Part 53
DĪVERSOR, aris, atus sum, ari, d. _Loger en voyage_, _prendre gîte_. SYN. Apud hospitem sum, versor, utor hospitio. USUS: Tua in domo diversabor. Vedius Romæ apud Pompeium diversatus est admodum laute.
DĪVERSOR, ōris, m. _Celui qui loge qque part, hôte_. SYN. Hospes, qui recipitur, qui divertit. USUS: Caupo eum cum quibusdam diversoribus assequitur.
DĪVERSŌRĬŎLUM, i, n. _Petite auberge_.
DĪVERSŌRĬUM, i, n. _Hôtellerie_, _auberge_. SYN. Hospitium. EPITH. Aptum, peropportunum. USUS: Varro villam illam studiorum voluit, non libidinum diversorium. Requiescam in tuo sermone, ut quodam opportuno diversorio. Ex vita discedo, tanquam ex diversorio.
DĪVERSUS, a, um, _Écarté_; _divers_, _différent_. SYN. Varius, dispar, non idem, distans, impar, dissimilis, disjunctus, contrarius, fere totus alter, alius, disparilis. )( Idem. ADV. Longe, longissime, maxime. USUS: Hoc est diversum a reliquis. Varia et diversa instituta multum inter se distantia. Cf. Dissimilis, Alius, Dispar.
DĪVERTĬCŎLUM, i, n. _Chemin écarté_, _détour_. SYN. Flexio viæ, anfractus. USUS: Quæ diverticula, quas flexiones quæris? Fraudis diverticulum mox reperit. Ne diverticula peccatis darentur.
DĪVERTO, is, verti, versum, ere, n. _Aller loger chez qqn_; _s’éloigner du chemin_. SYN. Divertor, diversor; de via decedo. USUS: Apud hospitem amicum divertere. Redeamus unde divertimus. Cf. Digredior, Digressio.
DĬVES, ĭtis, gen. omn. _Riche_. SYN. Locuples, copiosus, opulentus, pecuniosus, fortunatus, beatus, opibus affluens, omnibus copiis circumfluens, copiis præditus, omni copiarum genere abundans, divitiis affluens, bene nummatus, a re paratus, a re firmus, a divitiis instructus, omnibus rebus ornatus, copiis amplissimus, bene peculiatus; homo re ampla et prolixa; pecunia princeps; cui amplissimæ fortunæ sunt; cui effuse affluunt opes; divitiis potens, præpollens; qui copia argenti aurique abundat; divitiis florens; opibus elatus; homo re fortunisque auctior; cui fortunæ auctæ et exaggeratæ; qui rem, qui copias, qui facultates habet; qui a fortuna instructissimus est, a re familiari paratissimus; qui opibus valet; divitiis refertus, munitus; qui rem possidet amplissimam; opibus auctus est amplissimis; cui facultates, opes, copiæ sunt maximæ; cui magnam bonorum copiam fortuna elargita est; qui fortunæ muneribus egregie ornatus est; cui res domestica, familiaris ampla et copiosa. )( Pauper. USUS: Dives animus est, non arca. Soli sapientes divites. Cf. Divitiæ, Copiæ, Pecunia.
DĪVEXO, as, avi, atum, are, a. _Ravager_, _dévaster_. SYN. Vasto. ADV. Fœde. USUS: Omnia divexare et diripere. Cf. Vexo.
DĪVĬDO, is, vīsi, vīsum, ere, a. _Diviser_, _partager_; _séparer (des ennemis)_. SYN. Distribuo, partior, dispartior, dispertior, in partes tribuo, seco, digero, distinguo, discrimino, distraho, segrego, excludo. )( Conjungo, confundo, commisceo. ADV. Acute, æqualiter, articulatim, ineleganter, infinite, subtiliter, passim, ultro citroque, late. PHRAS. Dividere exercitum, _diviser son armée en plusieurs corps_. Bipartito ducere; militem partiri; in multas, parvasque partes carpere; in diversas regiones distrahere, diducere, latius distribuere, in duas partes abscindere exercitum; dimittere plures manus; diducere militem; vires dispartiri.
DĪVĬDŬUS, a, um, _Divisible_. SYN. Quod recipit divisionem. USUS: Dissolubile et dividuum est omne animal mortale. Materia dividua gignitur.
DĪVĪNĀTĬO, ōnis, f. _Divination_, _art de deviner_. SYN. Vaticinatio, augurium, prædictio, præsensio, scientia rerum futurarum, auguratio, ariolatio, oraculum, conjectura. EPITH. Artificiosa, naturalis, opinabilis, vera. USUS: 1. Nescio qua animi divinatione hoc præsensi. Eo rem adducam, ut divinatione non sit opus. 2. Genus causæ, quo de accusatore constituendo quæritur. Divinatio in Verrem. Cf. Conjectura.
DĪVĪNĒ, _Divinement_, _parfaitement_. SYN. Divinitus. USUS: Multa divine præsensa et prædicta reperiuntur.
DĪVĪNĬTAS, ātis, f. _Divinité_, _puissance divine_. SYN. Numen, summa præstantia. USUS: Aristoteles menti tribuit omnem divinitatem, astris alii. Ex divinitate sua animum genuisse DEUS credebatur. Cf. DEUS.
DĪVĬNĬTUS, _De la part des dieux_. SYN. Divine, divino numine. PHRAS. Divinitus id nobis auxilium oblatum est, _ce secours nous a été accordé par un bienfait des dieux_. Divino munere, non humano consilio; dono deum, velut cœlo dimissa illa auxilia venere; velut divina virgula illa nobis bona suppeditata sunt. Cf. DEO juvante.
DĪVĪNO, as, avi, atum, are, a. _Deviner_, _prédire_. SYN. Vaticinor, auguror, conjicio, futura significo, in posterum præsentio, præsagio, ariolor, oraculum edo, conjectura prospicio. ADV. Mirabiliter, naturaliter, prorsus. PHRAS. Eam tempestatem multi ante divinarant, _bien des gens avaient prédit ce malheur longtemps à l’avance_. Multis vaticinationibus, non sine instinctu aliquo afflatuque divino, non sine mentis incitatione divina, ea prænuntiata sunt. Non tam aruspices et fulguratores, nec tam interpretes ostentorum, augures, aut vates furiosi, sed viri sapientes ac providi eam tempestatem augurabantur. Non somniorum conjectione, non vana augurandi scientia, non prognosticis; non e fatidicorum et vatum effatis incognitis; sed ex iis, quæ contra morem ac leges fierent, impendentem reipublicæ calamitatem, velut divina præsagitione præmonstrarunt, præcinuerunt, præsenserunt, præsignificarunt. USUS: Futura divinare. Cf. Conjicio.
DĪVĪNUS, a, um, _Divin_. SYN. Cœlestis. USUS: 1. Homo divinum ac cœleste animal a Philosophis quondam appellatus. Divina religio. Natura divina. 2. Divinator, Magus, _devin_. Falluntur sæpe divini et Chaldæi. Melancholicos habere aliquid in animo divinum et præsentiens, existimat Aristoteles. 2. Excellens, illustris, minime vulgaris, _extraordinaire_, _merveilleux_, _excellent_. Divina vir memoria, consilio, eloquentia, ingenio. Divinis me laudibus extulere illæ cœlestes divinæque legiones. Divina hominis auctoritas.
DĪVĬSĬO, ōnis, f. _Partage_, _distribution_. SYN. Distributio, partitio, divortium, dissidium, sectio. USUS: Causarum, orationis divisio in suas partes. Trium regnorum divisio, cœli, maris, inferorum.
DĪVĪSOR, ōris, m. _Celui qui partage_; _courtier d’élections_. USUS: 1. Italiæ divisores. 2. Qui tribubus candidatorum nomine pecunias dividit ad suffragia corrumpenda. Per quem sequestrem, quem divisorem tribus corrupta est? Pœna in divisores constituta.
DĪVĬTĬÆ, ārum, f. pl. _Richesses_. SYN. Opulentia, ampla fortuna, magnæ fortunæ atque copiæ; summa copia; opes et copiæ, omnium rerum abundantia. )( Summa inopia, paupertas. EPITH. Duces ad voluptatem et valetudinem bonam; inanes, ingentes, libidinosæ, maximæ, certissimæ, naturales, opportunæ, parabiles, veteres illibatæque. PHRAS. 1. Divitias, quæris, _vous poursuivez les richesses_. In re familiari augenda totus es. Præter divitias nihil spectas. Totus in divitias incumbis. Tuum omne studium in quærendis opibus consumis, locas, constituis. Id unum agis, ut divitias tibi pares, compares, colligas, congeras. Eo tantum spectas, ut opes possideas; eo tuum studium dirigis, ut opibus abundes, affluas; eo studium tuum confers, ut divitiæ tibi abundent. Tuum consilium illud est, ut divitiæ tibi adsint maximæ; ut divitiæ tuam in domum omnes confluant; ut dives, ut copiosus, ut locuples, ut bene nummatus sis. Nihil tibi potius est, quam ut sis multarum possessionum præsidio munitus; ut a re familiari sis instructus, paratus, minime inops; ut divitiis, copiis, opibus, fortunis abundes; ut cumulata possideas, et uberrima sint omnia; ut omnium rerum ubertate floreas; ut fortunæ tibi sint amplissimæ. Opes aucuparis; opibus inhias; rem facere; facultates augere; amplificare fortunas, ea tibi cura est unica. Animus est opes parare, congerere, cumulare, accumulare, coacervare, corradere, conficere; rem familiarem magnis accessionibus augere; pervenire ad opes, colligere amplas facultates; omnibus vis ornamentis, omnibus præsidiis redundare; rem augere cupis; opes expetis fundatas optime ac constitutas. 2. Divitias habet amplissimas, _il a d’immenses richesses_. Divitiis auctus, ornatus est amplissimis; opibus ac fortunis viget, pollet, præstat, excellit; re utitur ampla admodum ac prolixa; rem habet, tenet, possidet, nactus, adeptus est copiosam, uberrimam, bene magnam. Opes habet fundatas atque optime constitutas; pauci hominem excellunt opibus; opibus valet, præpollet. Cf. Dives. USUS: 1. Divitias expetere, quærere, parare. 2. Divitiis circumfluere; ad divitias pervenire; divitiis augeri, ornari. Cf. Bona, Copia, Abundo.
DĪVORTĬUM, ii, n. _Divorce_. SYN. Dissidium inter conjuges; discidium. EPITH. Subitum. USUS: Quid audio, Lentulum fecisse divortium cum uxore? Multa doctrinarum divortia. Syria a Cilicia aquarum divortiis dividitur, _versants où les eaux se séparent_.
DĪVULGO, as, avi, atum, are, a. _Divulguer_, _publier_. SYN. Foras effero, vulgo, pervulgo, in medium profero, edo, patefacio. PHRAS. Rei fama ubique divulgatur, _le bruit de ce fait s’est répandu partout_. Fama rei tota urbe discurrit, edocet vulgus. Fama rei omnium sermonibus teritur, celebratur; in vulgus effertur; vulgi rumoribus differtur, dissipatur; res in omnium ore, ac sermone est, versatur. Manat per urbem rumor, non jam tacite serpit per urbem rumor; percrebrescit rei fama; crebris jactatur sermonibus. Cf. Fama. USUS: Librum divulgare. Inimici eam rem sermonibus divulgarunt. Cf. Edo, Fama, Rumor.
DĪVUS, a, um, _Divin_; subst. _Dieu_, _déesse_. SYN. Deus, homo divinus. USUS: Ad divos caste adeundum. (_Pro_ Sancto, _un saint_, minus proprie adhibetur).
DO, das, dĕdi, dătum, dăre, a. _Donner_. SYN. Impertio, largior, defero, præbeo, exhibeo, trado, tribuo, dono. )( Accipio. PHRAS. Dat libenter, _il donne volontiers_. In dando est admodum munificus; omnia dilargitur; promit de suo; facile erogat, concedit, annumerat, annuit, ministrat, præbet promiscue et benigne; cumulate dat omnia. Cf. Largus, Dono, Participo. USUS: 1. Dare potestatem alicui, auctoritatem. 2. Verto, _concéder_. Dare aliquid laudi, honori, ignominiæ. 3. Trado, dedo, _livrer_. Aliquem in caveam, pistrinum, custodiam, carcerem, mortem, laqueum, cruciatus dare. 4. Committo, _mettre dans tel et tel état_. Se fugæ, labori, itineri, otio, deliciis, foro, somno dare. 5. Confero, _se livrer à_. Se in partes Cæsaris, in factionem, in consuetudinem, familiaritatem, amicitiam alicujus dare. Dare se ad lenitatem, ad dicendum, ad causas agendas. 6. Dare aliquid auribus; dare gratiæ alterius, assentari, _flatter_. 7. Dare pœnas, supplicium de se, _subir une peine_. 8. Impressionem, impetum dare, _s’élancer_. Malum alicui et incommodum dare, _nuire à qqn_. 9. Dare verba, decipere, _payer de mots_, _tromper_. 10. Pignori, fœnori aliquid dare, _prêter à usure_. 11. Senatum alicui; actionem dare, _admettre qqn à l’audience du sénat_; _permettre d’assigner_. Fabulam dare, _donner une pièce de théâtre_. 12. Operam dare libris, litteris, magistro. Cœnam, solatium, negotium dare alicui.
DŎCĔO, es, cŭi, doctum, ere, a. _Instruire_, _enseigner_. SYN. Instituo, erudio, edoceo, præcepta do, vias trado, disciplinam trado, informo. ADV. Diligenter, dilucide, fideliter, inepte, iracundius, laboriosius, latine potissimum, sero. PHRAS. Docere adolescentes, _instruire la jeunesse_. Informare ad omnem humanitatem; rebus optimis instituere; imperitos condocefacere; scientia augere; optimis institutis imbuere; salubria monita tradere; disciplinæ assuefacere; artibus adolescentes instruere, erudire, tingere; ludum aperire juventuti litterarium; doctrinis adolescentes impertire; præceptis erudire; artes iis tradere; honestis artibus juventutem ad omnem humanitatem formare; doctrinis ingenia expolire; doctrinam, eruditionem suam in alios dispertire, transfundere; doctrinæ heredes instituere ac relinquere plurimos; ad bonas artes iisdem itineribus, quibus ipse ad summam eruditionis laudem perveneris, deducere. Cf. Disciplina, Erudio, Instituo, Doctrina. USUS: Quid te, asine, litteras doceam? Juventutem mercede docere. Docere, tradere, inculcare. Docere judicem de injuriis suis. Senectus adolescentes docet, et ad omne officii munus instruit.
DŎCĬLIS, e, gen. com. _Qui apprend aisément_, _docile_. SYN. Qui facile, libenter, quæ docetur, arripit, intelligit; aptus ad disciplinas. )( Indocilis. PHRAS. Est docilis, _il apprend facilement_. Ingenium nactus est facile; cerea est indole, quam facile in quasvis figuras formes, fingas; quam nullo labore, nullo negotio in omnem partem verses, flectas, inflectas; docilitatem habet, disciplinas omnes facile arripit. USUS: Præbere se docilem ad aliquam artem, sententiam, disciplinam. Docilem facere auditorem.
DŎCĬLĬTAS, ātis, f. _Aptitude ou facilité à apprendre_. SYN. Discendi facilitas. EPITH. Humana. USUS: Qui docilitatem memoriamque habent, ingeniosi vocantur. Cf. Ingenium, Ingeniosus.
DOCTĔ, _Savamment_, _habilement_. SYN. Perite, litterate. USUS: Satis docte ac perite.
DOCTOR, ōris, m. _Maître_. SYN. Magister, præceptor, interpres. EPITH. Intelligens, nobilis, summus, singularis, disjuncti, Rhetorici, summi, veteres. USUS: Græci dicendi artifices et doctores. Sapientiæ doctores, et vivendi præceptores. Doctor Ecclesiæ, _docteur de l’Église_. Religionis interpres, divinorum oraculorum interpres sanctissimus æque ac doctissimus; Christianæ sapientiæ princeps ac magister. Doctorem creare, _créer qqn docteur_. Doctoris nomine ac insignibus ornare, decorare; Juris, Theologiæ insignia tribuere; laurea cæterisque doctrinæ insignibus donare, cohonestare; Doctoris appellatione insignire; inter juris Doctores, _vel_ Doctoribus adscribere; in Doctorum Juris Ordinem referre, reponere, collocare; doctrinæ gradum, honores conferre eos, quos habet Philosophia amplissimos. Doctorem fieri, _devenir docteur_. Inter Juris Doctores cooptari; doctrinæ lauream, _vel_ insignia capere, accipere; doctrinæ laurea donari; doctrinæ insignibus decorari, cohonestari, potiri. Inter Sapientiæ Senatores admitti, adscribi; in Senatum Sapientem cooptari; in Juris Doctorum Ordinem adlegi; Jurium insignibus nobilitari; Juris Doctorum gradu, dignitate potiri; eorum insignibus exornari.
DOCTRĪNA, æ, f. _Enseignement_, _instruction_. SYN. Eruditio, litteræ. EPITH. Abundans, elegans, eximia, exquisita, facilis, fidelis, liberalis, magistra, vetus, mediocris, non moderata, multa, optima, perridicula, politissima, puerilis, reliqua, singularis, subtilior, summa, transmarina, uberior, vulgaris, ingenua, mala. PHRAS. Doctrinam sibi egregiam comparavit, _il a acquis une grande science_. Animum disciplinis omnibus egregie excoluit; amplam rerum humanarum divinarumque cognitionem assecutus est; progressus in doctrinarum studiis fecit eximios; processus eos in artium cognitione fecit, nihil ut fugere ejus scientiam videatur posse; magnam rerum cognitionem mente complexus est, animo comprehendit; nullum doctrinæ genus est, quo ille pectus suum non conseverit; in doctrinarum studio multum sane promovit; processus in artium studio habuit sane maximos. Cf. Doctus. USUS: In maximis occupationibus nunquam intermittit studia doctrinæ. Relaxare, recolere animum doctrina, et ad sapientiam præparare. Doctrinarum omnium studiosus. Homo omni virtute et doctrina ornatissimus. Cf. Litteræ, Disciplina.
DOCTUS, a, um, _Instruit_, _savant_, _habile_. SYN. Litteratus, eruditus, litterarum intelligens. PHRAS. 1. Est vir doctus, _c’est un savant_. Vir est doctrina egregie excultus; litteris perpolitus; abundanti doctrina, atque optimarum artium studiis eruditus. Vir præclara ac recondita eruditione ornatus. Omnis antiquitatis peritus, græcis et latinis litteris institutus, a Philosophia instructior; omnibus artibus, quæ sunt libero homine dignæ, omnibus ingenuis disciplinis, incredibili quadam varietate rerum ac copia præstans, doctrina nobilis et clarus; litteris impense deditus, in bonarum artium studio præcellens; eleganti litteratura, a quo nemo nisi doctior redeat; doctrina liberaliter instructus; acerrimo vir ingenio, exquisitaque doctrina; qui cum humanitate, et cum doctrina frequens habet commercium; vir omni liberali doctrina politissimus; vir cui multæ et reconditæ sunt litteræ; in quo litteræ sunt plurimæ; litteris Græcis juxta atque latinis doctissime eruditus. Illustris liberalibus studiis; egregius vir ingenio, bonisque omnibus disciplinis ornatus; vir excellentis doctrinæ; in studiis doctrinarum egregius; litteris multis præditus, rerumque varia ac plurima scientia; ingenio vir eleganti, et haudquaquam rerum litterarumque veterum indoctus; homo in omnium bonarum artium disciplinis impense doctus; in studiis doctrinæ multi atque celebrati nominis; vir in artium studiis liberalissimis doctrinaque versatus; qui unus optime norit, non nostra solum, sed etiam Græciæ monumenta omnia; vir multarum litterarum; vir reconditæ, interioris, exquisitæ, singularis, non vulgaris doctrinæ, insignite doctus. Venerabilis vir miraculo litterarum. 2. Homo non admodum doctus, _cet homme n’est pas très-instruit_. Litteris parce aspersus, leviter tinctus; qui Musas vix a limine salutavit; qui litteras vix primis, ut aiunt, labris degustavit; qui in eruditorum natione nondum profiteri nomen audeat 3. Medica solentia doctus est, _il est fort habile médecin_. Eruditus est medendi arte; sciens, peritus, intelligens est medicinæ; longe processit in medicinæ scientia. Medicinæ scientiam tenet, possidet, callet, ita est assecutus, ut paucos in ea arte pares reperias. Medicinæ scientia valet, floret, præstat, excellit. Medicinæ doctrina, cognitione, intelligentia cum paucis conferendus est, nemini est inferior. Nota ei præclare medicina est; patent ei, quæ multos latent ex medicinæ scientia, ex medendi arte. Multum hausit ex iis libris, unde manat ejus scientiæ cognitio. Medicinæ scientiam plane complexus est; mente atque animo comprehendit; ingenio sibi aperuit, peperit, comparavit. Cf. Peritus, Ingenium.
DŎCŬMENTUM, i, n. _Enseignement_, _leçon_; _exemple_, _modèle_. SYN. Admonitio, præceptum, exemplum, monumentum. EPITH. Maximum. USUS: Cato documentum antiquæ virtutis, integritatis, prudentiæ. Hinc documentum cape, quid possit fortuna; documentum statuere, ne quis in posterum, etc. Jam ab adolescentia documenta dederas maxima, qui vir futurus esses. Cf. Exemplum.
DODRANS, antis, m. _Les ⁹⁄₁₂ ou les ¾ d’un tout_. SYN. Novem unciæ, _seu_ rei integræ partes tres. USUS: Ejus fundi dodrantem emit.
DOGMA, ătis, n. _Opinion_, _précepte_, _maxime_. SYN. Decretum, scitum, præceptum, placitum. EPITH. Commune, verum.
DŎLĀBRA, æ, f. _Dolabre, instrument servant à la fois de hache et de pic_. Instrumentum quo dolantur ligna.
DŎLENTER, _Avec douleur, peine_. USUS: Dolenter, hoc magis dico, quam contumeliose.
DŎLEO, es, ŭi, ere, n. et a. _Éprouver de la douleur_. SYN. Dolorem capio, _vel_ accipio, condoleo, indoleo, mœreo, angor animo, dolore ardeo, ingemisco, acerbe fero, dolorem animo capio, molestiam capio, in dolore et mœstitia sum, dolor mihi accidit, in dolore sum, _vel_ maximo mœrore potius. ADV. Graviter, impune, intoleranter, levius, maxime, mediocriter, mirifice, pariter, postmodum, plus, proinde, valde, præcipue. PHRAS. 1. Ea res valde mihi doluit, _cette affaire m’a douloureusement impressionné_. Ea res gravem mihi dolorem inussit; angebar animo mœrore necessario et acerbo; sine acerbissimo animi sensu rem audire non potui; hausi dolorem acerbissimum, ferremque gravius, si novæ ægrimoniæ locus esset; dolor vocem mihi debilitat atque intercludit; rei memoria animum mœrore opprimit; rei memoria meum pectus effodit; fixus animo hæret dolor; pungit, perfodit, pervellit animum dolor; sensi doloris vehementiam eam, ut vix consolabilis videretur ægritudo; quasi faces quædam dolores admovebantur animo. Tabescere, confici, macerari, disrumpi mihi dolore videbatur. Cf. Dolor, Crucio. 2. (Doleo de tuis miseriis, VULG.). Condoleo, Compatior tibi, _je compatis à vos douleurs_. Doleo vicem tuam; commoveor miseriis tuis; gravissime afficior casu tuo; miseriam tuam meam puto; miseror fortunam tuam; doloris tecum sum particeps; misericordia tui capior, moveor, commoveor; calamitas tua in magnam me sollicitudinem adducit; commiseror fortunam tuam; acerbe me angit, vexat, sollicitat miseria tua. Cf. Dolor, Ango, Sollicitus. USUS: De febricula filiæ tuæ valde doleo. Tuum casum luctumque omnes doluimus.
DŌLĬUM, ii, n. _Tonneau_. SYN. Vas vinarium. USUS: Ut, si is potare velit, de dolio sibi hauriendum putet? _De sorte que, s’il veut boire, il faudra qu’il tire au tonneau_, _c. à d._, _boire son vin nouveau non encore soutiré._
DŎLO, as, avi, atum, are, a. _Travailler_, _façonner (une pièce de bois)_; _travailler un ouvrage (d’esprit)_. SYN. Dedolo. USUS: Homo e robore dolatus. Dolare orationem.