Part 2

Haec ille: neque est cur fidem denegemus Eusebio, Ariano homini, vel Arianorum certe fautori, qui, tum contrariarum partium studio tum propter contrariam suam perfidiam, iniquius laturus esset judicium de opinionibus Marcelli. Nam ipsissima verba Marcelli citat scriptor ille; ab aliorum autem testimonio confirmatur. Praeterea si Athanasius in libro hoc quarto haeresim quandam describit simillimam illius quae Marcello ab Eusebio tribuitur, duplex hoc testimonium Eusebium corroborat, Athanasium interpretatur. Photiniana porro doctrina, a Marcelli auditorio profecta, in iis autem placitis sita quae ante illam ortam Eusebius assignavit Marcello, argumentum est validum, eruditissimum hunc, licet lubricum, theologum Marcelli animum et consilium recte divinasse.

Nunc singula haereseos capita, quae supra percurrimus, testimoniis allatis illustremus.

(1) Unam tantummodo in Deitate esse personam: {13} Scripturae adductis verbis [Greek: kurios ho Theos] in Exod. III, 5. quo Apostoli [Greek: heis kurios, heis Theos] in Ephes. IV, 5, 6. expediat, prosequitur Marcellus: [Greek: horas hopos hen epideiknus hemin enteutha prosopon, to auto kurion kai Theon prosagoreuei]; Euseb. p. 132. a. Iterum: [Greek: to gar ego, henos prosopou deiktikon estin]; p. 133. a. Tum pergit definire [Greek: prosopon] quasi sit idem atque [Greek: he tes theotetos monas]. Vid. iterum [Greek: henos prosopou], ibid. b. Atque iterum: [Greek: ananke gar ei duo diairoumena, hos Asterios ephe, prosopa eie, e to pneuma, k. t. l.] p. 168. c.

(2) Id proprium esse Sabellio, non Marcello, quod [Greek: huiopatora] doceret; Patrem scilicet esse Filium, Filium autem Patrem. [Greek: Sabellios, eis auton plemmelon ton patera, hon huion legein etolma], Euseb. p. 76. a. Et Eugenius quoque, in Apologia sua apud Athanasium, anathematizat Sabellium et eos qui cum eo dicerent [Greek: auton ton patera einai huion, kai hote men ginetai huios, me einai tote auton patera, hote de ginetai pater, me einai tote huion]. _Nov. Coll._ t. 2. p. 2. Et Basilius: [Greek: ho Sabellios eipon, ton auton Theon, hena toi hupokeimenoi onta, pros tas hekastote parapiptousas chreias metamorphoumenon, nun men hos patera, nun de hos huion, nun de hos pneuma hagion dialegesthai.] _Ep._ 210, 5 fin.

(3) Patrem et Filium Marcello videri titulos quosdam, in tempore adhibitos sempiterno Deo et Verbo ejus, tunc scilicet, cum [Greek: endiathetos] ille [Greek: logos], in Deo inhaerens, fieret [Greek: prophorikos] in hypostasi Jesu Christi.

[Greek: Markellos kainoteran exeure tei planei mechanen, Theon kai ton en autoi logon hena men einai horizomenos, duo d' autoi patros kai huiou charizomenos epegorias]. Euseb. p. 76, a. vid. etiam p. 63, c. Itaque, quo melius exprimeret figurata solum locutione Patrem esse Deum, illum appellavit "Patrem Verbi," [Greek: en toi [ton Christon] phaskein [ton Theon], mede tou heautou logou kurion einai, alla kai toutou ton patera, aphaireisthai ton patera ta idia tou paidos deiknusin]. ibid. p. 38.

Cui suffragatur haereticus ille qui reperitur in _contr. Sabell. Gregal._ s. 5. quem R. S. C. p. 28. putat esse {14} Marcellum. [Greek: Kago, phesin, homologo gennesin. gennatai gar ho logos, hote kai laleitai kai ginosketai].

Alibi testatur Eusebius a Marcello proponi [Greek: auton [Theon] einai tou en autoi logou patera], ibid. p. 167. c. Quod quidem, licet vel purum catholicismum sapit, Eusebii ipsius saepius fortiter arianizantis doctrinae comparatum, tamen eo nomine in observationem venit, quod Nestorius apud Mercatorem sic distinguit a Sabello Photinum, "Sabellius [Greek: huiopatora] dicit ipsum Filium, quem Patrem, et ipsum Patrem quem Filium, Photinus vero [Greek: logopatora] [Verbum-patrem]" Mercat. t. 2. p. 87.

(4) Verbum esse revera Verbum, [Greek: alethos logos], neque nisi improprie Filius: [Greek: logon gar einai dous ton en toi Theoi, en te kai tauton onta autoi touton horisamenos, patera toutou chrematizein auton ephe. ton te logon huion einai autoi, ouk alethos onta huion en ousias hupostasei, kurios de kai alethos onta logon. episemainetai goun hoti me katachrestikos logon, alla kurios kai alethos onta logon, kai meden heteron e logon. ei de meden heteron, delon hoti oude huios en kurios kai alethos, mechri de phones kai onomatos katachrestikos onomasmenos]. Euseb. p. 61. a. b.

(5) Verbum esse ab aeternitate in Deo, seu [Greek: endiathetos], ut attributum quoddam:

[Greek: Plen Theou], disputat Marcellus, [Greek: ouden heteron en. eichen oun ten oikeian doxan ho logos on en toi patri]. Euseb. p. 39. c. Ubi notandum est, phrasin illam [Greek: en toi Theoi], teste Montefalconio (_Coll. Nov._ tom. 2. p. LVII.) in suspicionem venisse multis Patribus, utpote suppositam pro Evangelica illa [Greek: pros ton Theon] [Joan. I, 1.] [Greek: ouk eipon], observat Eusebius, p. 121, b. [Greek: en toi Theoi, hina me katabalei epi ten anthropinen homoioteta, hos en hupokeimenoi sumbebekos].

Haud aliter Basilius, [Greek: ouk eipen, en toi Theoi en ho logos, alla pros ton Theon, k. t. l.] _Hom._ XVI, 4. p. 137.

(6) Unitatem in Trinitatem esse productam seu dilatatam, rursus autem Trinitatem in Unitatem esse collapsuram.

Dicit Marcellus, [Greek: ei toinun ho logos phainoito ex autou tou patros exelthon, ... to de pneuma to hagion para tou patros ekporeueti ... ou saphos kai phaneros entautha aporrhetoi logoi he monas phainetai platunomene men eis triada, diaireisthai de medamos hupomenousa]; {15} Euseb. p. 168. a. b. Etiam pp. 108, b. c. 114, b.

Apud Theodoretum quoque Marcellum tenuisse legimus: [Greek: Ektasin tina tes tou patros theotetos ... meta de ten sumpasan oikonomian palin anaspasthenai kai sustalenai pros ton Theon, ex houper exetathe. to de panagion pneuma parektasin tes ektaseos, kai tauten tois apostolois paraschethenai]. _Haer._ II, 10. Nestorius quoque Photinum citat dicentem: "Vides quia Deum Verbum aliquando Deum, aliquando Verbum appellat, tanquam extensum atque collectum." Mercat. t. 2. p. 87.

(7) Dilatationem hanc sive [Greek: platusmon] consistere in actione sive [Greek: energeiai tou monados].

Verbum docet Marcellus, [Greek: energeiai monei, dia ten sarka, kechoresthai tou patros]. Euseb. p. 51. a.

Quapropter argumentatur Eusebius, [Greek: ton monada, [os] phesi Markellos, energeiai platunesthai, epi men somaton choran echei, epi de tes asomatou ousias ouk eti. oude gar en toi energein platunetai, oud' en toi me energein sustelletai]. p. 108. b. c.

Adeatur quoque ad sextum et septimum anathema Concilii Sirmiensis primi, in quibus Marcellum et Photinum feriri ex quinto Macrostichi facillime concluditur.

(8) Tum primum Verbum fuisse in [Greek: energeiai], cum mundum crearet:

[Greek: Oudenos ontos proteron], docet Marcellus, [Greek: e Theou monou, panton de dia tou logou gignesthai mellonton, proelthen ho logos drastikei energeiai]. Euseb. p. 41. d. Et continuo, [Greek: pro tou ton kosmon einai en ho logos en toi patri. hote de ho Theos pantokrator panta ta en ouranois kai epi ges proutheto poiesai, energeias e tou kosmou genesis edeito drastikes, kai dia touto ... ho logos proelthon egineto tou kosmon poietes.] _ibid._

(9) Consistere Incarnationem Verbi in dilatatione [[Greek: platusmoi]] Monados, vel actione [[Greek: energeiai]] Verbi in carne, seu homine Jesu Christo:

[Greek: Ei men he tou pneumatos exetasis], inquit Marcellus, [Greek: gignoito mone, hen kai tauton eikotos einai toi Theoi phainoito. ei de he kata sarka prostheke epi tou Soteros exetazoito, energeiai he theotes mone platunesthai dokei]. {16} Euseb. p. 36, a.

Neque aliter apud Theodoretum: [Greek: ektasin tina tes tou patros theotetos ephesen eis ton Christon eleluthenai]. _Haer._ II, 10.

(10) Cum Verbum esset in actione, [Greek: en energeiai], seu fieret [Greek: prophorikos], seu procederet, ut opus quoddam navaret, hoc absoluto rediturum esse in illum in quo prius esset statum: [Greek: Ton en toi Theoi logon], narrat Eusebius, [Greek: pote men endon einai en toi Theoi ephaske, pote de proienai tou Theou, kai allote palin anadrameisthai eis ton Theon, kai esesthai en autoi hos kai proteron en]. p. 112, c. Vel ut ipsis Marcelli verbis utar, [Greek: heis Theos, kai ho toutou logos Theos proelthe men tou patros, hina panta di' autou genetai. meta de ton kairon tes kriseos kai ten ton hapanton diorthosin kai ton aphanismon tes antikeimenes hapases energeias, tote autos hupotagesetai toi hupotaxanti autoi ta panta Theoi kai patri, hina houtos ei en Theoi ho logos, hosper kai proteron en pro tou ton kosmon einai]. Euseb. p. 41. c. d.

Quod corroborat Basilius quoque in epistola sua ad Athanasium missa, cum Marcellum testificatur docuisse, [Greek: logon eiresthai ton monogene, kata chreian kai epi kairou proselthonta, palin de eis ton hothen exelthen epanastrepsanta, oute pro tes exodou einai, oute meta ten epanodon huphestanai]. _Ep._ 52.

(11) Non Verbum sed Jesum esse Dei Filium. Quod quidem, involutum licet in iis quae jam citata sunt, tamen, cum tam amplum impleat spatium in quarta contra Arianos, Marcello autem et Photino a variis scriptoribus attributum, hic in pleniore lumine debet collocari.

[Greek: Hieros apostolos te kai mathetes tou Kuriou Ioannes], dicit Marcellus apud Eusebium, [Greek: tes aidiotetos autou mnemoneuon, alethes egigneto tou logou martus, En archei ein ho logos, legon, kai.... ouden genneseos entautha mnemoneuon tou logou]. Euseb. p. 37. b. vid. etiam p. 27 _fin._ Atque iterum, [Greek: ouk huion Theou heauton onomazei, all' hina dia tes toiautes homologias] [f. [Greek: onomasias] R. S. C.] [Greek: thesei ton anthropon, dia ten pros auton koinonian, huion Theou genesthai paraskeuasei], [i. e. [Greek: Thesei huion theou]] {17} p. 42. a. Iterum [Greek: houtos estin ho agapetos, ho toi logoi henotheis anthropos]. p. 49, a.

Apud Epiphanium autem Photinus, [Greek: ho logos en toi patri, phesin, en, all' ouk en huios.] _Haer._ p. 830, b. vid. etiam p. 831.

Eugenius porro, in expurgatione sua, [Greek: ou gar allon ton huion kai allon ton logon phronoumen, hos tines hemas diebalon]. Anathematizat autem insaniam Photini et sectatorum ejus, [Greek: hoti me phronousi ton huion tou Theou auton einai ton logon, alla diairousin alogos kai archen toi huioi didousin apo tes ek Marias kata sarka geneseos]. _Coll. Nov._ t. 2. p. 3, d.

Nestorius quoque: "Cogitur Photinus Verbum dicere, non autem Verbum hoc Filium confitetur." Mercat. t. 2. p. 87. Vid. etiam Garner Mercat. t. 2. p. 314 init.

Accedit quod Marcellus ipse, in apologia sua coram Julio Summo Pontifice habita, praecipue insistit in eo fidei articulo confitendo, qui in his locis periclitatur: e. c. [Greek: monogenes huios logos], "cujus regni, ut testatur Apostolus, non erit finis, Verbum"; de quo Lucas testatur, "sicut tradiderunt nobis [Greek: hoi aparches apoptai kai huperetai genomenoi tou logou; ton huion, toutesti ton logon tou pantokratoros Theou. he dunamis patros ho huios.]" Epiph. _Haer._ pp. 835, 6.

(12) Non Verbum, sed Jesum, esse Christum, Primogenitum, Dei Imaginem, Regem.

[Greek: Eitis ton huion], dicit Eusebius, [Greek: hoi panta paredoken ho pater, logon horizoito monon, homoion toi en anthropois, eita sarka phesin aneilephenai, kai tote huion Theou gegonenai, kai Iesoun Christon chrematisai, basilea te anagoreuesthai, eikona te tou Theou tou aoratou, kai prototokon pases ktiseos, me onta proteron, tote apodedeichthai, tis an leipoito toutoi dussebeias huperbole]; p. 6, b. d. Locus hic, quem, omissis quibusdam, coarctavimus, omnia illa quae Marcello assignantur enumerat. Vid. quoque etiam pp. 49, 50. vel, ut ipsis Marcelli verbis utamur de Primogenito, [Greek: ou toinun houtos ho hagiotatos logos, pro tes enanthropeseos prototokos hapases ktiseos onomasto, pos gar dunaton ton aei onta prototokon einai tinos; alla ton proton kainon anthropon, eis hon ta panta anakephalaiosasthai eboulethe ho Theos, touton hai theiai graphai prototokon onomazousi]. {18} Euseb. p. 44, b. c. De Imagine autem, [Greek: pos oun eikona tou aoraton Theou ton tou Theou logon Asterios einai gegraphe? hai gar eikones touton, hon eisin eikones, kai aponton, deiktikai eisin. pos eikon tou aoratou Theou ho logos, kai autos aoratos on? ... delon, hopenika ten kat' eikona tou Theou genomenen aneilephe sarka, eikon alethos, tou aoratou theou gegone] p. 47, a-d Vid. etiam p. 142, b.

Idem fert testimonium Epiphanius de Photino: [Greek: phaskei houtos ap' arches ton Christon me einai, apo de Marias] p. 829.

(13) Verbum, in fine saeculi, ad Deum rediens, carnem seu humanitatem esse relicturum, regno valedicturum.

Quo in loco, hujus haereseos summa fere et capite, ut in suo symbolo indicarunt Patres Constantinopolitani, multus est Marcellus. Cum "caro non prodest quidquam," quomodo potest habere sempiternam cum Verbo societatem? pp. 42, 3. Quid quod Dominus jam dixerat, "Si videritis Filium hominis ascendentem ubi erat prius?" id quod videtur innuere Verbi separationem illam a carne sua p. 51, c. A Propheta porro diserte dictum est: "Sede a dextris meis _donec_ ponam etc." et a Paulo: "Oportet illum regnare _donec_ ponat etc." p. 51, d. et a Petro: "Quem oportet coelum suscipere _usque ad_ tempora restitutionis omnium etc." p. 52, a. Porro in id universa oeconomia dirigitur, non ut a Verbo, sed ut ab homine, hostis hominis possit subjici, coelum aperiri. p. 49, c. d. [Greek: oude gar autos kath' heauton ho logos archen basileias eilephen, all' ho apatetheis hupo tou diabolou anthropos, dia tes tou logou dunameos, basileus gegonen, hina basileus genomenos ton proteron apatesanta nikesei diabolon]. Euseb, p. 52, a. Praeterea, si initium habuerit regnum illud 400 ante annos, non mirum est si habeat finem p. 50, d. [Greek: hosper archen houto kai telos hexein]. p. 52, c. Quod si rogaverit quispiam; Quid tum fiet de carne illa immortali, quondam propria Verbi? respondit Marcellus, [Greek: dogmatizein peri hon me akribos [ek] ton theion memathekamen graphon, ouk asphales]. Euseb. p. 53, a. [Greek: me mou punthanou peri hon saphos para tes theias graphes me mematheka. dia touto toinun oude peri tes theias ekeines, tes toi theioi logoi koinonesases sarkos, saphos eipein dunesomai]. {19} ibid. b. c.

3. Jam vero, cum haec fuerit doctrina Marcelli, Photini, et factionis istorum hominum, vix quicquam occurrit in singulis ejus articulis, sic ex ordine collocatis, quod non sit tum expressum tum confutatum in quarta illa, quam vocant, Oratione Athanasii. Cujus rei vis eo major esse debet, quod in historia temporum illorum Athanasius tam alienus est ab Eusebio, tam familiariter agit cum Eugenio et Basilio. Cum enim dissimilium ingeniorum, diversarum partium viri, ut Athanasius et Eusebius, ejusdem erroris sunt testes, ut reipsa hic aut illic existentis, errorem illum verisimile est et revera existere, et existere in illo loco, cui Eusebius eum assignat, Athanasius saltem non abjudicat. Deinde Basilius, Athanasius, Eugenius, unam rem agunt in historia hujus quaestionis; accusator Basilius, Marcellus et Eugenius rei, Athanasius judex, crimen haeresis cujusdam societas; quare cum Athanasium eundem de eadem haeresi jam antea scripsisse constet, facilis est conjectura, sanctum Doctorem, cum scriberet, versari in illis ipsis hominibus impetendis, quos postea notat Basilius, horret Eugenius. Verum ad ipsam locorum collationem veniamus, expositis hinc sectae istius placitis, illinc opinionibus ab Athanasio damnatis.

(1) E sectionibus triginta sex libri quarti, saltem una et viginta id agunt ut refellant eos qui dicerent Verbum non esse Filium: esto septem ex iis respexerint Paulianistas, nihilominus reliquis quatuordecim aliquis inveniendus est scopus, cui plene et unice responsurus est comitatus Marcelli.

(2) Increpat Athanasius commentum dicentium, Verbum Dei, similem verbi humani, non habere substantiam; [Greek: ou dialelumenos, e haplos phone semantike, alla ousiodes logos. eigar me, estai ho Theos lalon eis aera ... epeide de ouk estin anthropos, ouk an eie oude ho logos autou, kata ten ton anthropon astheneian]. s. 1. Vid. quoque _Contr. Sabell. Greg._ s. 5. e. {20} Hoc vero idem illud est, conceptis verbis, cujus Eusebius insimulat Marcellum, e. g. [Greek: epi de tou logou, semantikon auton didosi, kai homoion toi anthropinoi]. p. 118. Vid. quoque p. 128.

(3) Reprobat Athanasius illud in haereticis suis, quod dicerent in Natura Divina prius fuisse silentium, tum actionem quandam; [Greek: ton Theon, sioponta men anenergeton, lalounta de ischuein auton boulontai]. s. 11. vid. etiam s. 12. At Eusebius Marcellum postulat de eodem; [Greek: ho logos endon menon en hesuchazonti toi patri, energon de en toi ten ktisin demourgein, homoios toi hemeteroi, en sioposi men hesuchazonti, en de phthengomenois energounti]. p. 4, d. Alibi innuit Eusebius posse fieri, ut artifices etiam humani et in silentio sint et in actione simul, interna quadam mentis operatione, p. 167, b; idem innuit Athanasius s. 11, d.

(4) Non pauca superius dicta sunt de [Greek: platusmoi] illo [Greek: monados] in carne, idque [Greek: energeiai] quadam; jam in hac materie tota est una pars libri seu Orationis quartae, viz. ss. 13, 14, 25. [Greek: phesi gar], dicit Athanasius, [Greek: ho pater platunetai eis huion kai pneuma] s. 25. [Greek: tis he energeia tou toioutou platusmou? phanesetai ho pater kai gegonos sarx, eige autos monas on en toi anthropoi eplatunthe] s. 14.

(5) Dogma illud Verbi a Deo procedentis, ad Deum redeuntis, Marcello tribuunt et Eusebius et Basilius; Athanasius autem illi quam impugnat factioni, ipsis adhibitis vocibus [Greek: proelthon] et [Greek: palindromon], [Greek: proodos] et [Greek: anadrome], [Greek: proeballeto] et [Greek: anakaleitai], [Greek: gennesis] et [Greek: paula tes genneseos]. s. 12. s. 4, e.

(6) Marcellum de Verbo disserentem jam vidimus insistere in phrasi [Greek: en toi Theoi]: idem fecerunt haeretici illi, de quibus loquitur Athanasius, vid. s. 12. passim s. 2. init. etc. s. 4, e.

(7) Eosdem incusat Athanasius, nisi vellent esse meri Sabelliani, quod necessario tenerent attributa Dei esse res quasdam per se subsistentes in divina natura, quae proinde [Greek: sunthetos] est: at hoc ipsum deducit Eusebius ex doctrina Marcelli. Athanasius: [Greek: kata touto he theia monas sunthetos phanesetai, temnomene eis ousian kai sumbebekos.] {21} s. 2. Eusebius: [Greek: suntheton hosper eisegen ton Theon, ousian auton hupotithemenos dicha logou, sumbebekos de tei ousiai ton logon]. p. 121. vid. p. 149, d. Iterum Athanasius [Greek: ei touto, pater men hote sophos, huios de hote sophia. alla me hos poiotes tis tauta en toi Theoi] s. 2. Iterum Eusebius: [Greek: ei d' hen kai tauton en ho Theos kai he en tais paroimiais sophia, hexis ousa sophe en autoi nooumene, katho sophos ho Theos, ti ekoluen, k. t. l.] p. 150, b.

(8) Teste Eusebio, Marcellus, dogma suum insinuans, professus est sibi praecipue cordi esse monarchiae dogma p. 109, b. quod quidem dogma Athanasius contra, disputationis suae statim principio, confirmat illaesum prorsus esse et securum in doctrina catholicorum.

(9) Celebre est Marcelli dogma illud de regno Christi ad tempus duraturo, ab initiis quibusdam orto, finem tandem habituro: haereticorum autem, quos urget Athanasius, haud absimile est illud s. 8., quod Filio et existendi et regnandi initium videntur assignasse.

(10) Verbum esse Filium etc. in Veteri Testamento negat Marcellus apud Eusebium p. 131, b. pp. 83-101. pp. 134-140; negant haeretici apud Athanasium, ss. 23-29.

(11) Cum loca illa Veteris Testamenti objicerentur Marcello, profitebatur eas anticipationes esse Novi; [Greek: ei de tis, kai pro tes neas diathekes, tou Christou, huiou onoma toi logoi monoi deiknunai dunasthai epangelloito, heuresei touto prophetikos eiremenon]. Euseb. p. 82, a. Quare apud Apostolum ad Rom. I, 4. pro [Greek: horistheis] legebat [Greek: prooristheis]. Euseb. contr. Marc. I, 2. Vid. Anathem. 5^{um} Concil. Sirm.; vid. porro _Select. Observ._ R.S.C. p. 10. Quod idem de Photino quoque narrat Epiphanius, autumasse scilicet eum Vetus Testamentum scriptum esse [Greek: prokatangeltikos, prochrestikos], _Haer._ p. 830. At Athanasius quoque de haereticis suis disputans, [Greek: alla nai, phasi, keitai men, prophetikos de esto]. s. 24.

(12) Cum contra Marcellum urgeretur Psalmus 109, voluit "Luciferum" illum esse stellam, quae Magorum dux fuit. Euseb. p. 48, b. Vid. Epiphan. _Haer._ p. 833, a. {22} Athanasius quoque pro parte sua, per duas sectiones totus est in eodem Scripturae loco excutiendo.

(13) Accedit denique, quod notatu certe dignum est, idem propemodum sentire Athanasium de natura dogmatis Sabelliani, quod Eusebium, Eugenium, Basilium sensisse supra dictum est. [Greek: Sabelliou to epitedeuma, ton auton huion kai patera legontos, kai hekateron anairountos, hote men huios, ton patera, hote de pater, ton huion]. s. 9.

Profecto plura sunt quae conferri possint ad Athanasii librum quartum ex Marcelli et Photini haeresi illustrandum; haec autem qualiacumque satis sint quo demonstretur, illud sanctissimi doctoris opus, non adversus Arianos, sed adversus Photinianorum dogma esse exaratum. Neque id multum in hac re valet, quo motus, Montefalconius dubitat an opusculum _Contra Sabellii gregales_ sit Athanasii; nullam scilicet esse memoriae proditam Athanasii cum Sabellianorum familiis dimicationem. Nam si reipsa certum est, hunc librum de Sabellianismo quodam disputare, esse autem genuinum, (id quod nemo inficiatur,) quid ultra quaerendum est? aliorum silentium explicatione eget, sed nihil probat. Opportunum autem est Sirmondi responsum de Hieronymo similiter praetermittente Eusebii tractatus contra Sabellium:--"de infinitis voluminibus quae ab Eusebio edita testatur, pauca, certe non omnia, Hieronymum commemorasse." Sirmond. _Opp._ tom. I. init.

Jam mihi disputandi tandem finem facturo, in mentem subit Ciceronianum illud, "Utitur in re non dubia testibus non necessariis." At certe nulla moles argumentorum illis nimia est, qui adversarios habent Montefalconium Benedictinum, Jesuitam Petavium.

Restat ut subjiciatur operi nostro brevis quaedam analysis partium seu fragmentorum eorum, ex quibus consistit hic liber.

1. Sectiones septem, 1-5, 9, 10, Monarchiam tractant, {23} et cognatam materiam unitatis, simplicitatis, integritatis divinae, tum Filii generationis; quarum una s. 4. et alterius pars s. 3. Arianos alloquitur; reliquae familias Sabellianas.

2. Duo, 6 et 7, cum Arianis cominus pugnant, nihil autem commune habent neque cum sectionibus quae praecedunt, neque cum iis quae subsequuntur.

3. Tres, 8, 11, et 12, comparationem ineunt inter contrarias sectas, praecipue Sabellianam.

4. Tres aliae, 13, 14, 25, pertinent ad praecipuum quoddam dogma Sabellii et Marcelli.

5. Universae 21. sectiones, quae reliquae sunt, cursum autem paene continuum habent, 15-24, 26-29. unam rem agunt, Verbum scilicet idem esse ac Filius, contra doctrinam Marcelli et Pauli Samosateni.

DISSERTATIO II.

DE ECTHESI EPHESINA CONTRA PAULUM SAMOSATENUM.