare Sagunti Ante oculos visa est extrema precantis imago. Tum senior mæsto Sicoris sic incipit ore: «Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur Marte satam populi ferro parere subacti, 635 Ne crede emensos levia ob discrimina pontum. Vidimus obsessam patriam, murosque trementes: Et, quem insana freta, aut coetus genuere ferarum, Vidimus Hannibalem: procul his a moenibus, oro, Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete 640 Fatiferæ juvenem dextræ: qua mole sonantes Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis? Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum, Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis Molitur populos, majoraque moenia quærit. 645 Spumeus hic, medio qui surgit ab æquore, fluctus, Si prohibere piget, vestras effringet in urbes. An tanti pretium motus, ruptique per enses Foederis, hoc juveni, jurata in bella ruenti, Creditis, ut statuat superatæ jura Sagunto? 650 Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam, Ne seræ redeant post aucta pericula curæ. Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc Semina fumarent belli: vestræne Sagunto Spernendum consanguineam protendere dextram? 655 Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis, Omnis ab æstifero sitiens Libys inminet axe. Per vos culta diu Rutulæ primordia gentis, Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojæ, Conservate pios, qui permutare coacti 660 Acrisioneis Tirynthia culmina muris. Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni Juvisse egregium; vos et Campana tueri Moenia, depulso Samnitum robore, dignum Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni, 665 Testor vos, fontes et stagna arcana Numici, Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem, Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni, Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi. Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra, 670 Despiciar, vesterque luat cur foedera sanguis?» Tandem, ut finitæ voces, miserabile visu! Submissi palmas, lacerato tegmine vestis, Adfigunt proni squalentia corpora terræ. Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant. 675 Lentulus, ut cernens adcensæ tecta Sagunti, Poscendum poenæ juvenem, celerique negantis Exuri bello Carthaginis arva jubebat. At Fabius, cauta speculator mente futuri, Nec lætus dubiis, parcusque lacessere Martem, 680 Et melior clauso bellum producere ferro, Prima super tantis rebus pensanda: ducisne Ceperit arma foror, Patres an signa moveri Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent. Providus hæc, ritu vatis, fundebat ab alto 685 Pectore præmeditans Fabius surgentia bella. Ut sæpe, e celsa grandævus puppe magister, Prospiciens signis venturum in carbasa Corum, Summo jamdudum substringit lintea malo. Sed lacrimæ, atque ira mixtus dolor inpulit omnes 690 Præcipitare latens fatum: lectique Senatu, Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces; Nec Divum oblitis indicere bella morentur.