Part 16

Primus Agenoridum cedentia terga videre Æneadis dederat Fabius: Romana parentem Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem, Inpatiensque moræ fremit: ut sit copia Martis, Exspectanda viri fata, optandumque sub armis 5 Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta, Nequidquam sese Latium sperare cruorem. Jam vero concors miles, signisque relatis Indivisus honos, iterumque et rursus eidem Soli obluctandum Fabio, majoribus ægrum 10 Angebant curis. Lentando fervida bella Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem. 15 Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces, Vaniloquum, Celtæ, genus ac mutabile mentis, Respectare domos: mærebant, cæde sine ulla (Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore Inter tela siti Mavortis hebescere dextras. 20 His super, internæ labes, et civica vulnus Invidia augebant: lævus conatibus Hannon Ductoris, non ulla domo submittere Patres Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat. Quîs lacerum curis, et rerum extrema paventem 25 Ad spes armorum, et furialia vota reducit Præscia Cannarum Juno, atque elata futuris. Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet: «Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat 30 Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo. Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus. Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis. Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda 35 Prælia: ne desit fatis ad signa movenda. Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum. Huc Trebiæ rursum et Trasymeni fata sequentur.» Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis, «Haud, inquit, tua jus nobis præcepta morari: 40 Sit fas, sit tantum, quæso, retinere favorem Antiquæ patriæ, mandataque magna sororis, Quanquam inter Latios Annæ stet numen honores. Multa retro rerum jacet, atque ambagibus ævi Obtegitur densa caligine mersa vetustas, 45 Cur Sarrana dicent Oenotri numina templo, Regnisque Æneadum germana colatur Elissæ. Sed pressis stringam revocatam ab origine famam Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam.» Iliaco postquam deserta est hospite Dido, 50 Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem Certa necis, profugi donum exitiale mariti. Despectus tædæ regnis se inponit Iarbas, Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis 55 Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno? Battus Cyrenen molli tum forte fovebat Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse Casibus humanis facilis; qui, supplice visa, Intremuit regum eventus, dextramque tetendit. 60 Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas, Servata interea sedes: nec longius uti His opibus Battoque fuit: nam ferre per æquor Exitium miseræ jam Pygmaliona docebat. Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique, 65 Quod se non dederit comitem in suprema sorori: Donec jactatam laceris (miserabile) velis Fatalis turbo in Laurentes expulit oras. Non cæli, non illa soli, non gnara colentum, Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra. 70 Ecce autem Æneas, sacro comitatus Iulo, Jam regni compos, noto sese ore ferebat. Qui terræ defixam oculos et multa timentem, Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli Adtollit, mitique manu intra limina ducit. 75 Atque ubi jam casus adversorumque pavorem Hospitii lenivit honos, tum discere mæsta Exposcit cura letum infelicis Elissæ. Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna Incipit, et blandas addit pro tempore voces: 80 «Nate Dea, solus regni lucisque fuisti Germanæ tu causa meæ: mors testis, et ille (Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre Postquam est ereptum miseræ tua, litore sedit Interdum, stetit interdum, ventosque secuta 85 Infelix oculis magno clamore vocabat Ænean, comitemque tuæ se inponere solam Orabat paterere rati: mox turbida anhelum Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile. 90 Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet, Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti. Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque 95 Deserit, et rursus portus furibunda revisit, Si qui te referant converso flamine venti. Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis Massylæ levitas descendere conpulit artes. Heu sacri vatum errores! dum numina noctis 100 Eliciunt, spondentque novis medicamina curis, Quod vidi decepta nefas! congessit in atram Cuncta tuî monimenta pyram, et non prospera dona.» Tum sic Æneas dulci repetitus amore: «Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter 105 Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique, Germanæque tuæ dilectum mitis Iuli, Respiciens, ægerque animi tum regna reliqui Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus, Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto 110 Egisset rapidis classem Cyllenius Euris. Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali Incustodito sævire dedistis amori?» Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum Inter singultus, labrisque trementibus Anna: 115 «Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant, Atque atri sociæ thalami nova sacra parabam, Quîs ægram mentem et trepidantia corda levaret Infelix germana tori, furvasque trahebam Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes. 120 Namque asper somno dirus me inpleverat horror, Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat, Et læta exsultans ostenderat ora Sychæus. Quæ dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent, Oro cælicolas, ac vivo purgor in amni; 125 Illa, cito passu pervecta ad litora, mutæ Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenæ. Deinde amplexa sinu late vestigia fovit, Ceu cinerem orbatæ pressant ad pectora matres.» Tum rapido præceps cursu, resolutaque crinem, 130 Evasit propere in celsam, quam struxerat ante Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem. Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile, Postquam illum infelix hausit, quo munera primum 135 Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit, Festasque adventu mensas, teque ordine Trojæ Narrantem longos se pervigilante labores, In portus amens rorantia lumina flexit. «Dî longæ noctis, quorum jam numina nobis 140 Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste, Et placidi victos ardore admittite manes. Æneæ conjux, Veneris nurus, ulta maritum, Vidi constructas nostræ Carthaginis arces. Nunc ad vos magni descendet corporis umbra. 145 Me quoque fors dulci quondam vir notus amore Exspectat, curas cupiens æquare priores.» Hæc dicens ensem media in præcordia adegit, Ensem Dardanii quæsitum in pignus amoris. Viderunt comites, tristique per atria planctu 150 Concurrunt: magnis resonant ululatibus ædes. «Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis, Ora manu lacerans, lymphato regia cursu Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor. Ter diro fueram conata incumbere ferro, 155 Ter cecidi exanimæ membris revoluta sororis. Jamque ferebatur vicina per oppida rumor. Tum Cyrenæam fatis agitantibus urbem Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris.» Motus erat, placidumque animum mentemque quietam 160 Troius in miseram rector susceperat Annam. Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis Illa videbatur. Tacito nox atra sopore Cuncta per et terras et lati stagna profundi 165 Condiderat, tristi quum Dido ægerrima vultu Has visa in somnis germanæ effundere voces: «His, soror, in tectis longæ indulgere quieti, Heu! nimium secura, potes? nec, quæ tibi fraudes Tendantur, quæ circumstent discrimina, cernis? 170 Ac nondum nostro infaustos generique soloque Laomedonteæ noscis telluris alumnos? Dum cælum rapida stellas vertigine volvet, Lunaque fraterno lustrabit lumine terras; Pax nulla Æneadas inter Tyriosque manebit. 175 Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes Molitur, dirumque nefas sub corde volutat. Præterea (ne falsa putes hæc fingere somnum) Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus Labitur, et leni per valles volvitur amne. 180 Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus. Te sacra excipient hilares in flumina Nymphæ, Æternumque Italis numen celebrabere in oris.» Sic fata in tenuem Phoenissa evanuit auram. Anna novis somno excutitur perterrita visis, 185 Itque timor totos gelido sudore per artus. Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta, Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra Per patulos currit plantis pernicibus agros; Donec arenoso (sic fama) Numicius illam 190 Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris. Orta dies totum radiis inpleverat orbem, Quum nullam Æneadæ thalamis Sidonida nacti, Et Rutulum magno errantes clamore per agrum, Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur 195 Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis Inter cæruleas visa est residere sorores Sidonis, et placido Teucros adfarier ore. Ex illo primis anni celebrata diebus 200 Per totam Ausoniam venerando numine culta est. Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas Hortata est, celeri superum petit æthera curru, Optatum Latii tandem potura cruorem. Diva Deæ parere parat, magnumque Libyssæ 205 Ductorem gentis nulli conspecta petebat. Ille, virûm coetu tum forte remotus ab omni, Incertos rerum eventus bellique volutans, Anxia ducebat vigili suspiria voce. Cui Dea sic dictis curas solatur amicis: 210 «Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis Sidoniæ, ducis cura ægrescente dolorem? Omnis jam placata tibi manet ira Deorum, Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes Rumpe moras, rape Marmaricas in prælia vires. 215 Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus Ex inconsulto posuit Tirynthius heros, Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda. Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis Misit; ego Oenotris æternum numen in oris 220 Concelebror, vestri generata e sanguine Beli. Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu, Celsus Iapygios qua se Garganus in agros Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa.» Dixit, et in nubes humentia sustulit ora. 225 Cui dux, promissæ revirescens pignore laudis: «Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum Numen, ait, nobis, felix oblata secundes. Ast ego te, compos pugnæ, Carthaginis arce Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo 230 Æquatam gemino simulacri munere Dido.» Hæc fatus socios stimulat tumefactus ovantes: «Pone graves euras tormentaque lenta sedendi, Fatalis Latio miles: placavimus iras Cælicolum; redeunt Divi: finita maligno 235 Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto Quæ Marte exclusus promittere magna solebas. En, numen patrium spondet majora peractis. Vellantur signa, ac Diva ducente petamus 240 Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.» Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni, Subnixus rapto plebeii muneris ostro, Sævit jam rostris Varro, ingentique ruinæ Festinans aperire locum, fata admovet Urbi. 245 Atque illi sine luce genus, surdumque parentum Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinæ Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum; Tantum in quassata bellis caput extulit urbe, 250 Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus, Quo conservari Latium victore puderet. Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem Marcellum, fastis labem suffragia cæca 255 Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat Ambitus, et Graio funestior æquore campus. Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers Invidiam, pravusque togæ, sic debilis arte Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo 260 Spectatus ferro, lingua sperabat adire Ad dextræ decus, atque e rostris bella ciebat. Ergo alacer, Fabiumque moræ increpitare professus, Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat: «Vos, quorum imperium est, consul præcepta modumque 265 Bellandi posco: sedeone, an montibus erro, Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor? Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari 270 Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos Tertius exurit lacrimosis casibus annus? Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho Parvum iter est. Quæ prima dies ostenderit hostem, Et Patrum regna et Poenorum bella resolvet. 275 Ite alacres, Latia devinctum colla catena Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem.» Hæc postquam increpuit, portis arma incitus effert, Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto Auriga indocilis totas effundit habenas, 280 Et præceps trepida pendens in verbera planta Inpar fertur equis; fumat male concitus axis, Ac frena incerto fluitant discordia curru. Cernebat Paullus (namque huic communia Campus Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro 285 Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira Turbati vulgi, signataque mente cicatrix Undantes ægro frenabat corde dolores. Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore 290 Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis. Hinc inerat metus et duræ reverentia plebis. Sed genus admotum Superis, summumque per altos Adtingebat avos cælum: numerare parentem Assaracum retro præstabat Amulius auctor, 295 Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis, Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti: «Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam; Frustraris, Paulle, Ausoniam: te prælia dira, 300 Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo Nequidquam didici casus prænoscere Marte. Spondentem audivi (piget, heu! tædetque senectæ, Si, quas prospicio, restat passura ruinas!) Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora, 305 Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens Audivit Poenus! jam latis obvia, credo, Stat campis acies, exspectaturque sub ictu Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis 310 Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma? Tu campum noscas ante, exploresque trahendo, Qui ritus hostis: tu non, quæ copia rerum, Quæ natura loci, quod sit, rimabere sollers, Armorum genus? et stantem super omnia tela 315 Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est, Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto Jam victu Libys, et, belli fervore retuso, Laxa fides sociûm est: non hic domus hospita tecto 320 Invitat patrio, non fidæ moenibus urbes Excipiunt, renovatque pari se pube juventus. Tertia vix superest, crudo quæ venit Ibero, Turba virûm. Persta, et cauti meditamina belli Lentus ama: si qua interea invitaverit aura, 325 Adnueritque Deus, velox adcede secundis.» Cui breviter mæsto consul sic ore vicissim: «Mecum erit hæc prorsus pietas, mentemque feremus In Poenos, invicte, tuam: nec me unica fallit Cunctandi ratio, qua te grassante senescens 330 Hannibal obpressum vidit considere bellum. Sed quænam ira Deûm? consul datus alter, opinor, Ausoniæ est, alter Poenis: trahit omnia secum, Et metuit demens, alio ne consule Roma Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu; 335 Non tam sæva volet: nullus, qui portet in hostem, Subficit insano sonipes: incedere noctis, Quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis. 340 Tarpeiæ rupes, cognataque sanguine nobis Tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo Moenia felicis patriæ, quocumque vocabit Summa salus, testor, spreto discrimine iturum. Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti, 345 Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor Assaraci de gente domum, similemve videbit Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.» Sic tum diversa turbati mente petebant Castra duces: at prædictis jam sederat arvis 350 Ætolos Poenus servans ad prælia campos. Non alias majore virum, majore sub armis Agmine cornipedum concussa est Itala tellus. Quippe extrema simul gentique Urbique timebant, Nec spes certandi plus uno Marte dabatur. 355 Faunigenæ socio bella invasere Sicano Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna, Laurentique domo gaudent, et fonte Numici: Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit, Quos celso devexa jugo Junonia sedes 360 Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti; Quique inmite nemus Triviæ, quique ostia Tusci Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben. Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum Fortunæ Præneste jugis, Antemnaque prisco 365 Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici. Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam, Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur Simbruvio, rastrisque domant Æquicula rura. His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in ævo; 370 Sed jam signa dabat nascens in secula virtus. Non illis solitum crispare hastilia campo, Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis; Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses: Ære caput tecti surgunt super agmina cristis. 375 At quos ipsius mensis seposta Lyæi Setia, et incelebri miserunt valle Velitræ, Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto, Et quos pestifera Pomptini uligine campi, Qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro 380 Liventes coeno per squalida turbidus arva Cogit aquas Ufens, atque inficit æquora limo, Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum Scævola, cui diræ cælatur laudis honora Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes. 385 Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira In semet versa, sævitque in imagine virtus. Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram. Quîs Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur, 390 Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa, Quîs putri pinguis sulcaris Anagnia gleba, Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis Ducebat simul excitis; Soræque juventus Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes, 395 Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso Descendens Atina aberat, detritaque bellis Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro. At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum 400 Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum. Tullius æratas raptabat in agmina turmas, Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto. 405 Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus Ausoniæ populis ventura in secula civem! Ille, super Gangen, super exauditus et Indos, Inplebit terras voce, et furialia bella Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet 410 Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum. Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis. Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum 415 Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes. Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem, Conique inplumes, ac lævo tegmina crure. Ibant, et læti pars Sancum voce canebant, 420 Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant, Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus Dixisti populos magna ditione Sabinos. Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos, Horridus et squamis et equina Curio crista? 425 Pars belli quam magna venit! non æquore verso Tam creber fractis albescit fluctus in undis; Nec coetu leviore, ubi mille per agmina virgo Lunatis acies imitatur Martia peltis, Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon. 430 Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ, Et quîs litoreæ fumant altaria Cupræ, Quique Truentinas servant cum flumine turres, Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco Agmina sanguinea vibrant in nubila luce. 435 Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon, Murice nec Libyco; statque humectata Vomano Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli. Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe 440 Exutum formæ volitare per æthera jussit, Et sparsit plumis croceum fugientis honorem. Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis, Quîs Æsis regnator erat, fluvioque reliquit Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos. 445 Sed non ruricolæ firmarunt robore castra Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri. Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti Vertice contorquens undas per saxa Metaurus, Et lavat ingentem perfundens flumine sacro 450 Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor, Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena. Sed pater ingenti medios inlabitur amne Albula, et admota perstringit moenia ripa. 455 His urbes Arna, et lætis Mevania pratis, Hispellum, et duro monti per saxa recumbens Narnia, et infestum nebulis humentibus olim Iguvium, patuloque jacens sine moenibus arvo Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis 460 Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes. Ductor Piso viros spernaces mortis agebat Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci Æquabat senium, atque astu superaverat annos. 465 Is primam ante aciem pictis radiabat in armis, Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili. Jamque per Etruscos legio completa maniplos Rectorem magno spectabat nomine Galbam. Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro 470 Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres. Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ. Nec non Argolico dilectum litus Haleso Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ. 475 Adfuit et sacris interpres fulminis alis Fæsula, et antiquus Romanis moenibus horror Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas Nequidquam, pulsos Romæ inperitare Superbos. Tunc quos a niveis exegit Luna metallis, 480 Insignis portu, quo non spatiosior alter Innumeras cepisse rates, et claudere pontum, Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis. Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces, Et junxit totidem tacito terrore secures: 485 Hæc altas eboris decoravit honore curules, Et princeps Tyrio vestem prætexuit ostro: Hæc eadem pugnas adcendere protulit ære. His mixti Nepesina cohors, Æquique Falisci, Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique 490 Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta Haud procul, et sacrum Phoebo Soracte frequentant. Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus. Hæ bellare acies norant: at Marsica pubes 495 Et bellare manu, et chelydris cantare soporem, Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem. Æetæ prolem Anguitiam mala gramina primam Monstravisse ferunt, tactuque domare venena, Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes 500 Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis. Sed populis nomen posuit metuentior hospes, Quum fugeret Phrygias trans æquora Marsya Crenas, Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton. Marruvium, veteris celebratum nomine Marri, 505 Urbibus est illis caput, interiorque per udos Alba sedet campos, pomisque rependit aristas. Cetera in obscuro famæ, et sine nomine, vulgi Sed numero castella valent: conjungitur acer Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes. 510 Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles, Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi (Ut fama est) Calais, Boreæ quem rapta per auras Orithyia vago Geticis nutrivit in antris. Haud ullo levior bellis Vestina juventus 515 Agmina densavit, venatu dura ferarum: Quæ, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem, Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiæ. Marrucina simul Frentanis æmula pubes Corfini populos, magnumque Teate trahebat. 520 Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto Adsuetæ volucrem cælo demittere fundæ. Pectora pellis obit cæsi venatibus ursi. Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum E toto dabat ad bellum Campania tractu, 525 Ductorum adventu vicinis sedibus Osci Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclæ, Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque Antiphatæ compressa freto, stagnisque palustre 530 Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme. Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta Prole Dicarchea, multo cum milite Graia Illic Parthenope, ac Poeno non pervia Nola, Allifæ, et Clanio contemtæ semper Acerræ: 535 Sarrastis etiam populos totasque videres Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues Phlegræi legere sinus, Misenus, et ardens Ore giganteo sedes Ithacesia Baii. Non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea 540 Inarime, non antiqui saxosa Telonis Insula, nec parvis aberat Calatia muris; Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella: In primis Capua, heu! rebus servare serenis Inconsulta modum, et pravo peritura tumore. 545 Lætos rectoris formabat Scipio bello. Ille viris pila, et ferro circumdare pectus Addiderat: leviora domo de more parentum Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos; Aclydis usus erat, factæque ad rura bipennes. 550 Ipse inter medios venturæ ingentia laudis Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu Murales fossas, undosum frangere nando Indutus thoraca vadum: spectacula tanta Ante acies virtutis erant: sæpe alite planta 555 Ilia perfossum, et campi per aperta volantem Ipse pedes prævertit equum: sæpe arduus idem Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta. Martia frons, facilesque comæ, nec pone retroque Cæsaries brevior: flagrabant lumina miti 560 Adspectu, gratusque inerat visentibus horror. Adfuit et Samnis, nondum vergente favore Ad Poenos; sed nec veteri purgatus ab ira. Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus hærent, 565 Et quos aut Rufræ, quos aut Æsernia, quosve Obscura incultis Herdonia misit ab agris. Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum. 570 Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque Avertunt fluvio, somnique labore parantur. Additur his Calaber, Sallentinæque cohortes, Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus. Parebat legio audaci permissa Cethego, 575 Cui socias vires, atque indiscreta maniplis Arma recensebant; nunc sese ostendere miles Leucosiæ e scopulis, nunc quem Picentia Pæsto Misit, et exhaustæ mox Poeno Marte Cerillæ, Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt 580 Duritiem lapidum mersis inolescere ramis. Ille et pugnacis laudavit tela Salerni Falcatos enses, et quæ Buxentia pubes Aptabat dextris inrasæ robora clavæ. Ipse, humero exsertus gentili more parentum, 585 Difficili gaudebat equo, roburque juventæ Flexi cornipedis duro exercebat in ore. Vos etiam adcisæ desolatæque virorum Eridani gentes, nullo adtendente Deorum Votis tunc vestris, casura ruistis in arma. 590 Certavit Mutinæ quassata Placentia bello: Mantua mittenda certavit pube Cremonæ, Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu Evecta Aonio, et Smyrnæis æmula plectris. Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers 595 Arva coronantem nutrire Faventia pinum. Vercellæ, fuscique ferax Pollentia villi, Et quondam Teucris comes in Laurentia bella Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni. Quique gravi remo, limosis segniter undis, 600 Lenta paludosæ proscindunt stagna Ravennæ. Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti Euganea, profugique sacris Antenoris oris. Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis. Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni 605 In decus Hannibalis duros misere nepotes. Maxima tot populis rector fiducia Brutus Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem. Læta viro gravitas, ac mentis amabile pondus, Et sine tristitia virtus: non ille rigoris 610 Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat, Nec famam lævo quærebat limite vitæ. Addiderat ter mille viros, in Marte sagittæ Expertos, fidus Sicula regnator ab Ætna. Non totidem Ilva viros, sed lætos cingere ferrum, 615 Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo. Ignosset, quamvis avido committere pugnam, Varroni, quicumque simul tot tela videret. Tantis agminibus Rhoeteo litore quondam Fervere, quum magnæ Trojam invasere Mycenæ, 620 Mille rates vidit Leandrius Hellespontus. Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscæ, Defigunt diro signa infelicia vallo. Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina, Cessarunt Superi vicinas prodere clades. 625 Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis, Et celsæ toto ceciderunt aggere pinnæ, Nutantique ruens prostravit vertice silvas Garganus, fundoque imo mugivit anhelans Aufidus, et magno late distantia ponto 630 Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas. Quæsivit Calaber, subducta luce repente Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus: Obseditque frequens castrorum limina bubo. Nec densæ trepidis apium se involvere nubes 635 Cessarunt aquilis: non unus crine corusco Regnorum eversor rubuit letale cometes. Castra quoque et vallum rabidæ sub nocte silenti Inrupere feræ, raptique ante ora paventum Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros. 640 Ludificante etiam terroris imagine somnos, Gallorum visi bustis erumpere manes: Terque quaterque solo penitus tremuere revulsæ Tarpeiæ rupes: atque atro sanguine flumen Manavit Jovis in templis, lacrimæque vetusta 645 Effigie patris large fluxere Quirini. Major et horrificis sese extulit Allia ripis. Non Alpes sedere loco, non nocte dieve Ingentes inter stetit Apenninus hiatus. Axe super medio, Libyes a parte, coruscæ 650 In Latium venere faces, ruptusque fragore Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis. Ætnæos quoque contorquens e cautibus ignes Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis Phlegræus tetigit trepidantia sidera vertex. 655 Ecce inter medios belli præsagus, et ore Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet Miles castra feris, et anhelat clade futura. Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis Deficiunt campi; video per densa volantem 660 Agmina ductorem Libyæ, currusque citatos Arma virum super atque artus et signa trahentem. Turbinibus furit insanis, et prælia ventus Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor ævi Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris 665 Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus. Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans Aufidus, ac victrix insultat bellua campis. 670 Gestat Agenoreus nostro de more secures Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces. In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi. O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis? Congesto, lævæ quodcumque avellitur, auro 675 Metitur Latias victrix Carthago ruinas.