Chapter 5

Conuertendo, _ta_, præteritorum in, _tçu_; &, _da_, negatiuorum in, _zzu_, fit sensus; modo facio hoc; modo illud: v.g. _mòno vo caitçu, iôzzu, nando xite curasu bacari gia_, legendo, & scribendo, & alia faciendo, transigo vitam, _tattçu itçu vocu iori zaxiqi ie [~i]de zaxiqi iori vocu ie iri xitten battò xeraruru_, stando & sedendo: intrando, & exeundo, surgit & cadit: eumdem sensum facit particula, _ri_, postposita præteritis: v.g. _xeqen nò mòno va netari voqitari nôdari curasu bacari gia_, homines m[~u]di, vitam agunt dormiendo, surgendo, & bibendo, _mazzu ite ni ua uo mo facaxetari, cusa vo mo ficaxetari iroiro no x[~i]goto vo at[~e]gote cosó mairozure_, ibo & atrium verrere faciam, & herbas euellere, & denique ibo ad multa disponenda, _ima còno io fuqe iuq[~e]ba nome ia, vtaie ia fitó bìbo mõtçu, vtotçu sacamori suru_, cum iam sit alta nox prouocando se ad bibendum & cantandum lætantur homines saltando & cantando &c.

Particula, _ie_, quæ est radix verbi, _ie iuru_, quod est possum, es, anteposita negatiuis significat non posse facere actionem significatam per verbum: v.g. _ie iomanu_, non possum legere, infinitiuis vero postponitur: v.g. _iomu còto voienu_, non possum legere: dicitur etiã _iomi va ie[~i]de_, vel _iomi mò ie[~i]de_, cum legere non possim aut legere non valendo. Infinitiuum gerit vices aliquando suppositi verbi: v.g. _xinuru cotova vosoròxij_, terribile est mori.

Particula, _tai_, quæ significat volo, is, postposita radicibus verborum significat velle facere actionem significatam per verbum: v.g. _mizzu vo nòmi tai_, desidero aquam bibere, idem, _mizzu uo nomi tõ gozaru_, vel, _mizzu uo nomi tõ zonzuru_, sed istæ duæ vltimæ sunt nobiliores, & quibus coram nobilibus vtimur negatiui exempl[~u] est, _tomo nai_, v.g. _mizzu uo nòmi tòmo nai_, nolo aquam bibere idem est, _mizzu uo nomi tomo gozaranu, mairi tó mo zonjenu_, non habeo animum eundi. Si verò particula, _tai_, postponitur adiectiuis vel verbis significantibus actionem sensitiuam in secunda persona, conuertit, _i_, in, _c_, & postponitur verbum, _ari_, _u_, coniugatum secundum orationis exigentiam: v.g. _cui tacatta_, volui comedere. Si vero verbum loquatur de secunda, & tertia persona conuertit particula, _i_, in, _g_, & postponitur etiam, _ari_, _u_, vel cum honore secundum quòd persona meretur; vel sine particula honoris; sed absolute. Si vero sit persona inferior etiam si sit secunda vel tertia, _i_, conuertitur in, _c_, sicut dictum est de prima.

Particula, _de_, aliquando facit subiunctiui sensum adiuncta aliquibus nominibus substantiuis: v.g. _uarãb[~e] de xinda_, mortuus est puer vel cum adhuc esset puer, _uar[~e]ga buchó fóde tofo mo gozanai_, cum ego sim negligens, & non curiosus, nihil erit, eo modo quo conueniebat, aptatum.

Particula, _i[vo]_, quæ significat modum, potest poni radicibus verborum, & ipsis etiam verbis: quando radicibus, regit genitiuum; quando vero verbis regit eorum casus: v.g. _cono qio uo iomi i[vo]v a_, modus loquendi hunc librum, vel, _cono qió uo iomu io ua_, in prima oratione, _qio_, est in genitiuo cum particula, _no_, in secunda autem est in accusatiuo cum, _uo_, quia illud regit, _iomu_: _tei_, significat modum extraordinarium & admirationem causantem: v.g. _machicanuru tei uo goron jerarei_, videat vestra dominatio modum expectandi idest quo modo expectant: _arisama_, significat etiam modum: v.g. _me mo aterare nu arisama gia_, est modus & figura quæ nec prospici potest.

_Sama_, significat tempus quo fit actio verbi cui postponitur, regitque casum, quem verbum ex se petit, postponitur verò radicibus: v.g. _saqe uo nomi sama ni_, quando actualiter bibebat vinum, _iado ie caieri sama ni_, quando domum reuertebatur, _fùne iori ãgari sama ni_, quando actualiter exibat e nauigio, _funè ni nori sama ni_, quando actualiter conscendebat nauim.

Quando in oratione fuerint duo verba quorum actio per modum vnius fit, primum verbum debet esse in gerundio in do: v.g. _mizzu uo motte coi_, porta aquam, vel veni aquam portans, _funè uo uoite coi_, affer hic nauim, vel remis nauim trahendo veni, _core uo totte iqe_, porta hoc, vel tollendo hoc vade.

Gerundium in, _do_, adiunctum verbis, rogandi, dandi, aut gratiam faciendi significat rogare, vel petere rem significatam per verba quibus anteponitur: v.g. _nifon guchi uo uoxiiète cureio_, doce me linguam Iaponicam, _so uoxerarete cudasaruru na_, ne dicat hoc vestra dominatio, _Deus no coto uo catatte tamore_, facias mihi gratiam referendi res quæ ad deum pertinent.

Particula, _mo_, postposita gerundijs in, _do_, quæ in, _te_, vel, _de_, finiuntur significant, quamuis: v.g. _so moxite mo_, quamuis hoc dicas, _so iua[~i]de mo_, quamuis hoc non dicas, _ica fõdo susu m[~e]te mo, corobu mai_, quantumcumque mihi persuadeas; fidem non abnegabo; etiam vtuntur hoc modo, _so mox[~e]ba attemo_, etiam si hoc dicas, & _doxitemo co xitemo_, quodcumque facias &c.

Si particula, _coso_, de qua supra, postponatur gerundio in, _do_, affirmatiuo, & finiatur oratio in prædicta particula fit oratio negatiua: v.g. _mite coso_, nulla tenus vidi, _atte coso_, nullo modo est. Si vero oratio non finitur in, _coso_, est affirmatiua & emphatica: v.g. _mite coso gozare_, vidi profecto: finitur verbum in, _e_, secundum regulam supra positam quando egimus de particula, _coso_.

Quando verò gerundio in do negatiuo finito in, _e_, subsequuntur vel, _ua_, vel, _naranu_, aut, _cana uanu_, dicit necessitatem, & impossibilitatem ad contrarium: v.g. _maira[~i]de cana uanu_, est necessarium ire, _iua[~i]de uà nò còto nar[~e]domo, nànto xô ca?_ & si sit res quæ necessario debet dici; quid faciam? _xitãgaua[~i]de naranu_, est necessarium obedire; eundem etiam sensum, &si non cum tanta vi, facit futurum infinitiui; tam affirmatiuum: quam negatiuum, adiuncto tamen illi subiunctiuo permissiuo cum, _dòmo_: v.g. _mairo còto de gozatta r[~e]domò_, quamuis ire debuissem, _mairu mài quer[~e]domo_, quãuis non essem iturus, _mairo còto de gozanacattar[~e]domò_, quamuis non debuissem ire: vtuntur etiam gerundio in do negatiuo ad significandum, nisi: v.g. _òracio uo mosa[~i]de cúna_, ne comedas nisi prius orationem feceris.

Gerundium verò finitum in, _e_, significat actionem iam esse factam: v.g. _mèxi cúte còi_, venias post prandium, _còno qiõga cait[~e] gozàru_, hic liber est scriptus, _chichi ni fùmi uo caca[~i]de cuiaxi[~u]gozaru_, p[oe]nitet me non misisse Epistolam patri tuo, _còno qiõga cait[~e] gozaranu_, non est scriptus hic liber.

Postposita particula, _nagàra_, radicibus verborum, quando subsequitur verbum significans actionem repugnantem aut aduersatiuam, facit gerundium in, do: v.g. _Tõganin Deus iòri bàcutài no go uon, ò uqetate matçuri nagara; caiette somùqi tatematçuru_, peccatores recipiendo vel etiam si à Deo accipiant benefitia maxima, loco gratitudinis; ipsum potius offendunt, _jesu Cristo Deus de gozàri nagàrà, fito ni tàixitè cruzni càcaraxerareta_, Iesus Christus c[~u] esset Deus crucifixus est propter hominem: postponitur etiam, _nagàrà_, nominibus: v.g. _quantai nagarà_, quamuis sit inurbanitas, _sannin nagara_, tres simul, vel etiam si sintres, _aqiraca nagara_, quamuis sit clarum, hic, _aqiracana_ amittit, _na_, & sic in adiectiuis quæ finiuntur in _na_.

Postposita particula, _iàsui_, radicibus verborum tam actiuorum; quam passiuorum facit illas supinum in, _tu_, v.g. _iòmi iasui_, facile lectu, _còrosare iasui_, facilis occisu, ad idem tendunt hi modi loquendi, _iúte uà uosoroxij_, est dictu tremendum, _mite ua fux[~i]guina_, est res admirabilis visu, _iú uo mò uosoroxij_, est dictu tremendum.

DE ADVERBIIS.

_Caput primum._

Ex adiectiuis finitis in, _ai_, fiunt aduerbia conuertendo, _ai_, in, _ó_, v.g. _fuc[vo], _profundè, ex finitis in _oi_, conuertendo illud in, _ô_, v.g. _caxico_, prudenter, ex finitis in, _ei_, conuertendo illud in, _eô_, v.g. _x[~i]gueo_, frequenter, ex finitis in, _vi_, conuertendo illud in, _ú_, v.g. _aiau_, periculose, ex finitis in, _ij_, conuertendo illud in, _iú_, v.g. _cauaiú_, miserabiliter.

Fiunt etiam alia aduerbia postposito, _te_, radicibus verborum v.g. _sàdamète_, determinate, vel probabiliter, _aràvarete_, manifeste &c.

_De aduerbijs locorum._

Octo sunt aduerbia interrogandi, _[~i]zzucu_, _[~i]zzucàta_, _donata_, _doco?_ _dochi?_ _dòchira?_ _dòno tocòro_, _dòno fo?_ & significant quem locum? postponuntur autem illis particulæ, _va_, _no_, _ni_, _[~i]e_, _vo_, _cara_, & _iori_, secundum casuum exigentiam: v.g. vnde? quo? quam? qua? vbi, &c. postponi etiam illis potest, _màde_, quod significat terminum vsque: v.g. _docomade ie iqóca_, vsque quo ibis? & quando vtcumque interrogatur, ponitur particula, _ca?_ vel _zo_, & melius, _zo_, quàm, _ca_, si in oratione sit aliqua particula interrogatiua: v.g. _[~i]zzucu ie maitta zo_, quo iuisti, _dòno tocòro uo to uòtta zo_, quem locum transiuisti, _doco iori itta zo_, quà intrasti? _dòchi càra qita zo?_ vnde venit? _donata uà Pedro no iãdo zo_, vbi est domus Petri? _dòconi uòru zo?_ vbi vel in quo loco est? Respondetur multipliciter, _còno tòcoro_, _còto mòto_, _còre_, _conàta_, _còchi_, _còchira_, _còco_, _còco ra_, _còno cata_, _còno fò_, hic, _sòno tòcoro_, _soco moto_, _sòre_, _sònata_, _sòchi_, _sochira_, _sòco_, _socora_, _sòno càta_, _sono fo_ istic, _ano tocòro_, _aso co mòto_, _are_, _anata_, _achi_, _àchira_, _asocò_, _àsocora_, _àno càta_, _ano fó_, significat: illic, postponuntur his aduerbijs particulæ casuales. Aduerbia interrogandi cum particulis casualibus & postposito, _mo_, significant vbicumque: v.g. vel quacumque, vel quocumque: v.g. _donotocòro ièmò tòuoro_, transibo quocumque, _doconimo_ vbicumque, _dòco cara mo_, vndequaque. Si verò loco, _mo_, postponatur, _nàri tomo_, significat quemcumque locum diuisiue: v.g. _dòcoie nàri tomò mairo_, ibo ad quemcumque locum diuisiue: idem significat, _coco zo_, cum eisdem particulis casualibus & possunt poni inter, _doco_, &, _zo_, v.g. _dòco ni zo àru fõdon[~i]_, si quidem est in aliquo loco, _còco caxicò_, significat hic & illic, _doco mo caxico mo_, significat omnem locum. particulæ casuales solent poni ante _mo_, v.g. _do còni mo caxico ni mo_, in omni loco, aduerbio verò antecedenti postponuntur v.g. _còco càxico ni_, hic & illic, _còco caxico ie dòco_, _caxico iori_ &c.

Particula, _vie_, significat supra; petit ante se suppositum in genitiuo: v.g. _fàndai no uie ni uoqe_, pone supra mensam, _còno uie uà gozàru mai_, non erit supra hoc: idest melius, _sono uie ni_, circa istud, _sòno, uie no sàta uo catàriare_, narra quæ circa hoc sunt, _còre ua [~i]zzure iori mò uie de gozaru_, non inuenietur, quid hoc superius: idest hoc est supremum, _xita_, significat: infra: & regit eosdem casus, quos præcedens: v.g. _fandai no xitani uòqe_, pone sub mensa, _micotõba no xita iori_, quando rex: v.g. finiuit loqui, _uoxita uo cudasarei_, det mihi vestra dominatio reliquias sui potus, quæ superauerunt.

Particula, _sòba_, significat, latus & regit ante se genitiuum: v.g. _fito no sòba uò fanaruru_, separat se à latere alicuius.

_Maie_, significat ante: & regit ante se genitiuum: v.g. _fito no maie uo touoru_, transeo coram alio, _cac[~u]gò no maie_, secundum dispositionem, _funbet no maie_, sicut credo vel cogito, vel iuxta sensum.

_Mauari_, significat circum circa in giro: & regit ante se genitiuum: v.g. _igl[~e]sia no ma uari ni tçuchi uo nãgue sutçuru na_, ne proijcias terram in circuitu Ecclesiæ.

_Vchi_, significat intra, & si ante se habet substantiuum debet esse in genitiuo: v.g. _iglesia no uchi_, intra Ecclesiam, _ano fito ua; fito no uchi de uanai_, ille homo non est inter homines, idest non est homo, _fùtacùchi cúta còto ua, cúta uchi deuanai_, comedisse duas buccellas, non est comedisse.

_Foca_, significat foras, vel extra: & petit ante se genitiuum: v.g. _iglesiano foca ni_, extra Ecclesiam, _fòcaie iqe_, exi vel eas foras: aliquando loco particulæ genitiui, ponitur _iori_, v.g. _Deus uonãgo ichinin iori foca tçucùri tamauànu_, Deus non creauit nisi vnam mulierem; idest nullam formauit extra vnam, _Tèngu fito ni àcu uo susumùru iòri fòca uà, nài_, Dæmon nihil facit nisi persuadere peccata hominibus, _goxo uo tàsucàru tàme baptismo uo sazzucàru iòri fòca bechi no mich[~i] ga nai_, non est alia via ad saluandum hominem extra baptismum; idest, absque baptismo nemo potest saluari, _Deus no gracia iori foca_, absque dei gratia.

_Naca_, significat medium in quantitatibus continuis vel discretis v.g. _qinò nàca ni_, in medio ligni, _fito no nàca ni_, in medio hominum.

_Nacaba_, significat medium in rebus successiuis: & vtrumque petit ante se genitiuum: v.g. _dangui no nàcaba ni_, in medio sermonis, _sòre uo qijte, nacabà uà uosore; nacàba ua aqirete ita_ audiens istud, & metuit & expauit, idest medium tempus consumpsit timendo &c.

_Ato_, significat retro, & regit ante se genitiuum: v.g. _sonatà no àto càra mairo_, veniam post te, idest, te sequar.

_Vàqi_, significat latus: et petit ante se genitiuum: v.g. _Pedro no uaqi_, ad latus Petri, _misa no uaqi_, finita missa, _còno uaqi_ his diebus præteritis, omnia prædicta aduerbia requirunt post se casus quos petunt verba quibus subsequuntur.

_Aduerbia ad causam interrogandum & responendum._

Quare? vel qua de causa interrogatur multipliciter: v.g. _nàjeni_, _nàjoni_, _nàni xini?_ _nàni tote cà?_ _nàni no iuie ni?_ _nànto xita coto ni?_ _nani nò xisài ni iotte?_ quomodo? dicitur, _nànto xite?_ _nànto ioni icàni to xite?_ Respondetur autem, quia vel ratio est: v.g. _sono iuie ua, nà jeni to iúni_, Quia, vero, etiam dicitur, _tocorõ de, fodoni, ni iotte, sacàini_, primum ex his tribus dicit multam causalitatem, secundum verò non tantam: tertium autem minorem.

_Vie va_, significat: cum vel siquidem: v.g. _tõganai vie ua q[~i]zzuca[~i] ga nai_, non timeo, quia, vel siquidem non habeo culpam, eundem sensum facit particula, _cara_, v.g. _caiõni irò vo misùru càra va; càcusu còto va irànu_, in vanum illud abscondere tentas, siquidem talem colorem ostendisti. Si quidem, quasi illatiuum significat, _tòqi va_, &, _xicaru tòqi va_: _sari na garà_, significat, sed; _sàri tòte va_, significat, adhuc: _sàru tòte ua_, significat, siquidem res ita se habet: _sàrú tòte ua_, _qicoienu còto gja_, si ita est, intollerabile videtur.

_Aduerbia temporis._

Quando interrogatur per, _itçu_, vel, _itç[~u]goro_, a quot diebus? interrogatur per, _icca sàqi_, vel, _icca maie_, a quot mensibus? interrogatur per, _icutçuqi saqi?_ a quot annis interrogatur per _nànnèn maie_, solet addi, _ni_, quando verbum illud petit, & semper in fine interrogationis ponitur, _ca_, vel, _zo_, & melius, _zo?_

Respondetur: nunc, _ima_, vel, _tãda ima_, iam, _mo_, v.g. _moiqe_, eas iam, aliquoties dicitur, _tòqi ni iotte_, vel, _jibùn ni iotte_, postea dicitur, _nochi_, _sòre cara_, vel, _sòre iòri_, post istud, _còre càra_, vel, _còre iòri_, post hoc, _àre iòri_, vel, _àre càra_, post illud. Statim dicitur, _iãgate_, postea, vel deinceps dicitur, _[~i]ma iòri nóchi_, vel, _ima iori xite uà_, vel, _ima iori [~i]go_, vel, _j[~i]gòn[~i]go_: isto mane, dicitur _qèsa_, _connichi_, vel, _qio_ hodie, _àsu_, vel, _miônichi_, cras, cras manè, _asa_, _àxitatô_, vel, _àsatòcu_, cras nocte, _miònia_, antea, _ijen_, vel _saqini_, heri _qinô_, vel, _sàcujit_, nudius tertius, _uototoi_, vel _fùtçuca sàq[~i] ni_, diebus præteritis _còno giu_, _còno fõdo_, vel, _xenjìt_, vice præterita: idem _xendo_: vice futura, _còndo_, ab hinc duobus diebus, _asàtte_, vel _miõgo nichi_, post tres dies, _xiasàtte_, vel _mió mió gonichi_, _qiônen_, vel, _còzo_, anno præterito, hoc anno, _còto xi_, a tribus iam annis, _vòto tòxi_, vel, _uotõdoxi_, ab hinc vero quatuor annis. _sanuruuotõdoxi_ statim, _tàchi màq[~i]_ vel, _socuij ni_, _sunauàchi_, statim profecto, _tànteqi_, in illo momento.

_Itçumade?_ vsque quando? _itçu mademo_; semper, _itçu càra_ a quo tempore, _itçu iori_, ex quo tempore?

_Aduerbia negandi._

_Iia_, vel, _iia_, significat non, _só deuanai_, non est ita, _iccana_ vel, _iccanàgueni_, nullatenus, _iùme iùme_, neque per somnium, _sàrani_, vel, _ichiien_, _càtçutè_, vel, _càtçute mòtte_, nullo modo, _iò_, _iòmo_, vel, _iòmo iòmo_, neque cogitatione: v.g. _càtçute màiru mài_, nullatenus ibo, _iòmo sõ uà gozàru mài_ neque in mentem venit quod ita erit; & quando prædicta iunguntur affirmatiuis faciunt etiam sensum negatiuum, v.g. _iomo iòmo to mòxitar[~e]ba uo màiri atta_, cum dixisses te non iturum: iuisti tamen, _io mairõ_, nullo modo ibo.

_Aduerbia affirmandi._

_Nacanàca_, significat: ita est, _uõ_, significat: sic, assentiendo, _gueni_, vel, _gueni gueni_, sic se habet: v.g. _guèni guèni só mo aró_, absque dubio sic se habebit res, _chõdo_, significat, omnino, _saiòni_, _sòno bùn_, _sòno gotòqu_, _so de gozaru_, _sò re sóre_, _màsso gia_, _xicato_, significat: ita est, _mòttomò_, significat rationabiliter loquitur, _guioi nõ gotoqu_, sicut vestra credit vel dicit dominatio, _mòchi ron_, non cadit sub dubio seu disputatione, _nàcanàca nàru còto de gozaranu_, verè non est possibile, _nàcanàca no còto_, res est cui potest assentiri seu fides adhiberi, _ma còtoni_, verè, & idem significat, _xinjit_, vel, _xinjit ni_, _xei mon_, iuramento confirmo, _isasàca_, vel, _isasàca mòtte_ nec parum quidem, _issai_, vel _ixxet_ nulla via, nullo modo, & quando iunguntur affirmatiuis significant prorsus in omni euentu.

_Adverbia comparatiua._

_Iori_, _iòri mò_, _iòri mo nà uo_, significat magis comparatiuè, persona quæ comparatur est in Nominatiuo; cui comparatur verò in ablatiuo cum aliqua ex prædictis particulis: v.g. _Pedro ua juan iòri mò gàcuxõ de gozaru_, Petrus est doctior Ioanne, _sòcoie nobòru iòri ua; mairan[~u]gà màxi gia_, melius est non ire; quam ascendere isthuc: _gotòqu_, _màma_, _ioni_, sunt aduerbia similitudinis, & petunt ante se genitiuum rei cui fit assimilatio: v.g. _Pedro nõ gotòqu_, sicut Petrus. Si verò antecedit verbum, non petunt genitiuum; v.g. _no iama ìe nari tomò qi tài màmani qite, nurur[~e]ba, n[~u]gui suteraruru_, etiam si eant ad campum, & montes se induunt, si volunt tali veste, & illam exuunt quando aqua madefit, _uomô màma ni_, vel, _uomô gotoqu_ vel, _uomô ioni_, sicut cogito, _conòmi no màma ni_, secundum desiderium & ad eius mensuram, _fõdo_, significat, tantum, vel quasi; & proportionem: v.g. _qifèn ano fito fõdo no gacuxõ de gozaru_, tam doctus es sicut ille, _farãga c[~u]dàru fòdo iòi_, in tantum erit sanus in quantum habuerit ventris purgationem, _m[~i]chi uò arùqu fõdo cutabituru_, sicut ambulo, sic deficio, _acai fõdo ioi_, dum est rubicundius, tanto melius, _xinùru fõdo no vazzurai de uanai_, infirmitas hæc non est ad mortem idest mortis causatiua, _funè ni mesaruru fõdo narãba uare mo nor[vo]zu_, si vestra dominatio tantum vult assumere laborem vt nauim ascendat; ego etiam, _tamèxi mo na[~i] fõdo ni atta to mosu_, dicunt fuisse sicut numquam, _uoqùru fòdo arãba sòre [~i]e mairozu_, si ad statum perueniam quod possim è lecto surgere conferam me ad vos, _chicara no fõdo uo mite_, videns virium proportionem _fõdo n[vo] tçuita_, peruenit in istanti, _core fõdo_, sicut hoc, _sòre fõdo_, sicut istud, _are fõdo_, sicut illud, _uouoi fõdo_ dum magis vel plus, _sucunai fõdo_, dum minus.

_Aduerbia superlatiua._

_Vie_, significat rem supremam: v.g. _christianno voxiie ua izzure iori mo vie de gozaru_, doctrina & fides Christiana est suprema & super omnes, _còno saqe no uie ua nai_, non est melius vinum isto, _ichi_: vel, _daiichi_, est supremum & vnicum: v.g. _gacuxo no uchi ni Sancto Thomas daiichi de gòzatta_, inter doctores Sanctus Thomas est supremus, _còre ua are iori vie_, hoc est superius illo: particula _xita_, est contraria, _uie_, significat verò inferius: v.g. _xiqitai ua anima iori xita de gozaru_, corpus est inferius anima.

_Aduerbia intensionis & exaggerationis._

_Ichidan_, _chicãgoro_, _icco_, significant valde: v.g. _chicãgoro no uo cocorõ gaqe de gozaru_, est maxima cura & diligentia, &c. _sòre ua icco uarui còto gia_, istud est valde malum, _bexxite_, significat præcipue, _tòri uaqe_, significat in particulari vel specialiter, _coto no foca_, raro, & extraordinarie, _icanimo_, significat, valde, _amari ni_, significat nimis, & denique ex adiectiuis formantur aduerbia modo supra dicto, quæ significant aduerbialiter quod adiectiua absolute: v.g. ex _fucai_, quod est, profundus, a, um, _fuco_, quòd est profundè, _icani mo xizzucani_ valde quietè, _tani coto ni_, extraordinariè, _xitàtacani_, vel, _gui[vo] sanni_, formidabiliter idest, nimis: vide in dictionario.

_Aduerbia congregandi._

_Voxinabete_, significat vniuersaliter, _sôbet_, communiter, idem significant, _tçune ni_, vel, _sojite_, _feijeini_, regulariter, _voioso_, _tabùn_, _vòcata_, _ioppõdoni_, significant: maiori ex parte, _qèccu_, vel, _caiette_, significant, quin potius, vel, _tènnèn_, significat forsan, & idem significant, _xijen_, _icasama_, _sadamete_, significãt probabiliter, _canarazu_, absque dubio indefectibiliter, _moxi xjien_, si forte, _xotocu_, naturaliter, _jinen_, casu, _x[~i]dai x[~i]dai ni_, vel, _jèn jenni_, vel, _x[~i]dai ni_, successiue leniter, _vonozzu cara_, per se absque alio.

_Aduerbia concludendi, & aduertendi._

_Ficqio_, &, _tçuini_, denique, significant vel resolutorie, _tç[~u]go_, summatim, _no no_, non est ita? v.g. _nòno icani qicaxeraruru ca?_ heus audis ne? _moxi_, significat etiam; heus; sed est vocabulum vrbanum: v.g. _moxi Padre sama_, heus reuerende pater, _iare_, est etiam heus, cum inferioribus: v.g. _iare taro quaja to ii[~e]ba_ dicens heus, _taro quaja_: _iai_ significat etiam heus sed vilius: v.g. _iai sochi ga mòtta mono ua nan[~i]zo?_ heus tu quid est quod portas? idem significat, _ia_, v.g. _ia uo tòno barã domo ùa nani uo sauãgu zo?_ heus vos milites & boni homines quid turbamini? ad eundem sensum tendit particula _ai_, postposita v.g. _izzure mo mina iô qiqe ai_, heus vos omnes audite.

Particula, _ca_, &, _zo_, vt supra dictum est, sunt ad interrogandum, idem habent munus particulæ _ia_, vel _caia_, sed sunt humiliores: v.g. _are ua tare caia?_ quis est ille? _còre ia_, istud? _io suqète tare ca ua tazzuneô zo?_ cum sit alta nox, quis potest interrogare, & querere? _sòre de aro ca toiú còto gia_, dico, si erit istud?

_No?_ petit consensum: v.g. _gozaro ca no?_ veniet? nonne? _mairo to uoxerareta no?_ non ne dixit quod veniet? _no Pedro dono?_ non est ita domine Petre? _na_, significat idem; sed est inferius: v.g. _soqiita na_, nonne sic audisti? aliquando in oratione vbi est _zo_, solet poni; _baxi_; quæ est particula dubitandi: v.g. _nanto xita xisa[~i] de baxi gozaru zo?_ qua de causa accidit hoc? _sate nanto iú uoqiacu de baxi gozaru zo_, quomodo vocatur vester iste hospes? _goiô bax[~i] gozaruca?_ est ne tibi aliquid necessarum?

_Io_, vel, _zo_; affirmant & faciunt cadentiam orationis: v.g. _caita zo_, vere scripsit, _maitta io_, venit profecto, _sono tòqi vare va ichi dan varui tçucai vo xiraruite gozaru io_, tunc profecto mala nuntia seu missiones sum exequutus & feci, _bacari_, significat, tantum vel solummodo, _sóre ni cãguitte_, istud solum, _còre ni cãguirazu_, non hoc solùm: aliquando, _bacari_, significat magis vel minus: v.g. _fiacu bacari_, erunt centum, _fiacunin bacari corosareta_, centum vsque homines occisi sunt, _nó_, _nóte_, _naqu xite_, _naqute_, significant sine vel absque: v.g. _raxximo nó_, absque ratione, & ordine, _cac[~u]gò nó_, absque præparatione.

Aduerbia sonus sunt multiplicia secundum diuersitatem quam Iapones in sonus terminatione percipiunt, & illis, _to_, solent postponere: v.g. _ua ua to xite_, vociferando dicentes, _ua ua_, & si illis postponitur _meqi_, _u_, significat talem strepitum facere: v.g. _ua meqi_, _u_, va dicendo vociferor, aris, &c.

_De Præpositionibus casuum._

_Tame_, significat ni vel erga: v.g. _sonata no tame_, tibi, regit ante se genitiuum, _nanno tame_, ad quid, _nanini naru ca?_ ad quid est? _nani ni xô ca?_ ad quid faciendum habes illud? _nani no iô ni tatçu ca?_ ad quid est necessarium vel proficuum? _maitte no iô ua?_ quæ ne necessitas est eundi?