Chartvlarivm Ecclesiae Sancti Petri de Bvrgo Valentiae Ordinis Sancti Avgvstini
Part 6
B. Dei gratia Diensis electus[1], omnibus ad quos littere iste pervenerint, salutem in Domino. Ad noticiam omnium volumus pervenire, quod Chatbertus Pilosi, occasione quarumdam litterarum quas obtinuerat a domino Portuensi apostolice Sedis legato, proponebat assignationem quorumdam reddituum ecclesie Sancti Petri de Burgo sibi factam fuisse ab eo, videlicet quartam partem in portu Rodani quam nos tenebamus quondam ab ecclesia Sancti Petri de Burgo, & mansum Garnerii cum decimis & omni proventu quem ibidem percipiebat predicta ecclesia; & econtra canonici de Burgo multiplici ratione se defendebant. Tandem in nos compromiserunt, hinc inde prestito sacramento ut nostre diffinitioni starent & mandato; & pro parte sua iuravit Chatbertus Pilosi, & ex parte ecclesie iuraverunt hoc idem W. Arnaldi, Girbertus, Jo. de Tolosa, W. de Cleriaco maior, Chatbertus de Alexiano, W. Cell(erarius), W. de Cleriaco minor, Vgo Richardi, Petrus de Belregart, canonici. Qui, inquam, eorum recepto sacramento, diffinimus in hunc modum: Chatbertus Pilosi reddidit litteras domini legati in manu nostra, quas obtinuerat de hujusmodi beneficiis, & renuntiavit omnibus litteris & omni auxilio quod obtinuerat a legato, ipse vel alius pro eo sub hujusmodi beneficiis obtinendis. Econtra ecclesia, quia litteras suas ad manum non habebat, debuit litteras suas reddere ex mandato nostro in manu prefati Girberti, ut ipse easdem corrumperet vidente Chatberto Pilosi, & ecclesia de mandato nostro eidem C(hatberto) assignavit mansum Garnerii cum dominio & decimis, denariis & aliis omnibus redditibus eidem manso pertinentibus, exceptis sex modiis[2] vini qui sunt de super augmentis que fecerant possessores qui sunt ecclesie; & quarta pars portus Rodani quam nos solebamus tenere a predicta ecclesia, est ecclesie in perpetuum sine omni contradictione Chatberti: una tamen pea[3], quam tenebat Girbertus in manso Garnerii, ab exactione Chatberti Pilosi inmunis erit; & preterea precepimus quod xl. solidi, qui expensi fuerant a quibusdam ecclesie canonicis pro litteris obtinendis, a procuratoribus ecclesie reddantur ipsis canonicis, omni occasione postposita. Hec omnia precepimus sub sacramento nobis exhibito, ut ab utraque parte fideliter teneantur sine omni dolo & fraude, prout melius & sanius potest intelligi & litteras ipsius Chatberti de voluntate ipsius corrupimus, ne aliquid ecclesie preiudicium generarent. Precepimus etiam sub eodem sacramento quod, si prior hanc compositionem vellet infringere, canonici predicti essent cum Chatberto & partem eius foverent. Sane prefati canonici promiserunt sub sacramento specialiter prestito nobis consentientibus, ut si aliquid esset datum ecclesie pro anniversariis mortuorum vel acquisitum ex denariis qui dantur pro eis vel inposterum daretur vel acquireretur, nulli decetero detur in beneficium neque aliquis canonicorum sibi petat dari vel alii, immo petentibus contradicat. Hoc idem dictum est de his que nunc temporis tenent canonici datis vel acquisitis pro anniversariis mortuorum, ut nulli in beneficium tribuantur si ad communiam devenerint, defunctis canonicis vel religionem ingressis, nisi forte ille qui dederit voluerit dare in beneficium alicui. Facta fuerunt hec, anno Domini M^{o} CC^{o} XXIII^{o}, pridie nonas decembris, in presentia testium: B. Monetarii, prioris de Castro Dupplo, Vgonis de Stella, canonici Valentini, Galberti & W. de Belregart junioris, militum, in domo nostra apud Valentiam, in camera inferiori. Et ne supra dicta aliquorum malicia processu temporis valeant perturbari, presens carta ad preces predictorum sigilli nostri est firmo munimine insignita.
[A] Transcription de l'original, parch. de 38 lig. coté XXXVII, qui porte au dos une analyse que nous croyons inutile de reproduire.
[1] Le siége de Die devait être vacant le 3 sept. 1223, date du décret des chanoines de cette église contre les meurtriers de leur évêque (COLUMBI, _Opusc. var._, p. 298). Bertrand, simple élu de Die dans cette charte, dont le sceau portait cette légende: [sigillum] _Bertrandus ele_CTVS D_i_ENSIS, était encore évêque en 1235. Il eût un autre sceau qui le représente en pied, vêtu de ses habits pontificaux, avec cette légende: [sigillum] S.BERTRANDI.DIENSIS.EPISCOPI.; & une bulle, que nous reproduisons dans la publication du _Cartulaire_ qu'il fit rédiger en mars 1230 (ms. Biblioth. impér.).--N'oublions pas qu'un Bertrand d'Étoile (_de Stella_) a figuré comme chanoine du Bourg en 1214 (ch. XX & XXI).
[2] Le _muid_ était une mesure de capacité très-variable selon les localités: pour les liquides, il valait en Bourgogne 320 litres, en Languedoc, 114 (cf. _Polyptyque de l'abbé Irminon_,--Prolégomènes par M.B. GUÉRARD, t. I, p. 183).
[3] Anciennement _péason_, en patois _pée_ (de _pes_), mesure de superficie.
* * * * *
XXXIII. _circ_. juin 1224.
_Declaratio facta per dom. episcopum Diensem de tribus partibus portus Rodani spectantibus_[A].
WILLELMO Dei gratia Electo Valentino[1], B. eadem gratia Diensis episcopus, salutem in Domino. Discretioni vestre notum fieri volumus, quod Guido de Cruszol & Giraudus Bastetz filius eius coram nobis proposuerunt, quod ecclesia Sancti Petri de Burgo quartam partem vilanatgii in portu habere non poterat ex concessione Aldeberti, quia pater suus concesserat eidem dominium quod habebat in portu de Burgo tantum in vita sua: quod ecclesia negabat. Tandem ab utraque parte fuit in nobis compromissum, & Guido de Cruszol & Giraudus Bastetz prestiterunt sacramentum quod nostre starent diffinitioni & mandato; & nos multis assistentibus in camera vicarii diximus, quod medietatis vilanatgii quam habuerat ecclesia a Barnardo de Belregart quartam partem habere possent, propter quartam partem dominii, Guido de Cruszol & Giraudus Bastetz, si redderent ecclesie ccc. solidos a festo sancti Johannis tunc proximo in annum continuum, interim nullam infestationem ecclesie facere debebant: quod si non tenerent, concessio facta ab Aldeberto ecclesie debebat esse firma & valida. Post mortem Sazie, in altera medietate vilanatgii quam Sazia habebat, quartam partem habere possent propter quartam partem dominii, redditis ecclesie ccc. solidis infra annum post mortem Sazie, & interim nullam infestationem debebant facere ecclesie in illa parte nec in aliis partibus: quod si non servarent, concessio facta ab Aldeberto debuit esse rata & firma. Et ita per sacramentum nobis prestitum eis injunximus, quod ecclesia[m] in portu de Burgo Valentie de cetero non infestarent, cum ecclesia tres partes tocius vilanatgii habere deberet: medietatem tocius vilanatgii propter medietatem tocius dominii quam habebat in portu, quartam partem aliam propter concessionem Willelmi de Cruszol qui habebat quartam partem tocius dominii portus.
[A]Transcription de l'original, parchemin de 14 lig., avec sceau de l'évêque Bertrand sur lemnisque. Le dos porte cette note que nous abrégeons: _Sentencia arbitralis, continens quod ecclesia habet in portu de Burgo tres partes vilanagii, videlicet medietatem dominii..., aliam quartam partem propter concessionem Guillelmi de Cruceolo.... Ecce data istius carte fuit pretermissa_.--Cette lettre nous a été également conservée dans une ancienne copie, avec les chartes XX & XXI.
[1] Guillaume I^{er}, fils de Thomas comte de Savoie, garda longtemps la qualité d'_élu_ de l'église de Valence; il en est qualifié _ministre_ en 1226 (COLUMBI, _Opusc. var._, p. 266). D'après GUICHENON (_Hist. de Savoye_, p. 256) le pape Honorius III l'aurait nommé son légat en France en 1238 & transféré la même année à l'évêché de Liége; empoisonné bientôt après à Assise (d'autres disent à Brescia ou à Viterbe) par les ennemis de l'Église, son corps aurait été transporté à l'abbaye d'Hautecombe le 5 mai 1239 (COLUMBI, _ibid_. p. 270). Bien qu'en septembre 1238 il paraisse comme témoin de la concession d'un privilége par Frédéric II à l'église de Die sous le titre d'élu de Valence (_Tituli Dienses_, mss. Bibl. imp., f^{o} 8 v^{o}), il figure dans le catalogue des évêques de Liége du 22 juin 1238 au 3 octobre 1239, vraie date de sa mort (E.-Fr. MOOYER, _Onomastikon chronographikon hierarchiæ Germaniæ, Verzeichnisse der Deustchen Bischofe_, etc., Minden, 1854, in-8^{o}, p. 58): c'est qu'il conserva les deux siéges jusqu'à sa mort; son frère Boniface lui succéda à Valence.--Nous reproduirons le sceau qui pend à la présente charte & dont il faut lire la légende: [sigillum] S: W_ille_L_mi_: _Pro_CVRATORIS: ECCL_esi_E: VALE_n_TINE.
* * * * *
XXXIV. 11 août 1233.
_Compromissum ecclesie Sancti Petri et G. Basteti dominum_ (sic) _Cruceoli, factum in dom. J. archiepiscopum Viennensem, super questionibus portuum Rodani quas habere possent_[A].
NOS J. prior & capitulum ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie ex una, & Ego G. Bastetz dominus de Cruszol ex alia, compromittimus absolute in domnum J. archiepiscopum Viennensem, super omnibus controversiis & querelis motis & movendis usque ad festum Sancti Andree proximo venturum, que vertuntur inter nos vel verti possunt, & specialiter super querela portuum Valentie: promittentes per stipulationem stare mandato suo sive arbitrio, seu dicto sive diffinitioni, ut quicquid ipse super predictis dixerit, mandaverit aut arbitratus fuerit..., prout sibi placuerit, ratum & firmum habeamus inperpetuum; abrenuntiantes omni exceptioni que nobis posset competere ratione messium & vindemiarum, & etiam sollempnium feriarum, videlicet Dominicorum dierum & natalis apostolorum & aliarum sollempnitatum[1], pena centum librarum interposita, cui dom. archiepiscopus mandav[er]it persolvenda ab ea parte que ipsius mandato nollet obtemperare, nichilominus suo dicto sive arbitrio seu mandato sive diffinitione firma & stabili permanente. Et nos W., Dei gratia electus Valentinus, in cujus dominio omnia de quibus est controversia continentur, hoc compromissum volumus[2] & concedimus, & ut ea que a dom. J. archiepiscopo dicta sive arbitrata vel mandata seu diffinita fuerint firma & inconcussa perpetuis temporibus permaneant, fideiussor nos obligamus pro utraque parte, & Willelmus de Clariaco sacerdos pro parte ecclesie, & pro parte G. Bastet Michael capellanus Valentinus. Et ad huius compromissi firmum testimonium, huic carte sigillum nostrum jussimus apponi, & sigilla predicte ecclesie & G. Bastet. Actum anno Domini M^{o} CC^{o} XXX^{o} III^{o}, tercio idus augusti.
[A] Extrait de l'original, parch. auquel pendent trois longues lemnisques: le sceau de Giraud Bastet subsiste seul (cf. ch. 111, n. 2); avec le titre que nous avons donné, le dos porte cette note: _De portu Rodani; sed non fuit facta ordinatio per dom. archiepiscopum_. Le légat Jean de Brenin ratifia cependant la transaction intervenue entre les parties en 1238 (ch. XXXVI).
[1] D'après le droit, cette renonciation semblerait nulle: les juges ne peuvent prononcer leurs sentences les jours de fêtes instituées à l'honneur de Dieu & des saints, _etiam de consensu partium_, si ce n'est _ob necessitatem vel pietatem_ (_Decret_. GREG. IX. lib. II, tit. IX _de seriis_, cap. 5: _Corp. Iur. Can._, t. II, c. 250).
[2] Ce mot est suivi de _mandamus_, cancellé dans le ms.
* * * * *
XXXV. juillet 1234-12 novemb. 1236.
_Divisio rerum Alberti et Odonis Alamanni fratrum_[A].
ANNO Domini M^{o} CC^{o} XXX^{o} IIII^{o}, mense julii, Grossa uxor quondam Arberti Alamanni, & filii sui Arbertus & Odo majores xxv annis, de consensu ipsius Grosse, ita super divisione rerum paternarum atque maternarum unanimiter convenerunt: videlicet quod Arbertus haberet in perpetuum pro portione sua totum tenementum patris sui, quod quondam eidem dederat pater suus cum uxorem duxit & postea in ultima voluntate sua cum omnibus suppellectilibus ejusdem, preter duos lectos ex toto munitos quos de illis habebit Odo frater suus; item habebit dictus Arbertus quatuor peas vinee que sunt in manso Nautes, quarum due pee sunt inter la Pelofencha & vineam B. Disder, alie due inter vineam W. Seignoret & vineam B. Disder: sed ex eis iiij^{or} faciet Odoni fratri suo ij sextaria frumenti & xii. denarios annuatim; similiter & las Pelofenchas & duas partes tinarum[1] & vasorum, & terciam partem habebit Odo; & propter hoc quitius erit idem Odo ab omnibus debitis que debebat pater eorum & de illis que expenderat de dote ipsius Arberti filii sui, & faciet expensas funeris matris sue Grosse. Odo vero habebit omnes res alias que fuerunt matris sue Grosse: videlicet tres vineas que sunt in manso Nautes, quarum una adheret vinee P. Chastillo ab autro (_sic_) vinee W^{o} de Sancto Michaele a parte boree, altera adheret ab autro vinee P. Chastillo, a borea vinee W. Silvestri, altera adheret vinee W. Silvestri ab austro, a borea vinee P. Chastillo; & census quos percipiebat in eodem manso, scilicet xi. saumaas[2] & vij cartas & dimidium vini meri, & xiij sextaria frumenti minus unam cartam, & xvi. solidos & ix. denarios censuales; & iij sextariatas terre quas habebat in eodem manso Nautes: sed pro his faciet diem anniversarium de iiji. denariis & ii. & i. in ecclesia Sancti Petri de Burgo pro patre & matre sua, & alterius anniversarii quartam partem: & quilibet predictorum fratrum de portione sua contentus fuit. Post mortem autem matris eorum Grosse, mediantibus amicis eorum Arnaudo Rufo canonico & sacerdote Sancti Petri necnon & Visello, hec eadem omnia ... ab utraque parte concessa fuerunt & approbata, & prestito corporaliter iuramento firmata..., in domo scilicet Petri de Brissiaco, & in crastinum sancti Martini, anno ab Incarnatione Domini M^{o} CC^{o} XXXVI^{o}, in presentia Bartolomei bajuli Valentini, B. de Vivalx, W. de Castro Bucco, P. de Castro Bucco, Philippi & Chastillo, Po. Otgerii & magistri P. scriptoris. Insuper ne aliquorum malitia presens factum valeat in posterum perturbari, facte sunt due carte per a. B. c. divise, & sigillorum domni S. prepositi Valentini & ecclesie Sancti Petri de Burgo impressionibus, de voluntate predictorum fratrum, sollempniter communite.
[A] Extrait de l'original, parchemin de 19 lign., parti au côté supérieur au moyen des lettres A-F; sur le dos, avec une analyse que nous supprimons, se trouve cette note qui indique la raison de l'existence de cette charte dans les archives de Saint-Pierre: _F_ (facit) _pro duobus beneficiis beate Caterine & beneficio beati Maximi simul unitis de manso de Nauteys de_ (leg. &) _Pelozenchia_.
[1] En vieux franc _tinel_, grand vaisseau de bois pour mettre la vendange.
[2] _Saumata, sauma, sagma_, charge, fardeau.
* * * * *
XXXVI. 18 mai 1238.
[_Compositio inter ecclesiam Burgi et Giraldum Basteti dominum Crusseoli_][A].
NOVERINT universi presentes litteras inspecturi, quod anno Domini M^{o} CC^{o} XXX^{o} VIIJ^{o}, XV kalendas junii, cum controversia esset inter ecclesiam Sancti Petri de Burgo Valentie ex una parte, & Giraldum Basteti ex altera, super portu Rodani Valentie: ecclesia siquidem asserebat se habere in dicto portu medietatem tocius dominii & totum vilanatgium, quod Giraldus Basteti neguabat, & econtra petendo dicebat medietatem tocius dominii & tres partes tocius vilanagii ad se pertinere. Tandem vero post multas altercationes dicta controversia, mediantibus Aquino & W^{o} de Væsco canonicis Valentinis, auditis utriusque partis racionibus hinc inde propositis & diligenter inspectis, de prudentum virorum consilio, assensu & voluntate utriusque partis sopita est amicabiliter in hunc modum. Ecclesia habebit libere & absolute perpetuis temporibus duas partes tocius dominii & duas partes tocius vilanagii portus predicti undique: qui portus protenditur ex utraque parte riparum a manso Saramandorum usque al Meias; & duas partes omnium proventuum & tocius alterius commodi, in omnibus que ratione portus vel usuatgii[1] portus obvenient, vel alio modo possunt vel debent ratione portus vel usuatgii portus obvenire, percipiet & habebit pacifice & quiete, & duas partes expensarum omnium comuniter faciet bona fide. Giraldus Basteti vero habebit terciam partem dominii dicti portus & terciam partem tocius vilanagii tantum, & terciam partem omnium proventuum & tocius alterius commodi, in omnibus que ratione portus vel usuatgii portus obvenient..., percipiet & habebit pacifice & quiete, & terciam partem omnium expensarum faciet communiter bona fide; & dictus portus communiter bona fide debet locari & conductori plus offerenti locabitur, unius partis cujuslibet contradictione non obstante. Et est sciendum quod ecclesia dedit Giraldo Bastet quingentos solidos, & Basteto filio suo[2] centum solidos Viennenses, quos Arnaldus Ruffi procurator dicte ecclesie nomine ejusdem ecclesie plene persolvit & numerando peccuniam satisfecit utrique, & de dictis quingentis & centum solidis tenuerunt se plenarie pro paccatis, ecclesiam nichilominus & alios qui super hoc tenebantur eisdem pro ecclesia absolventes. Renunciantes expressim exceptioni non numerate peccunie & non soluti precii, & si quid juris seu requisitionis dictus Giraldus in dictis duabus partibus portus habebat tam in dominio quam in vilanagio vel videbatur habere, totum dedit dicte ecclesie, remisit penitus & guerpivit, & in eandem ecclesiam transtulit; promittens per sollempnem stipulationem per se & suos successores Malleno de Podio Bosone priori recipienti nomine ecclesie, quod ipse Giraldus vel sui nichil facient per quod dicte due partes ecclesie possint deteriorari, & quod nullo modo, nullo tempore ecclesiam vel homines qui in portu erunt nomine ecclesie decetero inquietent vel turbent vel molestare presumant, vel aliquam aliam per se vel per alios inferant violentiam. Hoc idem totum per stipulationem sollempnem promisit Mallenus prior Giraldo Bastet nomine ecclesie & mandato capituli. Et ita de omnibus querimoniis quas super dicto portu hinc inde ad invicem faciebant pax est & concordia facta, amicabili compositione interveniente; quam pacem seu compositionem seu ordinationem se inviolabiliter observaturos & nullo modo, nullo tempore contra venturos predicti prior & capitulum, & Giraldus Basteti & Aldebertus frater ejus, & Bastetus filius ejusdem Giraldi, tactis sacrosanctis Evangeliis juraverunt, dictam compositionem omologando. Actum in camera W. de Væsco, presentibus testibus Malleno priore, Ademaro cellarario, Guiguone Eruis, W. Chapairon, Arnaldo Ruffo, canonicis dicte ecclesie; W. Chastel capellano de Subdione, Guichardone clerico, W. Gualbert, Bertrando del Vilar militibus; Arberto bajulo de Cruciolo, Poncio Ao^{s} Giraudo de Salis, Petro Ruffo, W. de Cruciolo &. pluribus aliis. Nos vero J., Dei miseratione sancte Viennensis ecclesie vocatus archiepiscopus, apostolice Sedis legatus, hanc presentem compositionem, pacem seu ordinationem aprobamus &. eidem auctoritatem ad utriusque partis instanciam inpertimur, & ad majorem firmitatem & memoriam perpetuis temporibus obtinendam presentes litteras sigilli nostri munimine fecimus roborari; & Nos M. prior & capitulum ad eandem firmitatem perpetuam obtinendam, presentem cartam sigillo ecclesie Sancti Petri de Burguo (_sic_) fecimus communiri; & Nos Giraldus Basteti, ut perpetuis temporibus presens compositio robur & firmitatem obtineat, huic presenti carte sigillum nostrum apponi fecimus; & Nos W^{us} electus Valentinus, ad preces utriusque partis, presentem cartam fecimus sigilli nostri munimine roborari.
[A] Reproduction de l'original, charte partie A-E; les quatre sceaux sont encore pendants dans l'ordre suivant: l'archevêque de Vienne, l'évêque de Valence, le chapitre du Bourg, Giraud Bastet. Le dos porte une analyse reproduite avec le texte dans l'_Invent. rais_. (f^{o} 42, sous la cote n. 23): _Bona compositio & concordia facta per eccl. Burgi cum Gir. Basteti dom. Cruceoli, super portu Rodani; & pertinent ecclesie due partes & tercia ... dom. Cruceoli, & non debent molestari illi de ecclesia a Giraldo, & si que expense fierent..., & debet locari communiter portus plus offerenti_ etc.; & cette note: _mansus Saramandorum est grangia cum pertinentiis Gononi de Laone_. Une expédition de cette charte fut délivrée le 27 juin 1384; voici un extrait de ce _Vidimus de facto portus_:
In Xpisti nomine, amen. Nos Johannes de Bello Castro, canonicus ecclesie Valentinensis, utroque jure bacallarius, regens officium officialatus Valentie pro reverendo in Xpisto patre & domino dom. A. de Saluciis sancte Romane ecclesie cardinali, administratore ecclesiarum, comittatuum & episcopatuum Valentinen. & Diensis, notum facimus ... quod nos vidimus, tenuimus ... quoddam prima facie publ. instrumentum, inpendentibus quatuor sigillis cera alba sigillatum, sanum..., nobis per vener. & circumsp. virum dom. dom. Durandum Champelli priorem secularem ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie exhibitum ... cujus tenor est talis:... quod quidem instrumentum, nos..., sedentes pro tribunali more majorum nostrorum in curia ven. capituli Valentin. super quadam catreda super qua sedere elegimus..., transcribi jussimus ... Acta fuerunt hec in curia dicti ven. capituli Valentin., die XXVII^{a} mensis junii, indictione VII^{a}, anno Domini M^{o} CCC^{o} ottuagesimo quarto, testibus presentibus dom. Johanne Dodoti & Johanne Boreya, presbiteris Valentie; ego vero Petrus de Gado, de Alesio Valent. dioc. clericus, notarius publ. & curie Valent. juratus....
[1] _Usagium_, redevance, prestation coutumière.
[2] C'est le Giraud Bastet, II^{e} du nom, du P. ANSELME (_Hist. gen._, t. III, p. 702).
* * * * *
XXXVII. 31 mai 1245.
_Carta de portu inferiori Rodani_[A].