C. Sallusti Crispi De Bello Catilinario Et Jugurthino
Chapter 4
20. Catilina,[112] ubi eos, quos paulo ante memoravi, convenisse videt, tametsi cum singulis multa saepe egerat, tamen in rem fore credens universos appellare et cohortari, in abditam partem aedium secedit, atque ibi, omnibus arbitris procul amotis, orationem hujuscemodi habuit. 'Ni virtus fidesque vestra spectata mihi forent, nequidquam opportuna res cecidisset; spes magna, dominatio in manibus frustra fuissent. Neque ego per ignaviam[113] aut vana ingenia incerta pro certis captarem. Sed quia multis et magnis tempestatibus vos cognovi fortes fidosque mihi, eo animus ausus est maximum atque pulcherrimum facinus incipere, simul quia vobis eadem quae mihi bona malaque esse intellexi; nam idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est. Sed ego quae mente agitavi omnes jam antea diversi[114] audistis. Ceterum mihi in dies magis animus accenditur, quum considero, quae condicio vitae futura sit, nisi nosmet ipsi vindicamus in libertatem. Nam postquam res publica in paucorum potentium jus atque dicionem concessit, semper illis reges, tetrarchae[115] vectigales esse, populi, nationes stipendia pendere; ceteri omnes, strenui, boni, nobiles atque ignobiles vulgus fuimus sine gratia, sine auctoritate, iis obnoxii, quibus, si res publica valeret, formidini essemus. Itaque omnis gratia, potentia, honos, divitiae apud illos sunt, aut ubi illi volunt; nobis reliquere pericula repulsas, judicia, egestatem. Quae quousque tandem patiemini fortissimi viri? Nonne emori per virtutem praestat quam vitam miseram atque inhonestam, ubi alienae superbiae ludibrio fueris, per dedecus amittere? Verum enimvero pro deum atque hominum fidem[116] victoria in manu nobis est, viget aetas, animus valet; contra illis annis atque divitiis omnia consenuerunt. Tantummodo incepto opus est; cetera res expediet. Etenim quis mortalium cui virile ingenium est, tolerare potest, illis divitias superare,[117] quas profundant in extruendo mari et montibus coaequandis, nobis rem familiarem etiam ad necessaria deesse? illos binas aut amplius domos continuare, nobis larem familiarem[118] nusquam ullum esse? Quum tabulas, signa, toreumata[119] emunt, nova diruunt, alia aedificant, postremo omnibus modis pecuniam trahunt, vexant, tamen summa libidine divitias vincere[120] nequeunt. At nobis est domi inopia, foris aes alienum, mala res, spes multo asperior; denique quid reliqui habemus praeter miseram animam? Quin[121] igitur expergiscimini? En[122] illa, illa, quam saepe optastis, libertas, praeterea divitiae, decus, gloria in oculis sita sunt. Fortuna omnia ea victoribus praemia posuit. Res, tempus, pericula, egestas, belli spolia magnifica magis quam oratio mea vos hortentur. Vel imperatore vel milite me utimini; neque animus neque corpus a vobis aberit. Haec ipsa, ut spero, vobiscum una consul agam, nisi forte me animus fallit, et vos servire magis quam imperare parati estis.'
[112] The author now continues his account of the conspiracy entered into in B.C. 64. [113] _Per ignaviam_, 'by means of cowardice,' here means, 'with the assistance of cowardly men,' 'such as you are not, since I have evidence of your valour and trustworthiness.' _Vana ingenia_ are men of untrustworthy character. In both cases the abstract quality is mentioned instead of the person possessing it. [114] _Diversi_, 'separately;' that is, at different times, and in different places. [115] _Tetrarcha_ is a title which properly belonged only to such princes as ruled over the fourth part of a whole nation. Such a division took place in Galatia, and afterwards also in Judaea. A similar title, _ethnarcha_, but that of king also, was sometimes granted to powerful princes; or, when they had had it before, the Roman senate sometimes allowed them to keep it. [116] _Pro fidem_, or _proh fidem_, is an exclamation, and _pro_ an interjection. The accus. _fidem_ is governed by some such verb as _testor_ or _invoco_. See Zumpt, S 361. [117] _Superare_ here has an intransitive meaning, 'to exist in abundance.' [118] _Lar familiaris_, a domestic or family divinity, whose image stood in the interior of the house, by the domestic altar; hence _lar_, or the plural _lares_, is sometimes used in the sense of 'a house,' or 'home.' [119] _Toreumata_ are the _vasa caelata_ mentioned in chap. 11; works in metal, especially silver, with raised figures. The instrument called by the Latins _caelum_, was called by the Greeks [Greek: toros], whence [Greek: toreuein, toreuma]. [120] 'They cannot master their wealth;' that is, they are not able to spend it. [121] _Quin_--that is, _qui non_ or _quo non_? 'why not?' [122] _En_, as well as _ecce_, are most commonly construed with the accusative.
21. Postquam accepere ea homines, quibus mala abunde omnia erant, sed neque res neque spes bona ulla, tametsi illis quieta movere magna merces videbatur, tamen postulavere plerique, uti proponeret, quae condicio belli foret, quae praemia armis peterent, quid ubique opis aut spei haberent. Tum Catilina polliceri tabulas novas,[123] proscriptionem locupletium, magistratus, sacerdotia, rapinas, alia omnia, quae bellum atque libido victorum fert. Praeterea esse in Hispania citeriore Pisonem, in Mauretania cum exercitu P. Sittium Nucerinum, consilii sui participes; petere consulatum G. Antonium, quem sibi collegam fore speraret, hominem et familiarem et omnibus necessitudinibus circumventum; cum eo se consulem[124] initium agendi facturum. Ad hoc maledictis increpat omnes bonos, suorum unum quemque nominans laudare; admonebat alium egestatis, alium cupiditatis suae, complures periculi aut ignominiae,[125] multos victoriae Sullanae, quibus ea praedae fuerat. Postquam omnium animos alacres videt, cohortatus, ut petitionem suam curae haberent, conventum dimisit.
[123] _Tabulae novae_ are literally 'new registers of debts;' that is, a change or reduction of debts, when, for example, the interest already paid was deducted from the principal, or when the amount of debts was reduced by one-half, or even by three-fourths. Such regulations of debts in favour of debtors were often resorted to in the revolutions of the ancient republics. [124] 'If he should be consul with him, he would begin to carry the matter into effect.' [125] _Ignominia_, 'disgrace' which a person incurs, either because he has been condemned in a court of law, or with which he has been branded by the censors.
22. Fuere ea tempestate qui dicerent, Catilinam, oratione habita, quum ad jusjurandum populares[126] sceleris sui adigeret, humani corporis sanguinem vino permixtum in pateris circumtulisse; inde quum post execrationem omnes degustavissent, sicuti in sollemnibus sacris fieri consuevit, aperuisse consilium suum, atque eo dictitare[127] fecisse, quo inter se magis fidi forent, alius alii tanti facinoris conscii. Nonnulli ficta et haec et multa praeterea existimabant ab iis, qui Ciceronis invidiam, quae postea orta est, leniri credebant atrocitate sceleris eorum, qui poenas dederant. Nobis ea res pro magnitudine parum comperta est.
[126] _Popularis_, properly 'a fellow-countryman,' or 'belonging to the same people;' but Sallust here, and in chapter 24, uses it in the more general sense of _particeps, socius_, 'associate.' [127] _Dictitare_, a contraction for _dictitavere_: 'it was frequently said that Catiline had done it for this reason.' This contraction has nothing that is offensive here, though in form it is the same as the present infinitive; for such an ambiguity of form is not always avoided, provided the context clearly shows what the meaning is. _Dictitare_ contains a repetition of what is implied in _fuere qui dicerent_.
23. Sed in ea conjuratione fuit Q. Curius, natus haud obscuro loco, flagitiis atque facinoribus coopertus, quera censores senatu probri gratia moverant. Huic homini non minor vanitas inerat quam audacia; neque reticere, quae audierat, neque suamet[128] ipse scelera occultare, prorsus neque dicere neque facere quidquam pensi habebat. Erat ei cum Fulvia, muliere nobili, stupri[129] vetus consuetudo; cui quum minus gratus esset, quia inopia minus largiri poterat, repente glorians maria montesque polliceri coepit et minari interdum ferro, ni sibi obnoxia foret, postremo ferocius agitare[130] quam solitus erat. At Fulvia, insolentiae Curii causa cognita, tale periculum rei publicae haud occultum habuit, sed sublato auctore[131] de Catilinae conjuratione quae quoque modo audierat compluribus narravit. Ea res in primis studia hominum accendit ad consulatum mandandum M. Tullio Ciceroni. Namque antea pleraque nobilitas invidia aestuabat,[132] et quasi pollui consulatum credebant, si eum quamvis egregius homo novus[133] adeptus foret. Sed ubi periculum advenit, invidia atque superbia post fuere.[134]
[128] _Met_ is a suffix which may be appended to all the cases of _suus_, and answers to our 'own.' It is usually followed by _ipse_. See Zumpt, S 139, note. [129] _Stuprum_ is the name for every unchaste connexion with unmarried as well as with married women; but _adulterium_ is the illicit intercourse with married women. [130] 'To behave more ferociously;' for _agere_ and _agitare_, even without an accusative, signify 'to behave,' 'conduct one's self,' 'lead a life.' [131] _Sublato auctore_, 'without mentioning the one of whom she had learned it.' [132] 'The nobility was boiling with envy;' a figurative expression, taken from the boiling of water over the fire, which is frequently used to describe violent passions. So also _incendi, ardere, flagrare cupiditate_. [133] A _homo novus_ was at Rome the name for any person, none of whose ancestors had been invested with a curule office; that is, with the consulship, praetorship, quaestorship, or curule aedileship. [134] _Post fuere_; that is, _postposita sunt_, 'were put on one side.'
24. Igitur comitiis habitis consules declarantur M. Tullius et G. Antonius, quod factum primo populares conjurationis concusserat.[135] Neque tamen Catilinae furor minuebatur, sed in dies plura agitare, arma per Italiam locis opportunis parare, pecuniam sua aut amicorum fide sumptam mutuam Faesulas[136] ad Manlium quendam portare,[137] qui postea princeps fuit belli faciundi. Ea tempestate plurimos cujusque generis homines adscivisse sibi dicitur, mulieres etiam aliquot, quae primo ingentes sumptus[138] stupro corporis toleraverant, post ubi aetas tantummodo quaestui neque luxuriae modum fecerat, aes alienum grande conflaverant. Per eas se Catilina credebat posse servitia urbana sollicitare, urbem incendere, viros earum vel adjungere sibi vel interficere.
[135] 'Which fact _had_ at first intimidated the associates of the conspiracy.' The pluperfect here seems to be used for the perfect, but is necessary from the idea, which properly should have been expressed by some such sentence as this: 'which fact, although it had at first intimidated the conspirators, yet did not stop the progress of the conspiracy.' [136] _Faesulae_, now Fiesole, a town in the northern part of Etruria, not far from Florentia (Florence), which is now the largest town in that district, though it was not so in ancient times. [137] _Portare_, 'he caused money to be taken.' See Zumpt, S 713. [138] _Sumptus tolerare_, 'to bear the expenses,' implying the difficulty of defraying them.
25. Sed in his erat Sempronia, quae multa saepe virilis audaciae facinora commiserat. Haec mulier genere atque forma, praeterea viro, liberis satis fortunata fuit; litteris Graecis et Latinis docta, psallere, saltare elegantius, quam necesse est probae, multa alia, quae instrumenta luxuriae sunt. Sed ei cariora semper omnia quam decus atque pudicitia fuit; pecuniae an famae minus parceret, haud facile discerneres;[139] libidine sic accensa, ut saepius peteret viros quam peteretur. Sed ea saepe antehac fidem prodiderat, creditum abjuraverat, caedis conscia fuerat, luxuria atque inopia praeceps[140] abierat. Verum ingenium ejus haud absurdum; posse versus facere, jocum movere, sermone uti vel modesto vel molli vel procaci; prorsus multae facetiae multusque lepos inerat.
[139] _Haud facile discerneres_, 'it was not easy to determine whether she was less concerned about her money or her reputation,' since she was reckless in regard to both. Respecting the imperfect subjunctive, see Zumpt, S 528, note 2. [140] _Praeceps_ is used of steep and precipitous places, and of persons who fall or throw themselves headlong down from or into anything. Hence _Sempronia praeceps abierat_ is, 'she had thrown herself headlong into ruin,' which might also be expressed by _in praeceps iverat_.
26. His rebus comparatis Catilina nihilo minus in proximum annum[141] consulatum petebat, sperans, si designatus foret, facile se ex voluntate Antonio usurum. Neque interea quietus erat, sed omnibus modis insidias parabat Ciceroni. Neque illi tamen ad cavendum dolus aut astutiae deerant. Namque a principio consulatus sui multa pollicendo per Fulviam effecerat, ut Q. Curius, de quo paulo ante memoravi, consilia Catilinae sibi proderet. Ad hoc[142] collegam suum Antonium pactione provinciae[143] perpulerat, ne contra rem publicam sentiret; circum se praesidia amicorum atque clientium occulte habebat. Postquam dies comitiorum venit, et Catilinae neque petitio neque insidiae, quas consuli in Campo[144] fecerat, prospere cessere, constituit bellum facere et extrema omnia experiri, quoniam quae occulte temptaverat aspera foedaque[145] evenerant.
[141] Namely, for the year beginning with the first of January, B. C. 62. The elections took place about the middle of the preceding year, consequently, in the present instance, about the middle of the year B. C. 63. [142] _Ad hoc_ is a common expression in Sallust for _praeterea_. [143] _Pactione provinciae_, by coming to an understanding with him about the provinces which were assigned to the consuls after the expiration of their year of office at Rome. Cicero had obtained by lot the lucrative province of Macedonia and exchanged it for Gallia Cisalpina, which had fallen to the lot of Antonius; but afterwards he declined the latter also, in order to be able to remain at Rome, which at that time was considered to be a sign that a man did not care for money--_continentia abstinentia_. [144] The _Campus Martius_, an extensive open plain between the city and the Tiber, was the place for the large assemblies of the people; that is, for the Comitia Centuriate, in which the consuls and praetors were elected. [145] _Aspera foedaque_ might also have been expressed by the adverbs _aspere foedeque_, 'his attempts turned out unfavourably and disgracefully.' Compare Zumpt, S 682.
27. Igitur G. Manlium Faesulas atque in eam partem Etruriae, Septimium quendam Camertem[146] in agrum Picenum, G. Julium in Apuliam dimisit; praeterea alium alio, quem ubique opportunum sibi fore credebat. Interea Romae multa simul moliri, consuli insidias tendere, parare incendia, opportuna loca armatis hominibus obsidere, ipse cum telo esse, item alios jubere, hortari; uti semper intenti paratique essent, dies noctesque festinare, vigilare, neque insomniis neque labore fatigari. Postremo ubi multa agitanti nihil procedit, rursus intempesta nocte conjurationis principes convocat per M. Porcium Laecam, ibique multa de ignavia eorum questus, docet se Manlium praemisisse ad eam multitudinem, quam ad capiunda arma paraverat, item alios in alia loca opportuna, qui initium belli facerent, seque ad exercitum proficisci cupere, si prius Ciceronem oppressisset; eum suis consiliis multum officere.
[146] _Camers_, 'a native of Camerium,' (the capital of the Umbrians), for the inhabitants of that place were called Camertes. _Picenum_ or _ager Picenus_, was the Roman territory on the Adriatic between the mouths of the rivers Aesis and Aternus with the capitals of Ancona and Asculum.
28. Igitur perterritis ac dubitantibus ceteris, G. Cornelius eques Romanus operam suam pollicitus, et cum eo L. Vargunteius senator constituere ea nocte paulo post cum armatis hominibus sicuti salutatum[147] introire ad Ciceronem ac de improviso domi suae imparatum confodere. Curius ubi intellegit,[148] quantum periculum consuli impendeat, propere per Fulviam Ciceroni dolum, qui parabatur, enuntiat. Ita illi janua prohibiti tantum facinus frustra susceperant. Interea Manlius in Etruria plebem sollicitare, egestate simul ac dolore injuriae novarum rerum cupidam, quod Sullae dominatione agros bonaque omnia amiserat, praeterea latrones cujusque generis, quorum in ea regione magna copia erat, nonnullos ex Sullanis colonis, quibus libido atque luxuria ex magnis rapinis nihil reliqui fecerant.
[147] _Sicuti salutatum,_ 'as if to offer him his morning salutation,' for such a morning call before sunrise was a common politeness among the Romans. [148] Or according to the common orthography, _intelligit_.
29. Ea quum Ciceroni nuntiarentur, ancipiti malo permotus, quod neque urbem ab insidiis privato consilio longius tueri poterat, neque exercitus Manlii quantus aut quo consilio foret satis compertum habebat, rem ad senatum refert, jam antea vulgi rumoribus exagitatam.[149] Itaque, quod plerumque in atroci negotio solet; senatus decrevit,[150] darent operam consules, ne quid res publica detrimenti caperet. Ea potestas per senatum more Romano magistratui maxima permittitur, exercitum parare,[151] bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque cives, domi militiaeque imperium atque judicium summum habere; aliter sine populi jussu nulli earum rerum consuli jus est.
[149] _Exagitatam_ for _agitatam_; but the preposition _ex_ gives to the word the idea of something brought out of its obscurity to light. The matter had already been discussed on the ground of certain rumours. [150] About _decrevit_, with the mere subjunctive, without _ut_, see Zumpt, S 624. [151] _Parare_ should properly be _parandi_; but see Zumpt, S 598.
30. Post paucos dies L. Saenius senator in senatu litteras recitavit, quas Faesulis allatas sibi dicebat, in quibus scriptum erat, G. Manlium arma cepisse cum magna multitudine ante diem VI. Kalendas Novembres.[152] Simul, id quod in tali re solet, alii portenta atque prodigia[153] nuntiabant, alii conventus fieri, arma portari, Capuae atque in Apulia servile bellum moveri. Igitur senati[154] decreto Q. Marcius Rex Faesulas, Q. Metellus Creticus in Apuliam circumque ea loca missi; hi utrique[155] ad urbem imperatores erant,[156] impediti ne triumpharent calumnia paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat.[157] Sed praetores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer in agrum Picenum,[158] hisque permissum, uti pro tempore atque periculo exercitum compararent. Ad hoc, si quis indicavisset de conjuratione, quae contra rem publicam facta erat, praemium servo libertatem et sestertia centum, [159] libero impunitatem ejus rei et sestertia ducenta; itemque decrevere, uti gladiatoriae familiae Capuam et in cetera municipia distribuerentur pro cujusque opibus,[160] Romae per totam urbem vigiliae haberentur, iisque minores magistratus[161] praeessent.
[152] That is, 'on the 6th day before the 1st of November,' or on the 27th of October. In such computations with _ante_ and _post_, the point of time from which the calculation begins is included. See Zumpt, S 867. But we here reckon according to the calendar such as it was subsequently reformed and rectified by J. Caesar. [153] _Portenta_ are chiefly human beings or animals presenting at their birth anything abnormal or monstrous; _prodigia_, on the other hand, are strange phenomena in the heavens; and the superstition of the ancients regarded both as signs sent by the gods to warn men. [154] _Senati_ for _senatus_. See Zumpt, S 81. [155] _Hi utrique_ for _horum uterque_. Zumpt, S 141, note 2. [156] Both had received the military command (_imperium_) from the senate and people: Marcius Rex as proconsul of Cilicia, and Metellus for the purpose of subduing Crete. After their return from their provinces, they tarried for a time outside the walls of Rome (_ad urbem_), because, by entering the city, they would have lost their imperium, which they were anxious to retain until their solemn entrance in a military procession (the triumph), to which the senate had not yet given its sanction. Accordingly, as they were still generals in active service, they could legally be intrusted with the military command in the disturbed districts of Italy. [157] The intrigues of some influential members of the senate, who had either received bribes from the opponents of the two commanders, or expected some from the commanders themselves, prevented the resolution of the senate here alluded to. Respecting _mos erat vendere_, see Zumpt, S 598. [158] Supply to the two names of places _missus est_, which is implied in the preceding sentence. [159] _Sestertia centum_; that is, _centum millia sestertiorum_, or the ancient census of the citizens of the first class; for the neuter sestertia was used in calculations as an imaginary coin of _mille sestertii_ or ten nummi aurei. [160] 'According to the means of every town.' As the Roman gladiators might easily be tempted to join in conspiracies, they were quartered at a distance from Rome, in the towns of a certain class of Roman citizens (_municipia_); and the citizens of such places were ordered to watch over those bands of gladiators, that they might not make their escape. _Familiae_, in its proper sense, signifies the whole body of slaves belonging to one master. [161] _Minores magistratus_ are those officers who did not, by virtue of their office, become members of the senate. The quaestors, accordingly, did not belong to them, but they comprised the masters of the mint, the superintendents of the paving of the roads, and especially the superintendents of all matters connected with prisons, and the _decemviri litibus judicandis_.
31. Quibus rebus permota civitas atque immutata urbis facies erat; ex summa laetitia atque lascivia, quae diuturna quies pepererat, repente omnes tristitia invasit; festinare, trepidare, neque loco neque homini cuiquam satis credere, neque bellum gerere, neque pacem habere, suo quisque metu pericula metiri. Ad hoc mulieres, quibus[162] rei publicae magnitudine belli timor insolitus incesserat, afflictare sese,[163] manus supplices ad coelum tendere, miserari parvos liberos, rogitare, omnia pavere, superbia atque deliciis omissis sibi patriaeque diffidere. At Catilinae crudelis animus eadem illa movebat, tametsi praesidia parabantur et ipse lege Plautia[164] interrogatus erat ab L. Paullo. Postremo dissimulandi causa aut sui expurgandi, sicuti[165] jurgio lacessitus foret, in senatum venit. Tum M. Tullius consul, sive praesentiam ejus timens sive ira commotus, orationem habuit luculentam atque utilem rei publicae, quam postea scriptam edidit.[166] Sed ubi ille assedit,[167] Catilina, ut erat paratus ad dissimulanda omnia, demisso vultu, voce supplici postulare, 'Patres conscripti ne quid de se temere crederent; ea familia ortum, ita se ab adolescentia vitam instituisse, ut omnia bona in spe haberet; ne existimarent, sibi, patricio homini, cujus ipsius atque majorum plurima beneficia in plebem Romanam essent, perdita re publica opus esse, quum eam servaret M. Tullius, inquilinus civis urbis Romae.'[168] Ad hoc maledicta alia quum adderet, obstrepere omnes, hostem atque parricidam vocare. Tum ille furibundus: 'Quoniam quidem circumventus, inquit, ab inimicis praeceps agor, incendium meum ruina restinguam.'