C. Sallusti Crispi De Bello Catilinario Et Jugurthino
Chapter 13
32. Haec atque alia hujuscemodi saepe dicundo Memmius populo persuadet, uti L. Cassius, qui tum praetor erat, ad Jugurtham mitteretur eumque interposita fide publica Romam duceret, quo facilius indicio regis Scauri et reliquorum, quos pecuniae captae arcessebant,[205] delicta patefierent. Dum haec Romae geruntur, qui in Numidia relicti a Bestia exercitui praeerant, secuti morem imperatoris sui plurima et flagitiosissima facinora fecere. Fuere, qui auro corrupti elephantos Jugurthae traderent; alii perfugas vendere, pars ex pacatis praedas agebant; tanta vis avaritiae in animos eorum veluti tabes invaserat. At Cassius, perlata rogatione[206] a G. Memmio ac perculsa omni nobilitate, ad Jugurtham proficiscitur eique timido et ex conscientia diffidenti rebus suis persuadet, quoniam se populo Romano dedisset, ne vim quam misericordiam ejus experiri mallet. Privatim praeterea fidem suam interponit, quam ille non minoris quam publicam ducebat; talis ea tempestate fama de Cassio erat.
[205] _Arcessere_, 'to summon before a court of justice,' governs the genitive of the thing for which a person is summoned. [206] _Rogatio_, 'a proposal to the people,' because, in making a proposal, as well as at elections of magistrates, the people were requested (_rogabatur_) to pass a resolution.
33. Igitur Jugurtha contra decus regium cultu quam maxime miserabili cum Cassio Romam venit. Ac tametsi in ipso magna vis animi erat, confirmatus ab omnibus, quorum potentia aut scelere cuncta ea gesserat, quae supra diximus, G. Baebium tribunum plebis magna mercede parat, cujus impudentia contra jus et injurias omnes munitus foret. At G. Memmius, advocata contione, quamquam regi infesta plebes erat, et pars in vincula duci jubebat, pars, ni socios sceleris sui aperiret, more majorum de hoste supplicium sumi; dignitati quam irae magis consulens, sedare motus et animos eorum mollire, postremo confirmare, fidem publicam per sese[207] inviolatam fore. Post, ubi silentium coepit, producto Jugurtha, verba facit; Romae Numidiaeque[208] facinora ejus memorat, scelera in patrem fratresque ostendit. Quibus juvantibus quibusque ministris ea egerit, quamquam intellegat populus Romanus, tamen velle manifesta magis ex illo habere. Si verum aperiat, in fide et clementia populi Romani magnam spem illi sitam; sin reticeat, non sociis saluti fore,[209] sed se suasque spes corrupturum.
[207] _Per sese_, 'as far as lay in him,' 'as much as he could,' as in the phrase _per me licet_. [208] Respecting _Romae Numidiaeque_, where _Numidiae_ by a kind of attraction takes the same case as _Romae_, instead of _in Numidia_, see Zumpt, S 398, note 1. [209] 'He (Jugurtha) would not, indeed, thereby be a safety to his accomplices, but destroy his own hope (of obtaining pardon).'
34. Deinde, ubi Memmius dicundi finem fecit et Jugurtha respondere jussus est, G. Baebius, tribunus plebis, quem pecunia corruptum supra diximus, regem tacere jubet, ac tametsi multitudo, quae in contione aderat, vehementer accensa, terrebat eum clamore, vultu, saepe impetu atque aliis omnibus, quae ira fieri amat,[210] vicit tamen impudentia. Ita populus ludibrio habitus ex contione discedit: Jugurthae Bestiaeque et ceteris, quos illa quaestio exagitabat, animi augescunt.[211]
[210] The words _quae ira fieri amat_ are very surprising, but were regarded by the ancients themselves as a Graecism of Sallust, from whom Quinctilian quotes the words _quae vulgus amat fieri_, which occurred in a work of Sallust that is lost. In both cases, we must construe _ira (vulgus) amat_ with an accusative with the infinitive after it: 'anger likes that this or that should happen.' [211] _Animus augescit_, 'courage grows' or 'increases.' For the plural _animi_, see Zumpt, S 92.
35. Erat ea tempestate Romae Numida quidam, nomine Massiva, Gulussae filius, Masinissae nepos; qui, quia in dissensione regum Jugurthae adversus fuerat, dedita Cirta et Adherbale interfecto, profugus ex Africa abierat. Huic Sp. Albinus, qui proximo anno post Bestiam cum Q. Minucio Rufo consulatum gerebat,[212] persuadet, quoniam ex stirpe Masinissae sit, Jugurthamque ob scelera invidia cum metu urgueat,[213] regnum Numidiae ab senatu petat. Avidus consul belli gerundi moveri quam senescere omnia malebat; ipsi provincia Numidia, Minucio Macedonia evenerat. Quae postquam Massiva agitare coepit, neque Jugurthae in amicis satis praesidii est, quod eorum alium conscientia, alium mala fama et timor impediebat, Bomilcari, proximo ac maxime fido sibi, imperat, pretio, sicuti multa confecerat, insidiatores Massivae paret, ac maxime[214] occulte, sin id parum procedat, quovis modo Numidam interficiat. Bomilcar mature regis mandata exequitur, et per homines talis negotii artifices itinera egressusque ejus, postremo loca atque tempora cuncta explorat, deinde, ubi res postulabat, insidias tendit. Igitur unus ex eo numero, qui ad caedem parati erant, paulo inconsultius Massivam aggreditur; illum obtruncat, sed ipse deprehensus, multis hortantibus et in primis Albino consule, indicium profitetur.[215] Fit reus magis ex aequo bonoque quam ex jure gentium Bomilcar, comes ejus, qui Romam fide publica venerat. At Jugurtha manifestus[216] tanti sceleris non prius omisit contra verum niti, quam animum advertit,[217] supra gratiam atque pecuniam suam invidiam facti esse. Igitur, quamquam in priore actione ex amicis quinquaginta vades dederat,[218] regno magis quam vadibus consulens, clam in Numidiam Bomilcarem dimittit, veritus ne reliquos populares metus invaderet parendi sibi, si de illo supplicium sumptum foret. Et ipse paucis diebus[219] eodem profectus est, jussus a senatu Italia decedere. Sed postquam Roma egressus est, fertur saepe eo tacitus respiciens postremo dixisse: 'urbem venalem et mature perituram, si emptorem invenerit.'
[212] We here enter the year B.C. 110. [213] _Urgueat_, 'presses Jugurtha;' that is, he is hindered by the indignation on account of his past crimes, and at the same time by the apprehension with which the Roman people regard him. [214] He would like best that it should be done in secret; but if this should not succeed, he would like it to be done in any way, whatever it might be. Instead of _maxime_, the author might have said _potissimum_. See the same expression chap. 46. [215] _Profiteri indicium_, 'to declare that you will state everything.' We must understand that in the defective administration of justice at Rome, the _index_ (informer) received a promise of impunity. [216] _Manifestus_, with the genitive of the crime, is a person _qui mani festo tenetur_, or against whom there is most decisive evidence. [217] _Animum adverto_, the same as the compound _animadverto_, like _venum eo_ for _veneo_. [218] Jugurtha had given fifty sureties in the name of Bomilcar, in order that he might remain at liberty. These sureties were of course fifty Roman citizens. As Bomilcar fled, those sureties had to pay the money with which each guaranteed his appearance, and there can be no doubt but that Jugurtha secretly paid the money. [219] _Paucis diebus._ See Zumpt, S 480.
36. Interim Albinus renovato bello commeatum, stipendium aliaque, quae militibus usui forent, maturat in Africam portare; ac statim ipse profectus, uti ante comitia, quod tempus[220] haud longe aberat, armis aut deditione aut quovis modo bellum conficeret. At contra Jugurtha trahere omnia et alias deinde alias morae causas facere, polliceri deditionem, ac deinde metum simulare, cedere instanti et paulo post, ne sui diffiderent, instare; ita belli modo, modo pacis mora consulem ludificare.[221] Ac fuere, qui tum Albinum haud ignarum consilii regis existimarent, neque ex tanta properantia tam facile tractum bellum socordia magis quam dolo crederent.[222] Sed postquam dilapso tempore comitiorum dies adventabat, Albinus, Aulo fratre in castris pro praetore relicto Romam decessit.
[220] This season was usually the middle of the year, but was frequently delayed until the autumn. The consul Albinus seems to have been commissioned to preside at the elections, because his colleague, who had obtained Macedonia, was at a still greater distance. [221] Jugurtha protracted the war, delayed the negotiations for peace, and in this manner thwarted the consul. We have here restored the active form _ludificare_, because it exists in all the manuscripts. It is found also in Cicero, though the deponent _ludificari_ is more frequent. [222] Some were convinced that after the hurry which the consul had shown at the beginning, the war was protracted, not so much by his carelessness, as by his cunning designs. _Non magis quam_ is expressed in modern languages as if the Latin were _dolo magis quam socordia_: 'they believed that the war was protracted by his cunning designs rather than by his carelessness.' See Zumpt, S 725.
37. Ea tempestate Romae seditionibus tribuniciis atrociter res publica agitabatur. P. Lucullus et L. Annius, tribuni plebis, resistentibus collegis, continuare magistratum[223] nitebantur, quae dissensio totius anni comitia impediebat. Ea mora in spem adductus Aulus, quem pro praetore in castris relictum supra diximus, aut conficiundi belli aut terrore exercitus ab rege pecuniae capiundae, milites mense Januario ex hibernis in expeditionem evocat, magnisque itineribus, hieme aspera, pervenit ad oppidum Suthul, ubi regis thesauri erant. Quod quamquam et saevitia temporis et opportunitate loci neque capi neque obsideri poterat (nam circum murum situm in praerupti montis extremo planities limosa hiemalibus aquis paludem fecerat[224]), tamen aut simulandi gratia, quo regi formidinem adderet, aut cupidine caecus ob thesauros oppidi potiundi, vineas agere, aggerem jacere, aliaque, quae incepto usui forent, properare.
[223] _Continuare magistratum_, 'to continue for another year in a magistracy which has been given for only one year.' In the case of some magistracies this was forbidden by law; in that of tribunes of the people, it occurs rather frequently in the early times, that they were re-elected twice or oftener in successive years. The last in stance of a tribuneship lasting for two years is that of G. Gracchus, in B.C. 123 and 122; and even then this re-election was the cause of violent commotions, and it was impossible to carry it for the third year. [224] Around the wall, which had been built on the extreme edge of a precipitous rock, the clayey soil had formed a marsh. Respecting _extremum_ used substantively, see Zumpt, S 435.
38. At Jugurtha, cognita vanitate atque imperitia legati, subdolus ejus augere amentiam, missitare[225] supplicantes legatos, ipse quasi vitabundus per saltuosa loca et tramites exercitum ductare. Denique Aulum spe pactionis perpulit, uti relicto Suthule in abditas regiones sese veluti cedentem insequeretur; 'ita delicta occultiora fore.' Interea per homines callidos die noctuque exercitum temptabat; centuriones ducesque turmarum partim uti transfugerent corrumpere, alii signo dato locum uti desererent.[226] Quae postquam ex sententia instruit, intempesta nocte de improviso multitudine Numidarum Auli castra circumvenit. Milites Romani, perculsi tumultu insolito, arma capere alii, alii se abdere, pars territos confirmare, trepidare[227] omnibus locis; vis magna hostium, coelum nocte atque nubibus obscuratum, periculum anceps,[228] postremo fugere an manere tutius foret, in incerto erat. Sed ex eo numero, quos paulo ante corruptos diximus, cohors una Ligurum cum duabus turmis Thracum et paucis gregariis militibus transiere ad regem,[229] et centurio primi pili[230] tertiae legionis per munitionem, quam uti defenderet acceperat, locum hostibus introeundi dedit, eaque Numidae cuncti irrupere. Nostri foeda fuga, plerique abjectis armis, proximum collem occupavere. Nox atque praeda castrorum hostes, quo minus victoria uterentur, remorata sunt. Deinde Jugurtha postero die cum Aulo in colloquio verba facit: 'tametsi ipsum cum exercitu fame et ferro clausum tenet,[231] tamen se memorem humanarum rerum, si secum foedus faceret, incolumes omnes sub jugum missurum,[232] praeterea uti diebus decem Numidia decederet.' Quae quamquam gravia et flagitii plena erant, tamen, quia mortis metu mutabantur,[233] sicuti regi libuerat, pax convenit.
[225] Respecting the frequentatives _ductare_ and _missitare_, which last is a secondary derivative from _mittere_ (as _currere, cursare, cursitare_), see Zumpt, S 231; and about _vitabundus_, S 248. [226] The usual arrangement of the words would be: _corrumpere, ut alii (partim) transfugerent, alii--desererent_. The _ut_ is here repeated in the second clause, which is rather unusual. [227] _Trepidare_, in its proper sense, is, 'to run about with fear and trembling.' [228] _Anceps_, 'twofold,' on the part of the enemy and of that of nature. [229] The author here distinguishes the infantry (_cohors_) and cavalry (_turma_) of the auxiliaries, and the common soldiers from the Roman legions. [230] The _primus pilus_ in a Roman legion is the first company (_manipulus_) of the third class of legionaries, who were called _pilani_ or _triarii_, and were employed in battle as a reserve, while the two other classes of legionaries, the _hastati_ and _principes_, began the engagement. A legion thus contained ten maniples of every class; that is, altogether thirty maniples, each of which consisted of two _centuriae_, and each _centuria_ was commanded by a _centurio_. Out of these sixty centurions of a legion, the two commanding the _primus pilus_ (they themselves also were called, like their companies, _primi pili_) were the first in rank, and again the _ductor prioris centuriae primi pili_ was the principal centurion in a legion. The treachery of such an officer, therefore, is the more surprising. To the pronoun _ea_ supply _via_; _ea_, with this ellipsis, is used as an adverb in the sense of 'there.' See Zumpt, S 207, 288. [231] In accordance with the rules on the oratio obliqua, Sallust ought to have written _teneat_. [232] A _jugum_ was formed by two lances fixed in the ground, and a third fastened across them so as to form a gate. When an army confessed itself to be conquered, and after capitulating, was allowed to depart, the troops had to march under a yoke of this description. [233] Literally: 'because the disgrace was exchanged for the fear of death;' that is, by enduring it, they became free from the fear of death.
39. Sed ubi ea Romae comperta sunt, metus atque maeror civitatem invasere. Pars dolere pro gloria imperii, pars insolita rerum bellicarum timere libertati,[234] Aulo omnes infesti, ac maxime, qui bello saepe praeclari fuerant, quod armatus dedecore potius quam manu salutem quaesiverat. Ob ea consul Albinus ex delicto fratris invidiam ac deinde periculum timens, senatum de foedere consulebat, et tamen interim exercitui supplementum scribere, ab sociis et nomine Latino[235] auxilia accersere, denique omnibus modis festinare. Senatus ita, uti par fuerat, decernit, suo atque populi injussu nullum potuisse foedus fieri. Consul impeditus a tribunis plebis, ne, quas paraverat copias, secum portaret, paucis diebus in Africam proficiscitur; nam omnis exercitus, uti convenerat, Numidia deductus, in provincia hiemabat. Postquam eo venit, quamquam persequi Jugurtham et mederi fraternae invidiae animo ardebat, cognitis militibus, quos praeter fugam, soluto imperio, licentia atque lascivia corruperat, ex copia rerum[236] statuit sibi nihil agitandum.
[234] _Dolere pro gloria_, 'to be grieved for reputation;' that is, as they were interested in the glory of their country, they were grieved at the disgrace (_dedecore_ or _propter dedecus_) they had suffered. _Timere libertati_, 'to be afraid of losing one's freedom,' it appearing to be in danger. See Zumpt, S 414. [235] _Nomen Latinum_ is the same as _socii Latini_, or _Latini_ alone. The expression properly signifies those who are called Latins; for this class of people comprised not only those who really belonged to the nation of the Latins--such as the inhabitants of the ancient Latin towns of Tibur and Praeneste--but those also whose towns subsequently received the same privileges. The latter were termed coloniae Latinae--such as Alba in the country of the Marsians, Beneventum in Samnium, Cremona and Placentia on the Po. [236] _Ex copia rerum_, 'according to his present resources,' 'according to the state of affairs.'
40. Interim Romae C. Mamilius Limetanus tribunus plebis rogationem ad populum promulgat, uti quaereretur in eos, quorum consilio Jugurtha senati decreta neglexisset,[237] quique ab eo in legationibus aut imperiis pecunias accepissent, qui elephantos quique perfugas tradidissent, item qui de pace aut bello cum hostibus pactiones fecissent. Huic rogationi partim conscii sibi, alii ex partium invidia pericula metuentes, quoniam aperte resistere non poterant, quin illa et alia talia placere sibi faterentur,[238] occulte per amicos ac maxime per homines nominis Latini et socios Italicos impedimenta parabant. Sed plebes incredibile memoratu est, quam intenta fuerit quantaque vi rogationem jusserit, decreverit, voluerit: magis odio nobilitatis, cui mala illa parabantur, quam cura rei publicae; tanta libido in partibus erat. Igitur ceteris metu perculsis, M. Scaurus, quem legatum Bestiae fuisse supra docuimus, inter laetitiam plebis et suorum fugam, trepida etiamtum civitate quum ex Mamili regatione tres quaesitores rogarentur, effecerat, uti ipse in eo numero crearetur.[239] Sed quaestio exercita aspere violenterque ex[240] rumore et libidine plebis; ut saepe nobilitatem, sic ea tempestate plebem ex secundis rebus insolentia ceperat.
[237] In a few manuscripts we read _neglegisset_, respecting which see Zumpt, S 195. [238] _Quin faterentur_, 'without confessing.' See Zumpt, S 539. [239] M. Scaurus, who, as Sallust stated before, was himself bribed by Jugurtha, had availed himself of the time when the people were rejoicing at his victory, when the city was still under apprehensions respecting the war, and when many other nobles, from a consciousness of guilt, kept back; and there can be no doubt that, through the influence of his friends, he contrived to be himself elected one of the commissioners who had to institute inquiries about these briberies, and thus escaped being tried himself. [240] _Ex_ here signifies 'with respect to.' The people after this victory were insolent, so that the commissioners yielded to the wishes of the multitude.
41. Ceterum mos partium popularium et senatus factionum,[241] ac deinde omnium malarum artium paucis ante annis Romae ortus est otio atque abundantia earum rerum, quae prima mortales ducunt.[242] Nam ante Carthaginem deletam populus et senatus Romanus placide modesteque inter se rem publicam tractabant, neque gloriae neque dominationis certamen inter cives erat; metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat. Sed ubi illa formido mentibus decessit, scilicet[243] ea, quae res secundae amant, lascivia atque superbia incessere. Ita, quod in adversis rebus optaverant otium, postquam adepti sunt, asperius acerbiusque fuit. Namque coepere nobilitas dignitatem, populus libertatem in libidinem vertere, sibi quisque ducere, trahere, rapere. Ita omnia in duas partes abstracta sunt, res publica, quae media fuerat, dilacerata. Ceterum nobilitas factione magis pollebat, plebis vis soluta atque dispersa in multitudine minus poterat. Paucorum arbitrio belli domique agitabatur, penes eosdem aerarium, provinciae, magistratus, gloriae triumphique erant; populus militia atque inopia urguebatur; praedas bellicas imperatores cum paucis diripiebant; interea parentes aut parvi liberi militum, uti quisque potentiori confinis erat, sedibus pellebantur.[244] Ita cum potentia avaritia sine modo modestiaque invadere, polluere et vastare omnia, nihil pensi neque sancti habere, quoad semet ipsa praecipitavit. Nam ubi primum ex nobilitate reperti sunt, qui veram gloriam injustae potentiae anteponerent, moveri civitas et dissensio civilis quasi permixtio terrae[245] oriri coepit.
[241] 'The custom of (forming) parties among the people, and of factions in the senate;' the people are divided into _partes_, the senate into _factiones_; the latter evidently implies intriguing combinations. [242] 'From the abundance of those things which mortals deem of the first importance.' _Prima_ is used substantively, and with it the relative pronoun (_quae_) agrees. Sallust might have said _quas--primas_. [243] _Scilicet_, 'naturally,' is used here as an adverb. See Zumpt, S 271. [244] The annexation of small free farms to the adjoining large estates, is described by all the ancient authors as the cause of the great misery of the Roman state, and, as Sallust remarks, it was facilitated by the absence of many of the free citizens who were serving in the armies; for their fathers or children, who were left behind, were easily induced to sell their small farm to a wealthy and powerful neighbour. For force was certainly not always applied, and _pellere_ here signifies 'to displace,' rather than 'to expel.' The large estates thus formed were called _latifundia_. [245] _Permixtio terrae_ is said figuratively, as is indicated by _quasi_, 'a chaos--a mixture of elements.'
42. Nam postquam Tiberius et G. Gracchus, quorum majores Punico atque aliis bellis multum rei publicae addiderant, vindicare plebem in libertatem et paucorum scelera patefacere coepere, nobilitas noxia atque eo perculsa, modo per socios ac nomen Latinum, interdum per equites Romanos, quos spes societatis a plebe dimoverat, Gracchorum actionibus obviam ierat, et primo Tiberium, dein paucos post annos eadem ingredientem Gaium, tribunum alterum, alterum triumvirum coloniis deducendis, cum M. Fulvio Flacco ferro necaverat.[246] Et sane Gracchis cupidine victoriae haud satis moderatus animus fuit: sed bono vinci satius est quam malo more injuriam vincere.[247] Igitur ea victoria nobilitas ex libidine sua usa multos mortales ferro aut fuga extinxit, plusque in reliquum sibi timoris quam potentiae addidit. Quae res plerumque magnas civitates pessumdedit, dum alteri alteros vincere quovis modo et victos acerbius[248] ulcisci volunt. Sed de studiis partium et omnis civitatis moribus si singulatim aut pro magnitudine parem disserere, tempus quam res maturius me deseret.[249] Quamobrem ad inceptum redeo.