# Punicorum Libri Septemdecim

## Part 12

Book page: https://www.cyberlibrary.org/la/books/punicorum-libri-septemdecim-27219/index.md

Jam, Tartessiaco quos solverat æquore, Titan In noctem diffusus equos jungebat Eois Litoribus, primique novo Phaethonte retecti Seres lanigeris repetebant vellera lucis. Et foeda ante oculos strages, propiusque patebat 5 Insani Mavortis opus: simul arma virique Ac mixtus sonipes, dextræque in vulnere, cæsi Hærentes hastis: passim clipeique, jubæque, Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat 10 Frustra seminecum quærentia lumina cælum. Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo Æternum tumulis orbata cadavera ponto. Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus. Bruttius ingenti miserandæ cædis acervo, 15 Non æquum ostentans confosso corpore Martem, Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat Per stragem, nervis interlabentibus, artus, Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit 20 Plus ævi, nec magnanima puer addere sese Pubescente gena castris optarat, et acri Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor Obrueret bello Divis melioribus arma. Inde honor ac sacræ custodia Marte sub omni 25 Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti. Namque necis certus, captæ prohibere nequiret Quum Poenos aquilæ, postquam subsidere fata Viderat et magna pugnam inclinare ruina, Occulere interdum et terræ mandare parabat. 30 Sed, subitis victus telis, labentia membra Prostravit super, atque injecta morte tegebat. Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore Reddita, vicini de strage cadaveris hasta Erigitur, soloque vigens conamine late 35 Stagnantem cæde et facilem discedere terram Ense fodit, clausamque aquilæ infelicis adorans Effigiem, palmis languentibus æquat arenas. Supremus fessi tenues tum cessit in auras Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem. 40 Juxta cernere erat meritæ sibi poscere carmen Virtutis sacram rabiem. Lævinus ab alto Priverno, vitis Latiæ præsignis honore, Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis 45 Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo Invenit Marti telum dolor. Ore cruento Pugnatum, ferrique vicem dens præbuit iræ. Jam laceræ nares, foedataque lumina morsu, Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris 50 Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus: Nec satias, donec mandentia linqueret ora Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret. Talia dum præbet tristis miracula virtus, Diverso interea fugientes saucia turba 55 Jactantur casu, silvisque per avia cæcis Ablati furtim multo cum vulnere solos Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura Exterrent, pennaque levi commota volucris. Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba 60 Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta. Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles, Qui longum semper fama gliscente per ævum, Infidis servasse fidem memorabere Poenis, Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella 65 Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem, Et dulces tristi repetebat sorte penates Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractæ Innitens hastæ, furtoque ereptus opacæ 70 Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva, Ac fessus parvi (quæcumque ibi fata darentur) Limina pulsabat tecti; quum membra cubili Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis Miles, et haud surda tractarat prælia fama) 75 Procedit, renovata focis et paupere Vesta Lumina prætendens, utque ora agnovit, et ægrum Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!) Lapsantes fultum truncata cuspide gressus, Funesti rumore mali jam saucius aures: 80 «Quod scelus, o nimius vitæ, nimiumque ferendis Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi, Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis, Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta 85 Expulerint eversa meo de corde, dolorem. Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro Regulus, ac stirpem tantæ perjura recidit Surgentem Carthago domus.» Inde ægra reponit Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe 90 Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha, Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus. Exin cura seni, tristem depellere fesso Ore sitim, et parca vires arcessere mensa. 95 Quæ postquam properata, sopor sua munera tandem Adplicat, et mitem fundit per membra quietem. Necdum exorta dies, Marus instat vulneris æstus Expertis medicare modis, gratumque teporem, Exutus senium, trepida pietate ministrat. 100 Hic juvenis, mæstos tollens ad sidera vultus, Cum gemitu lacrimisque simul: «Si culmina nondum Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini, Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis 105 Æquos Iliacis oculos. Amisimus Alpes, Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater Stragibus Eridanus, tuque insignite tropæis Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni. Sed quid ego hæc? gravior quanto vis ecce malorum! 110 Vidi crescentes Trasymeni cædibus undas, Prostrataque virum mole: inter tela cadentem Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes, Dignam me poenæ tum nobilitate paternæ Strage hostis quæsisse necem, ni tristia letum, 115 Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.» Cetera acerbantem questu lenire laborans Effatur senior: «Patrio, fortissime, ritu Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus. Talis lege Deum clivoso tramite vitæ 120 Per varios præceps casus rota volvitur ævi. Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo Inferior, tuus ille parens decora alta paravit Restando adversis, nec virtutem exuit ullam 125 Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus. Vix puerile mihi tempus confecerat ætas, Quum primo malas signabat Regulus ævo. Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos, Donec Dîs Italæ visum est exstinguere lumen 130 Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat. Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo Quæ cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis 135 Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona Non prælatus eques. Verum superavit honores Omnes hasta meos; cui me libare Lyæi Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam.» «Turbidus arentes lento pede sulcat arenas 140 Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne Victus limosas extendere latius undas, Et stagnante vado patulos involvere campos. Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus, Per ripas læti sævis consedimus arvis. 145 Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris Servabat sine sole nemus, crassusque per auras Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem. Intus dira domus, curvoque inmanis in antro Sub terras specus, et tristes sine luce tenebræ. 150 Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira Telluris genitum, cui par vix viderit ætas Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos. Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis 155 Alvum deprensi satiabant fonte leones, Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis Armenta, et tractæ foeda gravitate per auras, Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant Ossa solo informi, lateque repletus et asper 160 Vastatis gregibus nigro ructabat in antro. Isque ubi ferventi concepta incendia pastu Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis, Nondum etiam toto demersus corpore in amnem Jam caput adversæ ponebat margine ripæ. 165 Inprudens tantæ pestis gradiebar, Aquino Apenninicola atque Umbro comitatus Avente: Scire nemus, pacemque loci explorare libebat. Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus Horror, et occulto riguerunt frigore membra. 170 Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes Arcano gressus audemus credere luco. Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri Tartareus turbo, atque insano sævior Euro 175 Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa Tempestas oritur, mixtam stridore procellam Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri, Atque antrum ruere, et visi procedere Manes. 180 Quantis armati cælum petiere Gigantes Anguibus, aut quantus Lernæ lassavit in undis Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes Auro servavit ramos Junonius anguis; Tantus disjecta tellure sub astra coruscum 185 Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam Dispersit saniem, et cælum foedavit hiatu. Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum Inplebant nemus. At subita formidine cæcus, 190 Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant) Antiquæ quercus ingenti robore sese Occulit, infandum si possit fallere monstrum. Vix egomet credo: spiris ingentibus arte Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam 195 Evertit fundo, et radicibus eruit imis. Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris (Vidi respiciens), obscoena condidit alvo. Infelix fluvio sese, et torrentibus undis 200 Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus. Hunc medio invasit fluctu, ripæque relatos (Heu genus infandum leti!) depascitur artus. «Sic dirum nobis et lamentabile monstrum Effugisse datur. Quantum mens ægra sinebat, 205 Adpropero gressum, et ductori singula pando. Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos. Utque erat in pugnas, et Martem, et prælia, et hostem Igneus, et magna audendi flagrabat amore, Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni 210 Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim Consequitur jusso manus, et muralia portat Ballistas tormenta graves, suetamque movere Excelsas turres inmensæ cuspidis hastam. 215 Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam Cornea gramineum persultans ungula campum; Percitus hinnitu serpens evolvitur antro, Et Stygios æstus fumanti exsibilat ore. Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis: 220 At nemus adrectæ et procera cacumina saltus Exsuperant cristæ; trifido vibrata per auras Lingua micat motu, atque adsultans æthera lambit. Ut vero strepuere tubæ, conterritus alte Inmensum adtollit corpus, tergoque residens 225 Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris. Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens Contortos orbes directo corpore totam Extendit molem, subitoque propinquus in ora Lato distantum spatio venit: omnis anhelat 230 Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes. Arduus ille super tumidis cervicibus altum Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet 235 Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram Absorbet saniem, et tabo manante per ora Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit, Cedebant jam signa retro, victorque catervas Longius avectas adflatus peste premebat; 240 Quum ductor, propere revocatam in prælia turmam Vocibus inpellens, «Serpentine, Itala pubes, Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes Halitus, ac viso mens ægra effluxit hiatu; 245 Ibo alacer, solusque manus componere monstro Subficiam.» Clamans hæc, atque interritus hastam Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto. Venit in adversam non vano turbine frontem Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis 250 Contra ardore feræ, capiti tremebunda resedit. Clamor ad astra datur, vocesque repente profusæ Æthereas adiere domos. Furit ilicet ira Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori, Et chalybem longo tum primum passus in ævo. 255 Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi Instantem elusisset equo, rursusque secutum Cornipedis gyros flexi curvamine tergi Detortis læva celer effugisset habenis. 260 «At non spectator Marus inter talia segni Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca Lambebat lingua fessi certamine terga Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox 265 In memet sævi serpentis prælia verto. Hinc imitata cohors certatim spicula dextris Congerit, alternasque ferum diducit in iras, Donec murali ballista coercuit ictu. Tum fractus demum vires: nec jam amplius ægra 270 Consuetum ad nisus spina præstante rigorem, Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat. Jamque alvo penitus demersa falarica sedit, Et geminum volucres lumen rapuere sagittæ: Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer 275 Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti Hæret humi, lassoque tamen minitatur hiatu; Donec tormentis stridens, magnoque fragore Discussit trabs acta caput, longoque resolvens 280 Aggere se ripæ, tandem exhalavit in auras Liventem nebulam fugientis ab ore veneni. «Erupit tristi fluvio mugitus et imis Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum, Et resonæ silvis ulularunt flebile ripæ. 285 Heu quantis luimus mox tristia prælia damnis! Quantaque supplicia et quales exhausimus iras! Nec tacuere pii vates, famulumque sororum Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda, Nos violasse manu seris monuere periclis. 290 «Hæc tunc hasta decus nobis pretiumque secundi Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente, Princeps quæ sacro bibit e serpente cruorem.» Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat Serranus, medioque viri sermone profatur: 295 «Huic si vita duci nostrum durasset in ævum, Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas, Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges.» Tum senior, «Magnas, inquit, de sanguine poenas Percepit Tyrio, et præsumta piacula mortis. 300 Nam defecta viris et opes adtrita, supinas Africa tendebat palmas, quum sidere diro Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne. Nulla viro species, decorisque et frontis egenum Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris 305 Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus. Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro, Et duris facilem per inhospita ducere vitam, Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli, Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis 310 Taygeta, hunc unum non durassetis opacis Eurotæ ripis! Vidissem moenia flammis Phoenissa eruere; aut certe non horrida fata Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni Exutos servans portabo in Tartara luctus. 315 «Consertæ campis acies, multusque per arva Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira. Hic inter medios memorandis Regulus ausis Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat, Nec repetenda dabat letali vulnera dextra. 320 Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam Pendentem terris pariter pontoque minatur, Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor, Et pelago trepidat subductis navita velis. 325 «At fraudem nectens, socios ubi concava saxa Claudebant, vertit subito certamine Graius, Et dat terga celer ficta formidine ductor. Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor In foveam parco tectam velamine frondis 330 Ducit nocte lupos positæ balatibus agnæ. «Abripuit traxitque virum fax mentis honestæ Gloria, et incerti fallax fiducia Martis. Non socios comitumve manus, non arma sequentum Respicere; insano pugnæ tendebat amore 335 Jam solus, nubes subito quum densa Laconum Saxosis latebris intento ad prælia circum Funditur, et Poena insurgit vis sæva virorum. O diram Latio lucem, fastisque notandam! Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi 340 Nata tuæ, tristi damnatur sorte catenæ. Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho Visa es, Carthago, Superis! quæ poena sequetur Digna satis tali pollutos Marte Laconas? 345 «At nova Elissæi jurato foedera Patres Consultant mandare duci, pacisque sequestrem Mittere, poscentes vinctam inter prælia pubem, Captivamque manum ductore rependere nostro. «Nec mora; jam stabat primis in litoris undis 350 Navali propulsa ratis; jam nautica pubes Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta Transtra novant: his intortos aptare rudentes; His studium erecto componere carbasa malo. Unca locant prora curvati pondera ferri. 355 Ante omnes doctus pelagi, rectorque carinæ Puppim aptat clavumque Cothon: micat æreus alta Fulgor aqua trifidi splendentis in æquore rostri. Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti Rerum ad tempus opem: mediæ stat margine puppis, 360 Qui voce alternos nautarum temperet ictus, Et remis dictet sonitum, pariterque relatis Ad numerum plaudat resonantia cærula tonsis. «Postquam confectum nautis opus, horaque cursus, Atque armata ratis, ventoque dedere profundum, 365 Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque. Per medios coetus trahit atque inimica per ora Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra Pacatus frontem; qualis quum litora primum Adtigit adpulsa rector Sidonia classe. 370 Adcessi comes haud ipso renuente, ratique Inpositus mæstis socium me casibus addo. Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile, Et certare malis urgentibus, hoste putabat Devicto majus; nec tam fugisse cavendo 375 Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo. Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque Tangere si miseris licuisset, corda moveri Posse viri, et vestro certe mitescere fletu. 380 Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam Esse viro, et nostræ similem inter tristia mentem, Quum tandem patriæ Tiberino adlabimur amni. Servabam vultus ducis ac prodentia sensum Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem. 385 Si qua fides, unum, puer, inter mille labores, Unum etiam in patria, sævaque in Agenoris urbe, Atque unum vidi poenæ quoque tempore vultum. Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui 390 Inplentur colles; strepit altis Albula ripis. «Ipsi Poenorum proceres, inmitia corda, Ad patrios certant cultus revocare, togæque Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu Et matrum turba, juvenumque dolore profuso, 395 Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul Tendebat dextram, et patria vestigia primus Ponentem terra obcursu celebrabat amico. Conlegit gressum; monitusque recedere consul, Nec summum violare decus: cingente superba 400 Poenorum turba, captivoque agmine septus Ibat, et invidiam cælo Divisque ferebat. «Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus, Infelix nimia magni virtute mariti, Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus. 405 Agnoscisne diem? an teneris non hæsit in annis? Atque ea postquam habitu juxta et velamine Poeno Deformem adspexit, fusis ululatibus ægra Labitur, et gelidos mortis color occupat artus. Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre 410 Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta Adfatus, jubet et vestros et conjugis una Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille Luctibus, et nunquam submissus colla dolori.» Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis, 415 «Magne parens, inquit, quo majus numine nobis Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti, Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore 420 Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra Non licitum? leviora forent hæc vulnera quantum, Si ferre ad Manes infixos mente daretur Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor Ni, Mare, (nam primo tunc hærebamus in ævo) 425 Humana major species erat: horrida cano Vertice descendens ingentia colla tegebat Cæsaries, frontique coma squalente sedebat Terribilis decor, atque animi venerabile pondus. Nil posthac oculis simile incidit.» Excipit inde 430 Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu, «Quid, quum præteritis invisa penatibus, inquit, Hospitia, et sedes Poenorum intravit acerbas? Adfixi clipei, currusque et spicula, nota Ædibus in parvis magni monimenta triumphi, 435 Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo Clamabat, «Quo fers gressus? non Punicus hic est, Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri Casta tori, domus et patrium sine crimine servat Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro, 440 Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes Hæc est, unde ingens humeris fulgentibus ostro Vidisti Latios consul procedere fasces, Unde ire in Martem, quo capta referre solebas, 445 Et victor mecum suspendere postibus arma. Non ego complexus, et sanctæ foedera tædæ, Conjugiumve peto: patrios damnare penates Absiste, ac natis fas duc concedere noctem.» «Hos inter fletus, junctus vestigia Poenis 450 Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit. Vixdum clara dies summa lustrabat in Oeta Herculei monimenta rogi, quum consul adire Adcirique jubet Libyas: tum limina templi Vidimus intrantem: quæ consultata Senatus, 455 Quasve viri voces extremum Curia mærens Audierit, placido nobis ipse edidit ore. «Intulit ut gressus, certatim voce manuque Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant: Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est. 460 At circumfusi non secius undique dextram Prensare, ac, patriæ ductorem nomine tanto Redderet, orabant: captiva posse redemtum Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces Arsuras dextra, fuerit quæ vincta catenis. 465 Tum palmas simul adtollens ac lumina cælo: «Justitiæ rectique dator, qui cuncta gubernas, Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno, Quos reditus testes jurata mente vocavi, Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri 470 Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit, Stante fide reditus, et salvo foedere poenæ. Sic nobis rerum exitio desistite honorem Tendere: tot bellis, totque annis fregimus ævum: Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent 475 Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam, Dum fuit, a duro cessavit munere Martis Regulus: exsangui spectatis corpore nomen. At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro 480 Pectora, captivos nostra pensare senecta. Ite dolos contra; gensque astu fallere læta Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit. Nec vero placeat, nisi quæ de more parentum Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere 485 Hæc referenda, pari libeat si pendere bellum Foedere, et ex æquo geminas conscribere leges. Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates, Talia quam videam ferientes pacta Latinos.» «Hæc fatus Tyriæ sese jam reddidit iræ; 490 Nec monitus spernente graves fidosque Senatu, Poenorum dimissa cohors, quæ mæsta repulsa, Ac minitans capto, patrias properabat ad oras. Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens Personat et luctu campus: revocare libebat 495 Interdum, et justo raptum retinere dolore. «At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum Vociferans, celerem gressum referebat ad undas: «Tollite me, Libyes, comitem poenæque necisque. 500 Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem Terrarum pelagique pati, cælique labores. Non ego Amyclæum ductorem in prælia misi, Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis. 505 Cur usque ad Poenos miseram fugis? adcipe mecum Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras Flectemus lacrimis: aut, si præcluserit aures Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam, 510 In patria moriamur: adest comes ultima fati!» «Has inter voces, vinclis resoluta moveri Paulatim, et ripa coepit decedere puppis. Tum vero infelix, mentem furiata dolore, Exclamat, fessas tendens ad litora palmas: 515 «En, qui se jactat Libyæ, populisque nefandis, Atque hosti servare fidem! data foedera nobis, Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?» Ultima vox duras hæc tunc penetravit ad aures: Cetera percussi vetuerunt noscere remi. 520 «Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras, Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata Æquor, et inmensas curva trabe findimus undas. Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri 525 Frangeret, optabam: letum id commune fuisset. Sed nos ad poenam moderato flamine lenes Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori. «Infelix vidi, patriamque remissus in urbem Narrator poenæ dura mercede reverti. 530 Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum, Pygmalioneam tentarem expromere gentem, Si majus quidquam toto vidisset in orbe Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis Edidit exemplum virtus: pudet addere questus 535 Suppliciis, quæ spectavi placido ore ferentem. Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus. «Præfixo paribus ligno mucronibus omnes Armantur laterum crates, densumque per artem 540 Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis Quocumque inflexum producto tempore torpor Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus. Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos 545 Hæc superat currus: longo revirescet in ævo Gloria, dum cæli sedem terrasque tenebit Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen, Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata Audire horrebunt a te calcata minores.» 550 Hæc Marus, et mæsta refovebat vulnera cura. Interea, rapidas perfusa cruoribus alas, Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda, Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem. Allia, et infandi Senones, captæque recursat 555 Adtonitis arcis facies: excussit habenas Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo. Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur, Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela. Ast aliæ, laceris canentes crinibus, alta 560 Verrunt tecta Deûm, et seris post fata suorum Sollicitant precibus: requiem tenebræque diesque Amisere: jacent portis, ululante dolore, Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum, 565 Nec lætis sat certa fides, iterumque morantur Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati, Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures Percussæ graviore malo: metus inde, negatum Si scire, et dubius responsi nuntius hæsit. 570 Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo Corpora, sollicite læti funduntur, et ipsis Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant. Hic inter trepidos, curæ venerandus, agebat Serranum Marus; atque olim post fata mariti 575 Non egressa domum vitato Marcia coetu, Et lucem causa natorum passa, ruebat In luctum similem antiquo: turbata repente Agnoscensque Marum, «Fidei comes inclite magnæ, Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte 580 Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro? Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis Abripiat, poenæque instauret monstra paternæ, Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam, Ne patrias iras, animosque in prælia ferres; 585 Neu te belligeri stimularet in arma parentis Triste decus? Nimium vivacis dura senectæ Supplicia expendi: quæso, jam parcite, si qua Numina pugnastis nobis.» At cladis acerbæ Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis 590 Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli Certatur, pulsusque timor graviore periclo. Maxima curarum, rectorem ponere castris, Cui Latium et moles rerum quassata recumbat, Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti 595 Ausoniæ, atque Italis tempus protendere regnis Cura fuit: nam Tyrrhenos, Poenumque secundis Albana surgens respexerat arce tumentem, Qui ferre in muros victricia signa parabat. Tum quassans caput, «Haud unquam tibi Jupiter, inquit, 600 O juvenis, dederit portas transcendere Romæ, Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles Cædibus, et ripas fluviorum exire Latino Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem, Murisque adspirare veto.» Quater inde coruscum 605 Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit Mæonidum tellus, atramque per æthera volvens Abrupto fregit cælo super agmina nubem. Nec Poenum avertisse satis: dat numine magno Æneadis, gentem gremio deponere tuto 610 Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas Credere ductori. Cui postquam tradita belli Jura videt: «Non hunc, inquit, superaverit unquam Invidia, aut blando popularis gloria fuco, Non astus fallax, non præda, aliusve cupido. 615 Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta Mente capax; par ingenium castrisque togæque.» Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum. Hic, circumspectis nulli deprensus in armis, Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum 620 Gaudebat reducem patriæ adnumerare reversus, Duxerat egrediens quam secum in prælia, pubem. Nec membris quisquam, natove pepercit amato Acrius; aut vidit socium per bella cruorem Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor 625 Hostili, plenis repetebat moenia castris. Stirpe genus clarum, cæloque adfinis origo: Nam remeans longis olim Tirynthius oris, Et triplicis monstri famam, et spectacula captas Mira boves hac, qua fulgent nunc moenia Romæ, 630 Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat Inter desertos fundata Palatia dumos Paupere sub populo ductor; quum regia virgo, Hospite victa sacro, Fabium de crimine læto Procreat, et magni commiscet seminis ortus 635 Arcas in Herculeos mater ventura nepotes. Ter centum domus hæc Fabios armavit in hostem, Limine progressos uno; pulcherrima quorum Cunctando Fabius superavit facta, ducemque Hannibalem æquando: tantus tunc, Poene, fuisti! 640 Dum se perculsi renovant in bella Latini, Turbatus Jove, et exuta spe moenia Romæ Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat Hannibal, excelso summi qua vertice montis Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis 645 Projecta in campis nebulas exhalat inertes, Et sedet ingentem pascens Mevania taurum, Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros Picenum dives prædæ; atque, errantibus armis, Quo spolia invitant, transfert populantia signa; 650 Donec pestiferos mitis Campania cursus Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit. Hic dum stagnosi spectat templumque domosque Literni ductor, varia splendentia cernit Pictura, belli patribus monimenta prioris 655 Exhausti (nam porticibus signata manebant), Quîs inerat longus rerum et spectabilis ordo. Primus bella truci suadebat Regulus ore, Bella neganda, viro si noscere fata daretur! At princeps Poenis indicta more parentum 660 Appius adstabat pugna, lauroque revinctus Justum Sarrana ducebat cæde triumphum. Æquoreum juxta decus, et navale tropæum, Rostra gerens, nivea surgebat mole columna: Exuvias Marti donumque Duilius, alto 665 Ante omnes mersa Poenorum classe, dicabat: Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque Post epulas tibicen adest; castosque penates Insignis læti repetebat murmure cantus. Cernit et extremos defuncti civis honores: 670 Scipio ductoris celebrabat funera Poeni, Sardoa victor terra. Videt inde ruentem Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem; Instabat crista fulgens, et terga premebat Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon, 675 Et Garamas positis dedebant oppida telis. Lentus arenoso spumabat Bagrada campo Viperea sanie, turmisque minantibus ultro Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat. Nec non projectum puppi, frustraque vocantem 680 Numina, Amyclæum mergebat perfida ponto Rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas Xanthippus digni pendebat in æquore leti. Addiderant geminas medio consurgere fluctu Ægates; laceræ circum fragmenta videres 685 Classis, et effusos fluitare in gurgite Poenos. Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura Captivas puppes ad litora victor agebat. Hæc inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar, Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum 690 Totius in sese vulgi converterat ora. Sed pacis faciem, et pollutas foederis aras, Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos Cernere erat: strictas trepida cervice secures Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis 695 Orantes veniam, jurabant inrita pacta. Hæc Eryce e summo spectabat læta Dione. Quæ postquam infesto percensuit omnia vultu Adridens Poenus, lenta proclamat ab ira: «Non leviora dabis nostris inscribere tectis 700 Acta meæ dextræ: captam, Carthago, Saguntum Da spectare, simul ferro flammaque ruentem; Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque. 705 Addes Ticini spumantes sanguine ripas, Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis Flaminius: fugiat consul manante cruore Scipio, et ad socios nati cervice vehatur. 710 Hæc mitte in populos, et adhuc majora dabuntur. Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem. Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite, O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur, 715 In cineres monimenta date, atque involvite flammis.»