Part 6

Nihil autem est quod me ista natura magis expresse doceat quam quod habeam corpus, cui male est cum dolorem sentio: quod cibo, vel potu indiget, cum famem, aut sitim patior, et similia; nec proinde dubitare debeo, quin aliquid in eo sit veritatis.

Docet etiam natura per istos sensus | doloris, famis, sitis, etc. [102] me non tantum adesse meo corpori ut nauta adest navigio, sed illi arctissime esse conjunctum, et quasi permixtum, adeo ut unum quid cum illo componam; alioqui enim cum corpus laeditur, ego, qui nihil aliud sum quam res cogitans, non sentirem idcirco dolorem, sed puro intellectu laesionem istam perciperem, ut nauta visu percipit, si quid in nave frangatur; et cum corpus cibo, vel potu indiget, hoc ipsum expresse intelligerem, non confusos famis et sitis sensus haberem. Nam certe isti sensus sitis, famis, doloris, etc. nihil aliud sunt quam confusi quidam cogitandi modi ab unione et quasi permixtione mentis cum corpore exorti.

Praeterea etiam doceor a natura varia circa meum corpus alia corpora existere, ex quibus nonnulla mihi prosequenda sunt, alia fugienda. Et certe ex eo quod valde diversos sentiam colores, sonos, odores, sapores, calorem, duritiem, et similia, recte concludo, aliquas esse in corporibus, a quibus variae istae sensuum perceptiones | [103] adveniunt, varietates iis respondentes, etiamsi forte iis non similes; atque ex eo quod quaedam ex illis perceptionibus, mihi gratae sint, aliae ingratae, plane certum est meum corpus, sive potius me totum, quatenus ex corpore et mente sum compositus, variis commodis et incommodis a circumjacentibus corporibus affici posse.

Multa vero alia sunt quae, etsi videar a natura doctus esse, non tamen revera ab ipsa, sed a consuetudine quadam inconsiderate judicandi accepi, atque ideo(57) falsa esse facile contingit; ut quod omne spatium, in quo nihil plane occurrit quod meos sensus moveat, sit vacuum; quod in corpore, exempli gratia, calido aliquid sit plane simile ideae caloris quae in me est: in albo aut viridi sit eadem albedo aut viriditas quam sentio; in amaro aut dulci idem sapor et sic de caeteris; quod et astra et turres, et quaevis alia remota corpora ejus sint tantum magnitudinis et figurae, quam sensibus meis exhibent, et alia ejusmodi. Sed ne quid in hac re non satis distincte percipiam, accura|tius [104] debeo definire quid proprie intelligam, cum dico me aliquid doceri a natura; nempe hic naturam strictius sumo, quam pro complexione eorum omnium quae mihi a Deo tributa sunt; in hac enim complexione multa continentur quae ad mentem solam pertinent, ut quod percipiam id quod factum est infectum esse non posse, et reliqua omnia quae lumine naturali sunt nota, de quibus hic non est sermo; multa etiam quae ad solum corpus spectant, ut quod deorsum tendat, et similia de quibus etiam non ago, sed de iis tantum quae mihi ut composito ex mente et corpore a Deo tributa sunt. Ideoque haec natura docet quidem ea refugere quae sensum doloris inferunt et ea prosequi quae sensum voluptatis, et talia; sed non apparet illam praeterea nos docere ut quicquam ex istis sensuum perceptionibus sine praevio intellectus examine de rebus extra nos positis concludamus, quia de iis verum scire ad mentem solam, non autem ad compositum videtur pertinere. Ita quamvis stella non magis oculum | meum quam ignis exiguae facis afficiat, nulla tamen in eo [105] realis, sive positiva propensio est ad credendum illam non esse majorem, sed hoc sine ratione ab ineunte aetate judicavi; et quamvis ad ignem accedens sentio calorem, ut etiam ad eundem nimis prope accedens sentio dolorem, nulla profecto ratio est quae suadeat in igne aliquid esse simile isti calori; ut neque etiam isti dolori, sed tantummodo in eo aliquid esse, quodcunque demum sit, quod istos in nobis sensus caloris vel doloris efficiat: et quamvis etiam in aliquo spatio nihil sit quod moveat sensum, non ideo sequitur in eo nullum esse corpus, sed video me in his aliisque permultis ordinem naturae pervertere esse assuetum, quia nempe sensuum perceptionibus, quae proprie tantum a natura datae sunt ad menti significandum quaenam composito, cujus pars est, commoda sint vel incommoda, et eatenus sunt satis clarae et distinctae, utor tanquam regulis certis ad immediate dignoscendum quaenam sit corporum extra nos positorum essentia, de qua tamen | nihil nisi valde obscure et [106] confuse significant.

Atqui jam ante satis perspexi qua ratione, non obstante Dei bonitate, judicia mea falsa esse contingat. Sed nova hic occurrit difficultas circa illa ipsa quae tanquam persequenda vel fugienda mihi a natura exhibentur; atque etiam circa internos sensus in quibus errores videor deprehendisse: Ut cum quis grato cibi alicujus sapore delusus venenum intus latens assumit. Sed nempe tunc tantum a natura impellitur ad illud appetendum in quo gratus sapor consistit; non autem ad venenum quod plane ignorat; nihilque hinc aliud concludi potest quam naturam istam non esse omnisciam: quod non mirum, quia, cum homo sit res limitata, non alia illi competit quam limitatae perfectionis.

At vero non raro etiam in iis erramus ad quae a natura impellimur; ut cum ii qui aegrotant, potum vel cibum appetunt sibi paulo post nociturum. Dici forsan hic poterit illos ob id errare quod natura eorum sit corrupta: sed | hoc difficultatem non tollit, quia non minus [107] vere homo aegrotus creatura Dei est quam sanus; nec proinde minus videtur repugnare illum a Deo fallacem naturam habere. Atque ut horologium ex rotis, et ponderibus confectum non minus accurate leges omnes naturae observat, cum male fabricatum est, et horas non recte indicat, quam cum omni ex parte artificis voto satisfacit: ita, si considerem hominis corpus quatenus machinamentum quoddam est ex ossibus, nervis, musculis, venis, sanguine, et pellibus ita aptum et compositum, ut, etiamsi nulla in eo mens existeret, eosdem tamen haberet omnes motus qui nunc in eo non ab imperio voluntatis, nec proinde a mente procedunt(58), facile agnosco illi aeque naturale fore, si, exempli causa, hydrope laboret, eam faucium ariditatem pati quae sitis sensum menti inferre solet, atque etiam ab illa ejus nervos, et reliquas partes ita disponi ut potum sumat ex quo morbus augeatur; quam, cum nullum tale in eo vitium est, a | simili faucium siccitate moveri ad potum [108] sibi utilem assumendum. Et quamvis respiciens ad praeconceptum horologii usum dicere possim illud, cum horas non recte indicat, a natura sua deflectere; atque eodem modo considerans machinamentum humani corporis tanquam comparatum ad motus qui in eo fieri solent, putem illud etiam a natura sua aberrare, si ejus fauces sint aridae, cum potus ad ipsius conservationem non prodest; satis tamen animadverto hanc ultimam naturae acceptionem ab altera multum differre; haec enim nihil aliud est quam denominatio a cogitatione mea hominem aegrotum, et horologium male fabricatum, cum idea hominis sani, et horologii recte facti comparante dependens, rebusque de quibus dicitur extrinseca; per illam vero aliquid intelligo quod revera in rebus reperitur, ac proinde nonnihil habet veritatis.

At(59) certe, etiamsi respiciendo ad corpus hydrope laborans, sit tantum denominatio extrinseca, cum dicitur ejus | natura esse corrupta, [109] ex eo quod aridas habeat fauces, nec tamen egeat potu; respiciendo tamen ad compositum, sive ad mentem tali corpori unitam, non est pura denominatio, sed verus error naturae quod sitiat cum potus est ipsi nociturus; ideoque hic remanet inquirendum quo pacto bonitas Dei non impediat, quo minus natura sic sumpta sit fallax.

Nempe imprimis hic adverto magnam esse differentiam inter mentem et corpus, in eo quod corpus ex natura sua sit semper divisibile, mens autem plane indivisibilis; nam sane cum hanc considero, sive meipsum quatenus sum tantum res cogitans, nullas in me partes possum distinguere, sed rem plane unam et integram me esse intelligo: et quamvis toti corpori tota mens unita esse videatur, abscisso tamen pede, vel brachio, vel quavis alia corporis parte, nihil ideo de mente subductum esse cognosco; neque etiam facultates volendi, sentiendi, intelligendi, etc. ejus partes dici possunt, quia una et eadem mens est quae vult, quae sentit, quae intel|ligit. Contra vero nulla res [110] corporea, sive extensa potest a me cogitari(60) quam non facile in partes cogitatione dividam, atque hoc ipso illam divisibilem esse intelligam: quod unum sufficeret ad me docendum, mentem a corpore omnino esse diversam, si nondum(61) illud aliunde satis scirem.

Deinde adverto mentem non ab omnibus corporis partibus immediate affici, sed tantummodo a cerebro, vel forte etiam ab una tantum exigua ejus parte, nempe ab ea in qua dicitur esse sensus communis; quae quotiescunque eodem modo est disposita, menti idem exhibet, etiamsi reliquae corporis partes diversis interim modis possint se habere, ut probant innumera experimenta quae hic recensere non est opus.

Adverto praeterea eam esse corporis naturam, ut nulla ejus pars possit ab alia parte aliquantum remota moveri, quin possit etiam moveri eodem modo a qualibet ex iis, quae interjacent, quamvis illa remotior nihil agat. Ut, exempli causa, in fune A, B, C, D, si trahatur ejus ultima pars D, non alio pacto mo|vebitur prima A, quam moveri etiam [111] posset, si traheretur una ex intermediis B, vel C, et ultima D maneret immota. Nec dissimili ratione, cum sentio dolorem pedis, docuit me Physica, sensum illum fieri ope nervorum per pedem sparsorum, qui inde ad cerebrum usque funium instar extensi, dum trahuntur in pede, trahunt etiam intimas cerebri partes ad quas pertingunt, quemdamque motum in iis excitant, qui institutus est a natura, ut mentem afficiat sensu doloris tanquam in pede existentis. Sed quia illi nervi per tibiam, crus, lumbos, dorsum, et collum transire debent, ut a pede ad cerebrum perveniant, potest contingere, ut etiamsi eorum pars quae est in pede non attingatur, sed aliqua tantum ex intermediis, idem plane ille motus fiat in cerebro qui fit pede male affecto, ex quo necesse erit ut mens sentiat eundem dolorem, et idem de quolibet alio sensu est putandum.

Adverto denique quandoquidem unusquisque ex motibus qui fiunt in ea | parte cerebri quae immediate mentem afficit, non nisi unum [112] aliquem sensum illi infert, nihil hac in re melius posse excogitari, quam si eum inferat qui ex omnibus quos inferre potest ad hominis sani conservationem quam maxime, et quam frequentissime conducit. Experientiam autem testari tales esse omnes sensus nobis a natura inditos; ac proinde nihil plane in iis reperiri, quod non(62) Dei potentiam, bonitatemque testetur. Ita, exempli causa, cum nervi qui sunt in pede, vehementer, et praeter consuetudinem moventur, ille eorum motus per spinae dorsi medullam ad intima cerebri pertingens ibi menti signum dat ad aliquid sentiendum, nempe dolorem tanquam in pede existentem, a quo illa excitatur ad ejus causam ut pedi infestam, quantum in se est, amovendam. Potuisset vero natura hominis a Deo sic constitui, ut ille idem motus in cerebro quidvis aliud menti exhiberet; nempe vel seipsum, quatenus est in cerebro; vel quatenus est in pede; vel in aliquo ex locis intermediis, | vel denique aliud quidlibet; sed nihil aliud [113] ad corporis conservationem aeque conduxisset. Eodem modo, cum potu indigemus, quaedam inde oritur siccitas in gutture nervos ejus movens, et illorum ope cerebri interiora; hicque motus mentem afficit sensu sitis, quia nihil in toto hoc negotio nobis utilius est scire, quam quod potu ad conservationem valetudinis egeamus, et sic de caeteris.

Ex quibus omnino manifestum est, non obstante immensa Dei bonitate, naturam hominis ut ex mente et corpore compositi non posse non aliquando esse fallacem. Nam si quae causa, non in pede, sed in alia quavis ex partibus per quas nervi a pede ad cerebrum porriguntur, vel etiam in ipso cerebro eundem plane motum excitet, qui solet excitari pede male affecto, sentietur dolor tanquam in pede, sensusque naturaliter falletur, quia cum ille idem motus in cerebro non possit nisi eundem semper sensum menti inferre, multoque frequentius oriri soleat a causa quae laedit pedem, quam ab alia alibi existente, rationi consentaneum est, ut | pedis potius, quam alterius partis dolorem menti semper [114] exhibeat. Et si quando faucium ariditas non ut solet ex eo quod ad corporis valetudinem potus conducat, sed ex contraria aliqua causa oriatur, ut in hydropico contingit, longe melius est illam tunc fallere, quam si contra semper falleret, cum corpus est bene constitutum, et sic de reliquis.

Atque haec consideratio plurimum juvat, non modo ut errores omnes quibus natura mea obnoxia est animadvertam, sed etiam ut illos aut emendare, aut vitare facile possim. Nam sane cum sciam omnes sensus circa ea quae ad corporis commodum spectant multo frequentius verum indicare quam falsum, possimque uti fere semper pluribus ex iis ad eandem rem examinandam; et insuper memoria; quae praesentia cum praecedentibus connectit; et intellectu, qui jam omnes errandi causas perspexit, non amplius vereri debeo ne illa, quae mihi quotidie a sensibus exhibentur sint falsa, sed hyperbolicae superiorum dierum dubitationes ut risu dignae, sunt explodendae. Praesertim summa illa de somno, quem a vigilia non distinguebam; nunc enim adverto permagnum inter utrumque esse discrimen in eo quod nunquam insomnia cum reliquis omnibus actionibus vitae a memoria conjungantur, ut ea quae vigilanti occurrunt; nam sane si quis dum vigilo mihi derepente appareret, statimque postea dispareret, ut fit in somnis, ita scilicet, ut nec unde venisset, nec quo abiret viderem, non immerito spectrum potius, aut phantasma in cerebro meo effictum(63) quam verum hominem esse judicarem. Cum vero eae res occurrunt, quas distincte unde, ubi, et quando mihi adveniant adverto, earumque perceptionem absque ulla interruptione cum tota reliqua vita connecto, plane certus sum, non in somnis, sed vigilanti occurrere. Nec de ipsarum veritate debeo vel minimum dubitare, si, postquam omnes sensus, memoriam et intellectum ad illas examinandas convocavi, nihil mihi quod cum caeteris pugnet ab ullo ex his nuntietur. Ex eo enim quod Deus non sit fallax, sequitur omnino in talibus me non | falli. Sed quia rerum agendarum necessitas non semper tam [116] accurati examinis moram concedit, fatendum est humanam vitam circa res particulares saepe erroribus esse obnoxiam, et naturae nostrae infirmitas est agnoscenda.

Fussnoten

(1) Descartes schreibt seinen Namen Des-Cartes (so z. B. in den in der Pariser Bibliotheque Nationale befindlichen Original-Briefen).

(2) Die am Rande angegebenen Zahlen sind die Seitenzahlen der _ersten_ Ausgabe der Meditationen; bei dem "Widmungsschreiben" und dem "Vorwort" fehlen in den beiden ersten Ausgaben die Seitenzahlen. Beide Stuecke sind hier auch ohne jeden Absatz abgedruckt.

(3) Die zweite Ausgabe (auch Adam-Tannery) hat: praestare.

(4) Die letzten beiden Worte fehlen in der franzoesischen Uebersetzung.

(5) In der ersten Auflage folgt hier ein "Index", den wohl Mersenne verfasst hat. Descartes hat ihn in die zweite Auflage nicht mit aufgenommen.

(6) Die erste Auflage hat: dubitare potest.

(7) Die zweite Auflage (auch A.-T.) hat: quantamvis.

(8) Die franz. Uebersetzung hat hier den, wohl von D. selbst stammenden Zusatz: "ou l'ame de l'homme (ce que je ne distingue point)".

(9) In der 1. Aufl. fehlen die Worte: hos autem.

(10) Das lat. "aliasque ejusmodi" wird in der 1. franzoes. Uebersetzung wiedergegeben durch: "et les autres sciences de cette nature". Diese Wendung duerfte D. selbst bei der Durchsicht in den Text gesetzt haben.

(11) 1. Aufl.: hic.

(12) In der franzoesischen Ausgabe der Zusatz: "ou seulement si j'ai pense quelque chose".

(13) In der franzoes. Ausgabe: "Je suis, j'existe". Das "ergo" bzw. "donc" wird also (mit voller Absicht) in dieser ersten, vorsichtigen Fassung vermieden.

(14) "anima" (der frz. Text hat "ame") ist hier im weitesten Sinne, als "Lebensprinzip" gemeint, im Gegensatz zu "mens".

(15) Das "nunc" fehlt in der ersten Auflage.

(16) Die franzoesische Uebersetzung lautet hier: "je trouve ici que la pensee est un attribut qui m'appartient".

(17) Die erste Ausgabe hat "maneat".

(18) Im Franzoesischen: "des songes ou des chimeres".

(19) "Quid -- mutabile?" Dieser Satz fehlt in der ersten Auflage.

(20) Im Franzoesischen fuer "sed -- percipere" schaerfer: "et qu'il n'y a que mon entendement seul qui le concoive".

(21) Im Franzoesischen fuer "eadem -- arbitrabar": "et la meme que je connaissais des le commencement". Auch hier duerfte die Fassung der Uebersetzung die bessere sein.

(22) Im Franzoesischen der Zusatz: "ou bien l'action par laquelle on (nach sa perception) l'apercoit".

(23) ipsam, etsi (1. Aufl.).

(24) distincte (1. Aufl.; auch bei Guettler!)

(25) Im Franzoesischen besser: "Or si la notion et la connaissance de la cire ..." Nachher heisst es: "toutes les raisons qui servent a connaitre et concevoir la nature de la cire ...". Diese Verbesserungen ruehren wahrscheinlich von Descartes selbst her.

(26) Im Franzoesischen der Zusatz: "qui aime, qui hait".

(27) his (1. Aufl.).

(28) ideo non (Guettler).

(29) ex certo aliquo judicio (1. Aufl.; so auch Guettler). Der franz. Text hat: "par un jugement certain et premedite". Das "aliquo" ist wohl absichtlich von Descartes gestrichen worden.

(30) Die "realitas objectiva" wird im franz. Text erlaeutert: "c'est-a-dire participent par representation a plus de degres d'etre ou de perfection".

(31) Die Ausgabe von Adam-Tannery hat hier den Fehler: posset.

(32) cogitationes (1. Aufl.). Im Franzoesischen: "les lumieres et les connaissances".

(33) Die Ausgabe von Adam-Tannery hat hier: "temporis".

(34) perfectionibus praecipuis (1. Aufl.).

(35) Im Franzoesischen: "l'idee de cette unite et assemblage".

(36) "ac proinde -- ipsius". Im Franzoesischen: "et par consequent il ne reste plus autre chose a dire, sinon que comme l'idee de moi-meme, elle est nee et produite avec moi des lors que j'ai ete cree".

(37) Im Franzoesischen: "dans les choses Physiques, ou naturelles".

(38) Die 1. Aufl. hat "intelligendi" (wohl ein Druckfehler).

(39) "in cognitione" steht in der 1. Aufl. hinter "quandam" (Z. 4).

(40) Die erste franzoesische Uebersetzung hat hier: "ou plutot par laquelle je suis ce que je suis". Die Uebertragung von Fede korrigiert das in "ou plutot que je suis moi-meme".

(41) "fallor" (1. Aufl.).

(42) incido (1. Aufl.).

(43) "quia ... aliquid". Im Franzoesischen: "parceque toute conception claire et distincte est sans doute quelque chose de reel, et de positif". Hier liegt wahrscheinlich wieder eine Korrektur von Descartes selbst vor.

(44) Im Franzoesischen: "car il est tres evident que tout ce qui est vrai est quelque chose". Die franz. Uebersetzung vom Jahre 1661 hat hier den Zusatz: "la verite etant une meme chose avec l'etre", der auch in der Ausgabe von Cousin steht.

(45) "ut existat actu" (1. Aufl.).

(46) Das "actu" fehlt in der 2. Ausgabe (wohl nicht absichtlich).

(47) "Deum cogitare" (1. Ausg.).

(48) eis (1. Aufl.).

(49) verum esse id (1. Aufl.).

(50) possint (1. Aufl.).

(51) illam (1. Aufl.).

(52) imaginari eandem (1. Aufl.; so auch bei Guettler).

(53) de (1. Aufl.; so auch Guettler).

(54) illud (Adam-Tannery). Die 1. u. 2. Ausg. und auch Guettler haben: "illum".

(55) Guettler liest mit den spaeteren Ausgaben (nach 1642) "cum specialibus ... cogitandi praeditas".

(56) "intellectionem .... includunt". Dafuer heisst es im Franzoesischen ausfuehrlicher: "Car dans la notion que nous avons de ces facultes, ou, (pour me servir des termes de l'ecole) dans leur concept formel, elles enferment quelque sorte d'intellection". Es folgt im Franzoesischen der Zusatz: "d'ou je concois qu'elles sont distinctes de moi, comme les figures, les mouvements et les autres modes ou accidents des corps le sont des corps memes qui les soutiennent". Es ist wahrscheinlich, dass diese Bemerkung von Descartes selbst stammt.

(57) adeo (1. Aufl.).

(58) Im Franzoesischen der Zusatz: "mais seulement par la disposition de ses organes".

(59) Ac (Adam-Tannery).

(60) excogitari (1. Aufl.).

(61) non (1. Aufl.). Das Wort "satis" fehlt hier.

(62) non immensam Dei potentiam (1. Aufl.).

(63) Im Franzoesischen der Zusatz: "et semblable a ceux qui s'y forment quand je dors".

Anmerkungen zur Transkription

Folgende Anpassungen wurden vorgenommen:

Im Vorwort, statt Meditationes, lies Meditations (franz. Titel) Seite 24, statt quires, lies qui res (sive qui res corporeas) Seite 26, statt oder, lies odor (odor expirat) Seite 55, statt sie, lies si (nam si a se) Seite 61, statt Neo, lies Nec (Nec ullum de hac re dubium) Seite 62, statt quantenus, lies quatenus (quatenus a summo ente sum)