Part 18

Turbato monstris Latio, cladisque futuræ Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis, Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ Omina venturæ, consul traducere noctem Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras, 5 Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres Exercere tubas, nocturnaque classica velle. Nec minor in Poeno properi certaminis ardor. Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra; Consertæque manus: jam sparsi ad pabula campis 10 Vicinis raptanda Macæ fudere volucrem Telorum nubem: ante omnes invadere bella Mancinus gaudens, hostilique ungere primus Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus. Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo 15 Auspicia incusante Deum compesceret arma, Ni sors alterni juris, quo castra reguntur, Arbitrium pugnæ properanti in fata negasset. Quæ tamen haud valuit perituris millibus una Plus donasse die. Rediere in castra, gemente 20 Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret Amenti cessura viro, frustraque suorum Servatas a cæde animas: nam turbidus ira Infensusque moræ dilata ob prælia ductor: «Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis, 25 Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te Legibus atque urnæ dira eripuere minanti? Tradant immo hosti revocatos ilicet enses, Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris. Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi, 30 Vertere quum consul terga, et remeare juberet, Ne morem et pugnæ signum exspectate petendæ; Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus Incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus. Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc 35 Ereptum revocate diem.» Sic turbidus ægra Pestifero pugnæ castra incendebat amore. At Paulus, jam non idem nec mente nec ore, Sed qualis stratis deleto milite campis Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro 40 Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta, Quum stupet exanimata parens, natique tepentes Nequidquam fovet extremis amplexibus artus: «Per toties, inquit, concussæ moenia Romæ, Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra, 45 Insontes animas, cladi parce obvius ire: Dum transit Divum furor, et consumitur ira Fortunæ, novus Hannibalis, sat, nomina ferre Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem. Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis, 50 Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis? Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et æger, Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt. At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi. 55 Sin nostris animus monitis precibusque repugnat, Aures pande Deo: cecinit Cymæa per orbem Hæc olim vates, hæc te præsaga tuosque Vulgavit terris proavorum ætate furores. Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram 60 Fata cano vates: sistis ni crastina signa, Firmabis nostro Phoebeæ dicta Sibyllæ Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur, Sed te, si perstas, insignes consule campi.» Hæc Paulus, lacrimæque oculis ardentibus ortæ. 65 Nec non et noctem sceleratus polluit error: Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris Servitium Satricus, mox inter præmia regi Autololum dono datus ob virtutis honorem. Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti 70 Matris in uberibus nati, Mancinus et una Nomine Rhoeteo Solymus: nam Dardana origo, Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus Æneæ, claram muris fundaverat urbem Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis 75 Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo. Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis Advectus, quo non spretum, si posceret usus, Noscere Gætulis Latias interprete voces. Postquam posse datum Peligna revisere tecta, 80 Et patrium sperare larem; ad conamina noctem Advocat, ac furtim castris evadit iniquis. Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere coepta Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi. Exuvias igitur, prostrataque corpora campo 85 Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis. Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus, Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste. Ecce sub adventum noctis, primumque soporem, 90 Alter natorum Solymus vestigia vallo Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim Alternat portæ excubias, fratrisque petebat Mancini stratum sparsa inter funera corpus, Furtiva cupiens miserum componere terra. 95 Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis Aggere Sidonio venientem conspicit hostem. Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro Ætoli condit membra occultata Thoantis. Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque 100 Incomitata videt vestigia ferre per umbras, Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens, Auctorem cæci trepidus circumspicit ictus. 105 Verum ubi victorem juvenili robore cursus Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis, Fraternusque procul, luna prodente, retexit Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo; Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira: 110 «Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles, Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem Pergameo indignum Solymo, si evadere detur Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes Germani spolium ante oculos, referasque superba, 115 Me spirante, domus Pelignæ pefidus arma? Hæc tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus Dona feram, nati ut figas æterna sepulcro.» Talia vociferans stricto mucrone ruebat. Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant, 120 Audita patria, natisque, et conjuge, et armis; Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror. Tum vox semianimi miseranda effunditur ore: «Parce, precor, dextræ, non ut mihi vita supersit (Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro 125 Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille Captivus, patrias nunc primum advectus in oras, Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate, Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam, Poenus eram; verum, castris elapsus acerbis, 130 Ad vos et caræ properabam conjugis ora. Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis, Hæc fratris tumulis arma excusata reporta. Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre Ductori monitus Paulo, producere bellum 135 Nitatur, Poenoque neget certamina Martis. Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua Stragem acie sperat: quæso, cohibete furentem Varronem; namque hunc fama est inpellere signa. Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine vitæ 140 Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate, Invento simul atque amisso redde parenti Oscula.» Sic fatus galeam exuit, atque rigentis Invadit nati tremebundis colla lacertis; Adtonito et nitens verbis sanare pudorem 145 Vulneris inpressi, telum excusare laborat: «Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis? Non nox errorem nigranti condidit umbra? Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus. Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum 150 Hac condas oculos dextra, precor.» At miser, imo Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri Sistere festinat cursum, laceroque ligare Ocius inlacrimans altum velamine vulnus. 155 Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ: «Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit In patriam? sic te nato, natumque parenti Inpia restituit? felix o terque quaterque Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum! 160 Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset Solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses Infausti generis: verum linquetur iniquis Non ultra Superis nostros celare labores.» 165 Hæc dum amens queritur, jam, deficiente cruore, In vacuas senior vitam disperserat auras. Tum juvenis, mæstum adtollens ad sidera vultum: «Pollutæ dextræ et facti Titania testis Infandi, quæ nocturno mea lumine tela 170 Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit, His oculis et damnato violabere visu.» Hæc memorat, simul ense fodit præcordia, et, atrum Sustentans vulnus, mananti sanguine signat In clipeo mandata patris, FUGE PRÆLIA, VARRO; 175 Ac summi tegimen suspendit cuspide teli, Defletumque super prosternit membra parentem. Talia venturæ mittebant omina pugnæ Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo. 180 Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma Excibant de more suos; Poenisque redibat, Qualis nulla dies omni surrexerit ævo. «Non verborum, inquit, stimulantum, Poenus, egetis, Herculeis iter a metis ad Iapygis agros 185 Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos: Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo. Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent 190 Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi. Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque Bellandi merces sit gloria: cetera vobis Vincantur: quidquid diti devexit Hibero, 195 Quidquid in Ætnæis jactavit Roma triumphis; Quin etiam Libyco si quid de litore raptum Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses. Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris Ex opibus posco: raptor per secula longa 200 Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem. Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen, Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono, Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis, 205 Electos optare dabo inter præmia campos. Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda, Captivis late gregibus depascere ripas. Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsæ Signa moves, dextram Ausonia si cæde cruentam 210 Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto. Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora; Ad muros statis Romæ: licet avia longe Urbs agat, et nostro procul a certamine distet, Hic hodie ruet: atque ultra te ad prælia miles 215 Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum.» Hæc memorat: tum, propulso munimine valli, Fossarum rapuere moras, aciemque locorum Consilio curvis adcommodat ordine ripis. Barbaricus lævo stetit ad certamina cornu 220 Bellator Nasamon, unaque inmanior artus Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque, Et Massylæ acies, et ferro vivere lætum Vulgus Adyrmachidæ pariter, gens adcola Nili, Corpora ab inmodico servans nigrantia Phoebo; 225 Quîs positum agminibus caput imperiumque Nealces. At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas, Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit Pyrene, populi, varioque auxere tumultu 230 Flumineum latus: effulget cætrata juventus; Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco, Ac torto miscens Baliaris prælia plumbo, Bætigenæque viri. Celsus media ipse coercet Agmina, quæ patrio firmavit milite, quæque 235 Celtarum Eridano perfusis sæpe catervis. Sed qua se fluvius retro labentibus undis Eripit, et nullo cuneos munimine vallat, Turritæ moles, ac propugnacula dorso Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger, 240 Nutat, et erectos adtollit ad æthera muros. Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque Ferre datur cursus, et toto fervere campo. Dum Libys incenso dispensat milite vires, Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget 245 Factis quemque suis, et se cognoscere jactat, Qua dextra veniant stridentis sibila teli, Promittitque viris, nulli se defore testem: Jam Varro, exacta vallo legione, movebat Cladum principia; ac pallenti lætus in unda 250 Laxabat sedem venturis portitor umbris. Stant primi, quos sanguineæ pendente vetabant Ire notæ clipeo, defixique omine torpent. Juxta terribilis facies; miseranda jacebant Corpora in amplexu, natusque in pectore patris 255 Imposita vulnus dextra letale tegebat. Effusæ lacrimæ, Mancinique inde reversus Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat Augurium, et similes defuncto in corpore vultus. Ocius erroris culpam, deflendaque fata 260 Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam. Ille, ardens animi, «Ferte hæc, ait, omina Paulo: Namque illum, cui femineo stant corde timores, Moverit ista manus, quæ, cæde inbuta nefanda, Quum Furiæ expeterent poenas, fortasse paterno 265 Signavit moriens sceleratum sanguine carmen.» Tum minitans propere describit munera pugnæ; Quaque feras sævus gentes aciemque Nealces Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno. 270 At campi medio (namque hac in parte videbat Stare ducem Libyæ) Servilius obvia adire Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur. Cetera Paulus habet dextro certamina cornu. His super insidias contra Nomadumque volucrem 275 Scipiadæ datur ire manum; quæque arte dolisque Scindent se turmæ, prædicit spargere bellum. Jamque propinquabant acies, agilique virorum Discursu, mixtoque simul calefacta per ora Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis 280 Errabat cæcum turbata per agmina murmur. Sic, ubi prima movent pelago certamina venti, Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas Parturit unda freti, fundoque emota minaces Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis 285 Torquet anhelantem spumanti vertice pontum. Nec vero, fati tam sævo in turbine, solum Terrarum fuit ille labor; Discordia demens Intravit cælo, Superosque ad bella coegit. Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo, 290 Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens, Hinc Vesta, et captæ stimulatus cæde Sagunti Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe, Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus, Alternusque animæ mutato Castore Pollux. 295 Contra cincta latus ferro Saturnia Juno, Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis, Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon, Multaque præterea Divorum turba minorum. Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma 300 Intremuit tellus, pars inplevere propinquos Divisi montes, pars sedem nube sub alta Ceperunt: vacuo descensum ad prælia cælo. Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor, Phlegræis quantas effudit ad æthera voces 305 Terrigena in campis exercitus: aut sator ævi Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire Magnanimos raptum cælestia regna Gigantas. Nec vero prima in tantis concursibus hasta 310 Ulla fuit: stridens nimbus certante furore Telorum simul effusus, cupidæque cruoris Hinc atque hinc animæ gemina cecidere procella. Acrius insanus dextra qua ducitur ensis, Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum 315 Corpora consistunt avidi, calcantque gementes. Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu, Avertive potest pubes, aut ordine pelli Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede Si coeptet Calpen inpacto gurgite pontus. 320 Amisere ictus spatium, nec morte peracta Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu Adversæ ardescit galeæ, clipeusque fatiscit Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense. Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri 325 Sanguine operta nequit, cælumque et sidera pendens Abstulit ingestis nox densa sub æthere telis. Quîs adstare loco dederat Fortuna secundo, Contorum longo et proceræ cuspidis ictu, Ceu primas agitent acies, certamina miscent. 330 At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo, Missilibus certant pugnas æquare priorum. Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti Martis inops, sævis inpellit vocibus hostem. Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas, 335 Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili; At saxis fundaque alius, jaculoque volucri: Interdum stridens per nubila fertur arundo, Interdumque ipsis metuenda falarica muris. Speramusne, Deæ, quarum mihi sacra coluntur, 340 Mortali totum hunc aperire in secula voce Posse diem? tantumne datis confidere linguæ, Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis, Huc omnes cantus, Phoebumque vocate parentem. 345 Verum utinam posthac animo, Romane, secunda, Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro, Nec libeat tentare Deis, an Troia proles Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati, Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes 350 Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma, Nullo major eris: mox sic labere secundis, Ut sola cladum tuearis nomina fama. Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum Alternata vices incerto eluserat iras 355 Eventu, mediaque diu pendente per ambas Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis. Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos, Necdum maturas impellit ventus aristas, Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim 360 Alterno lente motu incurvata nitescit. Tandem barbaricis perfractam viribus acri Dissipat incurrens aciem clamore Nealces. Laxati cunei, perque intervalla citatus Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro 365 Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo Bellator timet Ausonius, per pectora sævas Exceptat mortes, et leto dedecus arcet. Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ, 370 Aspera semper amans, et par cuicumque periclo, Scævola; nec tanta vitam jam strage volebat, Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem. Is postquam frangi res, atque augescere vidit Exitium, «Brevis hoc vitæ, quodcumque relictum, 375 Extendamus, ait: nam virtus futile nomen, Ni decori sat sint pariendo tempora leti.» Dixit: et in medios, qua dextera concita Poeni Limitem agit, vasto connixus turbine fertur. Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem 380 Induere excelso cæsi gestamina trunco, Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira. Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu Adpetit, et mortis premit in tellure dolores. Nec Gabari Sicchæque virum tenuere furentes 385 Concordi virtute manus; sed perdidit acer, Dum stat, decisam Gabar inter prælia dextram. At Siccha auxilium, magno turbante dolore, Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense Subcidit, ac nudæ sero vestigia plantæ 390 Damnavit, dextraque jacet morientis amici. Tandem convertit fatalia tela Nealcæ Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens, Nomine tam claro stimulante, ad præmia cædis. Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis 395 Depulerat torrens, raptum contorquet in ora Turbidus: incusso crepuerunt pondere malæ, Ablatusque viro vultus: concreta cruento Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant Orbibus elisis et trunca lumina fronte. 400 Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro Conatus, metuensque viro superesse cadenti. Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus Paupertas; sacro juvenes Præneste creati Miscuerant studia, et juncta tellure serebant. 405 Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto Mens ævo, ac parvis dives concordia rebus. Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum Id Fortuna dedit, junctam inter prælia mortem. Arma fuere decus victori bina Symætho. 410 Sed longum tanto lætari munere casus Haud licitum Poenis: aderat terrore minaci Scipio, conversæ miseratus terga cohortis, Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum Curio, et a primo descendens consule Brutus. 415 Atque his fulta viris acies repararet ademtum Mole nova campum, subito ni turbine Poenus Agmina frenasset jam procurrentia ductor. Isque ut Varronem procul inter prælia vidit, Et juxta sagulo circumvolitare rubenti 420 Lictorem; «Nosco pompam, atque insignia nosco: Flaminius modo talis,» ait. Tum fervidus acrem Ingentis clipei tonitru prænuntiat iram. Heu miser! æquari potuisti funere Paulo, Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum 425 Hannibalis cecidisse manu. Quam sæpe querere, Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem? Nam, rapido subitam portans in morte salutem Procursu, coepta in sese discrimina vertit Scipio: nec Poenum, quamquam est ereptus opimæ 430 Cædis honor, mutasse piget majore sub hoste Prælia, et erepti Ticina ad flumina patris Exigere oblato tandem certamine poenas. Stabant educti diversis orbis in oris, Quantos non alio vidit concurrere tellus 435 Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor Anteibat Latius, melior pietate fideque. Desiluere cava turbati ad prælia nube, Mavors Scipiadæ metuens, Tritonia Poeno; Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambæ 440 Contremuere acies: ater, qua pectora flectit Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore, Sibilaque horrificis torquet serpentibus ægis. Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen Ut credas, oculi; summaque in casside largus 445 Undantes volvit flammas ad sidera vertex. At Mavors, moto proturbans aera telo, Et clipeo campum involvens, Ætnæa Cyclopum Munere fundentem loricam incendia gestat, Ac pulsat fulva consurgens æthera crista. 450 Ductores pugnæ intenti, quantumque vicissim Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes Sensere advenisse Deos, et, lætus uterque Spectari Superis, addebant mentibus iras. Jamque ictu valido libratam a pectore Poeni 455 Pallas in obliquum dextra detorserat hastam: Et Gradivus, opem Divæ portare ferocis Exemplo doctus, porgebat protinus ensem Ætnæum in pugnas juveni, ac majora jubebat. Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente 460 Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens Lumina, turbato superavit Gorgona vultu. Erexere omnes inmania membra chelydri Ægide commota, primique furoris ad ictus Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors. 465 Hic Dea convulsam rapido conamine partem Vicini montis, scopulisque horrentia saxa In Martem furibunda jacit, longeque relatos Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason. At non hæc Superum fallebant prælia regem. 470 Demittit propere subcinctam nubibus Irim, Quæ nimios frenet motus, ac talia fatur: «I, Dea, et Oenotris velox adlabere terris, Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras, Nec speret fixas Parcarum vertere leges: 475 Dic etiam, Ni desistis (nam virus et æstus Flammiferæ novi mentis), nec conligis iram, Ægide præcellant quantum horrida fulmina nosces.» Quæ postquam adcepit dubitans Tritonia virgo, Nec sat certa diu, patriis an cederet armis, 480 «Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa Num fata avertet? cæloque arcebit ab alto Cernere Gargani ferventia cædibus arva?» Hæc effata, cava Poenum in certamina nube Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit. 485 At Gradivus atrox remeantis in æthera Divæ Abscessu revocat mentes, fusosque per æquor Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri Restituit pugnæ. Convertunt signa, novamque Instaurant Itali, versa formidine, cædem; 490 Quum ventis positus custos, cui flamina carcer Imperio compressa tenet, cælumque ruentes Eurique, et Boreæ parent, Corique, Notique, Junonis precibus, promissa haud parva ferentis, Regnantem Ætolis Vulturnum in prælia campis 495 Effrenat: placet hic iræ exitiabilis ultor. Qui, se postquam Ætnæ mersit candente barathro, Concepitque ignes, et flammea protulit ora, Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna Perflat, agens cæcam glomerato pulvere nubem. 500 Eripuere oculos auræ, vocemque, manusque: Vortice arenoso candentes (flebile dictu!) Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis Jussa lætatur rabie. Tum mole ruinæ Sternuntur tellure et miles, et arma, tubæque; 505 Atque omnis retro flatu obcursante refertur Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus. Atque idem flatus Poenorum tela secundant, Et velut amento contorta hastilia turbo Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas. 510 Tum, denso fauces præclusus pulvere, miles Ignavam mortem compresso mæret hiatu. Ipse, caput flavum caligine conditus atra, Vulturnus, multaque comam perfusus arena, Nunc versos agit a tergo stridentibus alis; 515 Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella, Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore. Interdum intentos pugnæ, et jam jamque ferentes Hostili jugulo ferrum, conamine ducto Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit. 520 Nec satis Ausonias passim foedare cohortes, In Martem vomit inmixtas mugitibus auras, Bisque Dei summas vibravit turbine cristas. Quæ dum Romuleis exercet prælia turmis Æolius furor, et Martem subcendit in iras, 525 Adfatur virgo socia Junone parentem: «Quantos Gradivus fluctus in Punica castra (Respice) agit, quantisque furens se cædibus inplet! Nunc, quæso, terris descendere non placet Irim? Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet 530 Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim), Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnæ Hannibalem Libyæ pelli florentibus annis Vita, atque exstingui primordia tanta negabam.» Excipit hic Juno, longique laboris ab ira, 535 «Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum Antistet, conjux, Superis tua, discute telo Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces, Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu 540 Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto.» Contra quæ miti respondet Jupiter ore: «Certatis fatis, et spes extenditis ægras. Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas, Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis 545 Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum. At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque, (Fata cano) avertet populis Laurentibus arma. Nec longe cladis metæ: venit hora diesque, Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes.» 550 Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo, Quæ revocet Martem, jubeatque abscedere pugna. Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubæque, Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent. 555 Ut patuit liber Superum certamine tandem, Laxatusque Deo campus, ruit æquore ab imo Poenus, quo sensim cælestia fugerat arma, Magna voce trahens equitemque, virosque, feræque Turrigeræ molem, tormentorumque labores. 560 Atque ubi turbantem leviores ense catervas Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis Ira genis, «Quænam Furiæ, quisve egit in hostem, En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis 565 Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras Sit satis evasisse manus.» Atque inde superbis Hasta comes dictis murali turbine pectus Transforat, et voces venturas occupat ictu. Nec ferro sævire sat est: adpellitur atra 570 Mole fera, et monstris componitur Itala pubes. Nam, prævectus equo, moderantem cuspide Lucas Maurum in bella boves stimulis majoribus ire, Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum. Inmane stridens agitur, crebroque coacta 575 Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus. Liventi dorso turris, flammaque, virisque, Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando Saxorum super arma ruit, passimque volanti Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum. 580 Stat niveis longum stipata per agmina vallum Dentibus, atque ebori præfixa comminus hasta Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis. Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem; 585 Clamantemque ferens calcata per agmina portat. Nec levius, Tadio lævum qua tegmine thorax Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim, Corpore non læso, penetrarunt spicula dentis, Et sublime virum clipeo resonante tulerunt. 590 Haud excussa novi virtus terrore pericli. Utitur ad laudem casu, geminumque citato Vicinus fronti lumen transverberat ense. Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras Vulnere, et erectis excussam cruribus alte 595 Pone jacit volvens reflexo pondere turrim. Arma, virique simul, spoliataque bellua visu Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina. Spargi flagrantes contra bellantia monstra Dardanius tædas victor jubet, et facis atræ, 600 Quos fera circumfert, compleri sulfure muros. Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro Ignis edax vento per propugnacula fertur. Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor 605 Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis, Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor. It fera candenti torrente bitumine corpus Amens, et laxo diducit limite turmas. 610 Nec cuiquam virtus propiora capessere bella; Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu. Uritur inpatiens, et magni corporis æstu Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas; Donec vicini tandem se fluminis undis 615 Præcipitem dedit, et, tenui decepta liquore Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis Exstantem ripis flammam: tum denique sese Gurgitis inmersit molem capiente profundo. At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis 620 Igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo Eminus incessunt: ut qui castella per altos Obpugnat munita locos, atque adsidet arces. Ausus digna viro, fortuna digna secunda, 625 Extulerat dextram atque adversum comminus ensem Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit, Et superas alte miserum jaculata per auras 630 Telluri elisis adflixit (flebile!) membris. Has inter clades viso Varrone sub armis Increpitans Paulus, «Quin imus comminus, inquit, Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis Staturum ante tuos currus promisimus urbi? 635 Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris! Haud unquam expedies tam dura sorte malorum, Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum, Varronem, Hannibalemve magis.» Dum talia Paulus, Urget præcipites Libys, atque in terga ruentum 640 Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas, Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma. Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes. Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo Avia diducto, convertit Varro, manuque 645 Cornipedem inflectens, «Das, inquit, patria, poenas, Quæ, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti. Quænam autem mentis, vel quæ discordia fati, Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem 650 Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat. Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum Hos referam populo fasces? atque ora per urbes Iratas spectanda dabo? et, quo sævius ipse Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?» 655 Plura indignantem telis propioribus hostes Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.