Chapter 4

Præterita fiunt conuertendo, _ta_, in, _tçu_, & addito, _ro_, v.g. _ãguetçuro_, fortassis obtulit. Si verò postponatur præteritis negatiuis, _da_, in quo finiuntur, debet mutari in, _zzu_, v.g. _ãguenanzzuro_, possibile est non obtulisse, vel quod non obtulerit, vel obtulit.

Fit etiam potentiale præsens postposito, _arozu_, vel alio futuro, infinitiuo: v.g. _ãgùru còto mò aròzu_, vel, _ãgue mò xôzu_, forsan offert.

Præteritum est postposito futuro præterito: v.g. _ãgueta còto mo arozu_, forsitan obtulit.

Futurum, _ãgueô còto mo arozu_, forsan offeret, idem etiam est in negatiuis: v.g. _ãguenu_, vel, _ãguenanda_, vel, _ãguru mai còto mo arozu_, possibile est quod non offert, obtulit, vel offeret, & quando volumus dicere, ita erit: loco, _còto_, ponimus, _mono_, v.g. _noxenanda mono dearózu_, fortassis non introduxerunt in nauigium, _iqi ch[~i]gota mono dearozu_, non se obuiauerunt in via, _moreqicoieta mono de gozaro ca to zonzurù_, credo si forsan est diuulgatum.

Ad significandum fieri significatum nominum adiectiuorum postponitur verbum, _nari_, _u_, coniugatum secundum exigentiam temporis ipsis adiectiuis aduerbialiter sumptis: v.g. _fuco naru_, fit profundum, _uaru natta_, factum est malum: dicitur etiam _fuco aru_, est profundum, aliquando etiam dicunt, _fuco nai_, non est profundum, & hoc modo loquendi vtuntur etiam coniugando _nai_, modo supra dicto secundum exigentiam temporis, iuxta sensum orationis: etiam dicunt potentialiter, _fuco nai coto mo arozu_, forsan erit hoc, quod est, non esse profundum.

_Verba irregularia quo ad coniugationes._

Verbum, _qi_, _uru_, quod est venio, is: habet præsens, _qùru_, venio, _qita_, veni, _côzu_, veniam, _coi_, vel, _coio_, veni, _qitar[~e]ba_, cum venerit, vel si venisset, _qitar[~e]domo_, quãuis venit, & radicem negatiuam, _côzu_, & præsens negatiuum, _conu_, non venio, _mède_ radix verbi delector, aris, habet præsens _m[~e]zzùru_, & gerundium in do, _medete_, delectando se, _cui_, radix verbi p[oe]niteo, es, vel tristor, aris, habet præsens, _cuiuru_, & gerundium in do, _cuite_, p[oe]nitendo, & radicem negatiuam, _cuizu_, & præsens negatiuum, _cuinu_, non p[oe]nitet, _araie_, radix verbi sum, est, fui: habet præsens, _araiùru_, siue, _aroru_, est: _furi_ radix verbi veterasco: habet præteritum, _furita_, inueteratus est, & gerundium in do, _fùrite_, inueterando, _fe_, radix verbi transeo, is, habet præsens, _furu_, transit; & præteritum, _feta_, transit, _Tari_, _u_, est verbum significans rem esse completam & integram: habet præsens, _taru_, sufficit, præteritum, _tatta_, completum fuit, & futurum, _tari maraxo_, erit perfectum vel sufficiet: & radicem negatiuam, _tarazu_, præsens negatiuum, _taranu_, præteritum, _tarananda_, non fuit sufficiens, futurum, _taru mai_, non erit sufficiens, imperfectum subiunctiui _taran[~e]ba_, cum non sufficeret.

Permissiuum, _taran[~e] domo_, infinitiuum negatiuum, _taranu coto_, gerundium verò in do, _tara[~i]de_, vel, _Tarazu xite_, verbum _taxi_, _tasu_, quod significat adimplere, seu perficere, habet futurum, _taxi marãxô_, perficiam, _tasanu_, vero est eius præsens negatiuum. _Tari_, autem radix verbi, _taro_, quod significat esse perfectum, habet præteritum negatiuum, _tara uananda_, non fuit perfectum, & subi[~u]ctiuum, _tara uan[~e]ba_, cum non esset perfectum, & permissiuum, _tara uan[~e] domo_, & infinitiuum, _tarauanu còto_, & gerundium in do, _Taraua[~i]de_, vel _Tarauaxu xitè_: _uocotari_, vero est radix verbi, _uocotaru_, pro eo quod est deficere: habet infinitiuum, _uòcotaru coto_, & radicem negatiuam, _uocotarazu_, & præsens negatiuum, _vo cotaranu_, _voi_, est radix verbi quod habet præteritum, _uoita_, inueteratus est: &, _uoitaru_, quod est idem. Et præsens negatiuum quod est, _uoinu_, & gerundium in do, _uoite_: _urei_, radix verbi tristor, aris, habet præsens, _vreô_, & imperatiuum, _vreio_, & infinitiuum, _vreoru coto_, & gerundium in do, _vreite_: _Tomi_, radix verbi, _tomu_, vel, _tomeru_ quod est ditor, aris, vel diues fieri, habet præteritum, _tonda_, gerundium in do, _tonde_, & radicem negatiuam, _tomàzú_, _sa[~i] guiri_, _u_, significat idem quod præeo, is, vel anticipor, aris, habet præteritum, _sa[~i] guitta_, & gerundium in do, _sa[~i] guitte_.

_De verbo adhuc, & de eius formatione & differentijs._

In ista lingua sunt verba actiua simplicia; & actiua etiam faciendi facere, passiua etiam, neutra, & impersonalia. Omnia verò coniugantur per tres coniugationes supra positas secundum quod eorum radices iam dispositæ & ex illis verba formata, terminantur.

Ex aliquibus nominibus adiectiuis aliqua procedunt verba: v.g. _catài_, est durus, a, um, ex quo exeunt, _catàme_, _uru_, induro, as, actiuum, _catamari_, _u_, induresco, is, neutrum, & _catameràre_, _uru_, induror, aris, passiuum, ex _canaxij_, adiectiuo quod est tristis, e, exit, _canaximi_, _u_, quod est tristor, aris.

Verba faciendi facere, formantur istis particulis, _sàxe_, vel, _xe_, prima postponitur radicibus secundæ coniugationis; secunda verò radicibus secundæ, & tertiæ, fiunt autem postpositis præsentibus negatiuis, auferendo _nu_, in quo finiuntur & ponendo loco eius prædictas particulas: v.g. _ãguesaxe_, _uru_, offere facio, is, _iomaxe_, _uru_, legere facio, is: _narauàxe_, _uru_, discere facio, is, & omnia remanent secundæ cõiugationis quia particulæ finiuntur in, _e_; aliquando etiam, &si raro, solet postponi particula, _saxe_, verbis secundæ, & tertiæ coniugationis, sed tunc ornantur seu honorantur prædicta verba cum particula, _rare_, v.g. _iomasàxe rare_, _uru_, _Padre ua dòjucùni cathecismo vo narauasaxeraruru_, Pater iubet suo ministro vt discat catechismum, _mòno no fòn vo fito ni iòmasaxerarùru_, facit legere originale.

Verba passiua fiunt particulis, _rare_, & _re_, particula, _rare_, iungitur actiuis secundæ coniugationis modo iam dicto tollendo scilicet, _nu_, a negatiuo: v.g. _ãguerare_, _uru_, offeror, eris, _iomare_, _uru_, legor, eris, _naravare_, _uru_, discor, eris, his vtuntur in sensu passiuo legi ab alio, vel esse, aut non esse legibile: v.g. sunt etiam alia passiua quæ procedunt ex neutris vel ex habentibus significationem neutralem, quæ quidem formantur cum particulis, _rare_, &, _re_, formata tamen non regunt casus cõmunes passiuorum (de quibus infra) sed verborum ex quibus procedunt: v.g. ex, _ãgari_, _u_, procedit, _ãgarare_, _uru_, & quia, _ãgari_, _u_, quod significat ascendo, is, regit accusatiuum, etiam illum regit, _ãgarare_, _uru_, v.g. _còno iamaie ãgararenu_, non potest ascendi ad istum montem vel iste mons non est ascendibilis, _xiròcara derarenu_, non potest exiri ex castello, _Xebóte irarènu_, nõ potest intrari quia strictum seu angustum, _còno michi va arucarenu_, non potest ambulari hæc via, _natçu vacòco ni irare mai_, non erit hoc habitabile tempore veris, _còno f[~u]d[~e] de va cacarenu_, non potest scribi isto calamo, _fimãga nóte cacarenanda_, non potuit scribi ex defectu temporis, _cònobùn ni còso cacaruru mòno de gozare_, hoc sane modo bene scribitur, _ax[~i]ga itóte aru carenu_, non potest ambulari dolentibus pedibus: omnia ergo verba passiua sunt secundæ: verba neutra sunt quæ habent significationem neutralem: v.g. aperiri per se & non ab alio: v.g. _ivõgatoruru_, pisces capiuntur, _caj[~e]ga torùru_, ventus cessat, _itõga qiruru_, filum rumpitur, _j[~i]ga iomùru_, litera benè legitur, _aqi_, _u_, aperior, iris, _qiri_, _u_, est scindo, is, actiuum, _qirare_, _uru_, est scindor, eris, passiuum, _qire_, _uru_, est scindor, eris, neutraliter est etiam quando gladius bene scindit quia est acutus, _qiraxe_, _uru_, est verbum faciendi facere quod significat scindere facio, is, _ãgue_, _uru_, est leuo, as, _ãguerare_, _uru_, leuor, aris, passiuum, _ãgue saxe_, _uru_, leuare facio, is, _ãgari_, _u_, leuor, aris, neutrum, _ãgarare_, _uru_, esse ascendibile, _ãgaraxe_, _uru_, leuari facio, is, vel quod se leuet facio, facis: si verò illis adiungantur particulæ honoris (de quibus infra) faciunt alias combinationes: adiectiua verò quando coniungantur habent significationem neutralem: v.g. _fidarui_, esurio, is, _fucacatta_, fuit profundum.

Verba impersonalia non nominant, neque exprimunt personam: v.g. _mi uo fatasu tomò itçuvari vo iuanu mono gia_, etiam si quis moriatur non debet mendacium dicere, _mòno mò tabezu saqe mo noma[~i]de ichinichi fataraqu mòno ca?_ potest ne laborari per totum diem integrum nihil comedendo & non bibendo vinum? _Xujin nò mai[~e] de sòno ióna còto vò iú mono ca?_ possunt ne dici huiusmodi coram Domino? Quoad coniugationes verò sequuntur regulas radicum quibus efficiuntur.

Radices omnium verborum cuiuscumque sint coniugationis, possunt adhuc extrahi & deduci ad alias coniugationes si illis superaddantur particulæ honoris, secundum literas, in quibus prædictæ particulæ honoris finiuntur, particulæ verò sunt _maraxi_, _uru ari_, _u saxerare uru_, _xerare uru_, _nasare uru_, _saxemaxi u_, _tamai ó_, _rare_, _re_.

Particula, _maraxi_, non addit honorem rei de qua loquimur; sed loquimur honorate attendendo ad personam coram qua loquimur: v.g. _cui_ _ú_, significat id quod comedo, is, seruus autem coram Domino non dicet, _nèzumi gacúta_, mures comederunt caseum: v.g. sed, _nèzum[~i]ga cùi maraxita_, notandum etiam quod _cui_ _ú_, secundum se est tertiæ coniugationis quia finitur radix in, _vi_, addito verò, _maraxi_, redditur primæ: quando referimus aliquid de aliqua natione verbum non honoramus; sed solùm attendimus ad personam cum qua loquimur ad addendum illi vel non particulam seu verbum, _maraxi_, _uru_, v.g. coram inferiori dicemus, _Nan ban jin va còre vo cuvanu_, coram persona verò nobili dicemus, _Nan ban jin va core vo cui maraxenu_, Europei hoc non manducant, _Ari_, _u_, postponitur radicibus omnium verborum; & illa honore afficit mediocri: v.g. _mõdorarió ca?_ reuerteris ne? Si verò anteponatur illis sic constitutis, _vo_, honorantur verba satis: v.g. _vomõdori arõca?_ reuertetur ne vestra dominatio? _Tono sama vo xini atta toqi_, quando dominus mortuus est, _Deus cono xecai uo gosacu atta_, Deus creauit hunc mundum, his particulis vtimur loquendo cum personis honoratis quas diligimus, & cum quibus habemus amicitiam.

Particula, _nasare uru_, honorem supremum, aut satis magn[~u] dat verbis; postponitur verò eorum radicibus: v.g. _Deus cono xecai uo go sacu nasareta_, Deus creauit hunc mundum.

Particulæ, _rare_, & _re_, honorem quidem præstant significatis, verborum, quibus adduntur; sed mediocrem; & non magnum: postponitur autem, _rare_, & præcipuè si loquamur de absentibus, præsentibus negatiuis ablato, _nu_, & constituendo particulam prædictam eius loco: v.g. _ãgue rare_, _uru_, est offero, rs, quando offerens est persona mediocris honoris & reuerentiæ coincid[~u]t cum passiuis in literis; sed casibus quos regunt, distinguuntur: particula, _re_, postponitur verbis secundæ & tertiæ eodem modo: v.g. _iomàre_, _uru_, _naravàre_, _uru_, legere & discere personam boni nominis, hoc modo loquimur de æqualibus & seruus etiam de domino suo, non cum conseruis; sed cum gente nobili.

Particulæ, _sàxe maxi_, &, _xemaxi_, eundem tribuunt honorem quem, _àri_, _u_, & quem, _rare_, & _re_, postponitur, _saxe màxi_, _u_, radicibus secundæ, vel præsenti negatiuo, ablato _nu_, & constituto, _saxe màxi_, _u_, loco eius: v.g. _ãguesaxe màsu_, offert, _maxi_, _u_, vero postponitur negatiuis secundæ & tertiæ, ablato, _nu_, v.g. _iomaxemàsu_, legit, _naravaxe màsu_, discit.

Particulæ, _saxe rare_, _uru_, _xeràre_, _uru_, magnum tribuunt honorem, prima postponitur præsenti negatiuo verborum secundæ coniugationis, ablato, _nu_, secunda verò postponitur negatiuis secundæ & tertiae eodem modo: v.g. _ãgue saxe raruru_, offero, rs, _iomaxe rarùru_, lego, is, _naravaxe rarùru_, disco, is, quia vero hæc coincidunt in literis cum verbis faciendi facere honoratis; ad tollendam æquiuocationem, vtimur particula, _ari_, _u_, anteposita, _vo_, verbis: v.g. _yomaxe aru_, lego, is, _nara vaxe aru_, disco.

Verba passiua, de quibus infra, possunt admittere particulam, _saxe rare_, _uru_, v.g. _via mavare saxe raruru_, honoror, aris.

Particula, _tamai_, _ó_, tribuit supremum honorem: illa vtimur loquendo de Deo, sanctis, regibus, & imperatoribus: postponitur vero radicibus verborum, quæ efficit tertiæ coniugationis: postponitur etiam radicibus passiuorum loquendo de Deo: v.g. _Deus filio, vmare tamò tòqi_, quando Dei filius natus est, _Deus ãgamerare tamo_, Deus honoratur.

Particula, _tate matçuri_, _u_, humiliat significatum verbi cui adiungitur: postponitur autem radicibus verborum affirmatiuorum: v.g. _Deus vo gotaixetni zonji tate matçuru còtova ichi s[~u]gureta jèn gia_, amare Deum est suprema virtus: admittit tamen hæc particula honorem à particula, _re_, mutato _e_, in quo finitur in, _a_, v.g. loquendo de sanctis respectu Dei dicemus _Sancto_ _Domingo, Deus vo gotaixèt ni zonji tatematçurareta_, Sanctus Dominicus dilexit Deum.

Particula etiam, _màráxi_, potest ad honorem eleuari particula, _rare_, v.g. _tòno iòri cònó còto vo Padre ni vatàxi mai raxerareta_, Dominus tradidit hanc rem patri.

_De aliquibus verbis quæ de se habent honorem determinatum._

_Mesare_, _uru_, significat facere quamcumque actionem quam potest, & est decens facere personam nobilem, vt est comedere, bibere, nauigare, equum ascendere &c. _vôxerare_, _uru_, significat loqui personam nobilem, _uomaraxi_, _uru_, _vomaraxi_, _ari_, _u_, significat dare personam nobilem, _uoxe_, _uru_, &, _uôxe ar[~i]_, _u_, significat loqui vel præcipere personam mediocrem.

Verba quibus anteponuntur, _uôxe_, vel, _mexi_, eundem habent honorem cum illis; & absque illis: v.g. _uôxe tçuqerare_, _uru_, quod est præcipio, is, &, _mèxi tçuca uare_, _uru_, quod est seruio, is, est idem quod, _tçuqerare_, _uru_, &, _tçuca uare_, _uru_, ad vocandum imperatiue dicimus, _coi_, seruo vel inferiori, _iòrài_, dicitur non tam inferiori, _uaxèi_, est aliquantulum melius, _úogiare_, est superior modus vocandi, _gòzare_, veniat vestra dominatio, _gozaro_, vero in tempore futuri est honorabilior modus quia est sine imperio, _uo[~i]de nasarei_, vel, _uo[~i]de nasareô_, vel, _uo[~i]de nasarei caxi!_ est veniat vestra dominatio: vel, ò si veniat vestra dominatio! _cudasare_, _uru_, significat dare personam nobilem, _tamauari_, _u_, dare personam nobilem inferiori, _tamóri_, _u_, dare personam mediocrem, _mizzu uo nomaxète tamore_, da mihi bibere aquam, _cudasare_, _uru_, & _tamóri_, _u_, significat comedere personam humilem cibum honorando: _còxi mexi_, _u_, &, _qicoximexi_, _u_, est comedere, vel audire personam nobilem, _uoboxi mexi_, _u_, &, _uoboxi mesare_, _uru_, cogitare personam nobilem, _saxerare_, _uru_, facere personam nobilem & idem _nasare_, _uru_, _asobaxi_, _u_, &, _asobasare_, _[~i]uru_, significat facere personam nobilem quidquid illi est decens: v.g. venari, scribere legere, recitare, _ii_, _ú_, est loqui humiliando loquentem, & rem de qua loquitur, &, _mexi_, _u_, significat etiam loqui honorando personam, & rem de qua: vnde non recte dicam _mi ni móxe_, dic mihi; sed, _mi ni iie_, neque dicam, _tono ni iie_ dic domino, sed, _tòno ni mòxe_: _mairi_, _u_, significat ire ad locum cui honor debetur: v.g. _iglesia ie maire_, eas Ecclesiam, _cùre_, _uru_, &, _toràxe_, _uru_, significat dare, humiliando personam cui datur, _cui_, _[vu]_, est comedere sine aliquo respectu, _mexi_, _u_, est etiam comedere; sed est vrbanum: v.g. coram honestis non dicam, _mèxi uo cùi maraxita_; sed, _mèxi uo tabe maraxità_, comedi, _mairi_, _u_, vel, _uomairari_ _u_, est comedere personam nobilem vel mediocrem, _ãgara xerare_, _uru_, &, _uoãgari ari_, _u_, est modus nobilior, _qiqi_, _u_, est audire vt cumque; _uqe tama uari_, _u_, vero &, _uqetamóri_, _u_, est audire honorando personam à qua auditur: v.g. _goiqen uo uqetamòtta_, vestra consilia audiui, _móxi ãgue_, _uru_, est loqui humiliando se loquentem, & honorando personam cui dicitur, _móxi ire_, _uru_, loqui inter æquales, _chómon xi_, _uru_, audire sermones Dei, _gorànji_, _zuru_: vel, _goranjerare_, _uru_, est aspicere rem nobilem, _xi_, _uru_, est facere in communi, _itaxi_, _u_, est facere; sed dicitur modo vrbano, _tçucamatçuri_, _u_, est facere, humiliando se qui facit.

_Aduertentiæ circa coniugationes verborum._

Anteposita particula, _nama_, omnibus verbis inquocumque tempore; significant actionem màle & non perfectè: v.g. _nàma aró_, màle lauo, _namaiaqu_, male asso.

Antepositis particulis, _tçui_, _cai_, _uchi_, _fàxe_, _uoi_, _ai_, _tòri_, verbis; non mutant significationem; aliquam tamen energiam, & efficaciam significatis tribuunt: v.g. idem est, _uchi còbosu_, quod, _cõbòsu_, effundo, _faxe noboru_, quod, _noboru_, ascendo, is, _uòxi còmi_, _u_: quod, _còmi_, _u_, includo, is, _ai ca uari_, _u_, id[~e] est, quod, _cauaru_, transmutor, aris, _tçuimauari_, _u_, idem est quod, _ma uari_, _u_, circuo, is, &, _tòri firõgue_, _uru_, idem quod _firõgue_, _uru_, extendo, is.

Particula, _qitte_, est gerundium in, _do_, verbi, _qiri_, _u_, & postposita aliquibus radicibus verborum, magnam efficaciam illis tribuit: v.g. _tanomiqitte_, magnis præcibus obsecrando, _uomòi qìtte_, magnam assumendo resolution[~e]: vtimur etiam verbis, _tanomi qiri_, _u_, &, _uomoiqiri_, _u_.

Anteposita particula, _ma_, aliquibus nominibus seu verbis dat significato vigorem: v.g. _mamucài_, valde præsens, _macuròi_, valde nigrum.

Particula seu radix verbi, _macàri_, _u_, anteposita verbis significantibus motum facit verba modesta, & vrbana satis: v.g. _macari noboru_, ascendo, is, _macari c[~u]dari_, _u_, descendo, is, _macari i_, _iru_, ad sum: es.

Postposita particula _va_, in oratione confirmat id quod antea dixerat quasi gloriando se illud prædixisse: v.g. _fune ua cuchi notçu ie iru uà_, nauigium intrat, _cuchinotçu_, ac si dicat, nonne ego bene dicebam? _aru ua_, vide si est sicut ego dixi!

Particula, _a[~i]dani_, significat inter, idest tempus quod in aliqua actione consumitur: v.g. _ãgura a[~i]dani_, inter offerendum, vel dum offert, _iôda a[~i]dani_, dum legit, _narauózuru a[~i]dani_, dum discet.

Particula, _ga_, significat, sed: v.g. _sóiú ga; nanto aró ca?_ sic dicunt; sed quomodo erit vel si erit nescio certe, _fùri ua fùru ma[~i]ga, fune uo dasu còto naró ca xiranu_, profecto non pluet; sed nescio vtrum poterit extrahi nauigium, _sono qinpenni ua gozaru ma[~i]ga; dòco cara toraxerarùru zo?_ non erunt apud vicinos vel in circuitu, vnde ergo afferunt?

Particula, _gotòqu_, postposita præsentibus, præteritis & futuris significat, eo modo quo: v.g. _coxiraiùr[~u] gotòqu_, sicut, vel eo modo, quo ornas vel perficis, _qiita gotòqu_, sicut audiui, aliquando est, _gã gotòqu_, v.g. _móxitã gã gotoqu_, sicut dixit, _caraca uózú gotòqu_, comodo quo contendam vel rixabor idem facit particula, _ioni_, v.g. _Nifon no catãgui uo xirareta ioni, uôxerarùru_, loquitur sicut qui scit consuetudines Iaponiæ, _mósu ióni_, sicut dico, vtuntur etiam particula, _furi_, ad eundem finem v.g. _Toza no chijòcu uo nogareô zuru tameni catana uo saita fùri uo mixerareta_, ostendit se accinctum gladio, vt euaderet imminens infamiæ periculum, _minu furi uo saxerareta_, ostendit se non vidisse.

Particula, _saie_, vtuntur ad significandum nec dum: v.g. _mma saie nacatta_, equi nec dum fuer[~u]t, _cotõba saie xiranu mòno_, neque loqui scit, _ji saie mixiranu mòno_, nec dum literas cognoscit vtuntur etiam eadem particula ad exaggerandum aliquid v.g. _q[~i]den to saie mox[~e]ba_, sufficeret si diceres te esse, _Padre no tçucauarùru to saie, móx[~e]ba_, si dixisset solùm quod patri seruiebat: ac si diceret: hoc sufficeret vt &c.

Particula, _qere_, est confirmatio & terminatio orationis, & significat; itaque: v.g. _maitta qere_, venit itaque, _sate sóáru qere_, res denique sic se habet.

Particula, _còso_, est magni momenti inter Iapones vtuntur enim illa in primis in sensu aduersatiuo: v.g. _còre còso ió gozare_, hoc est verè bonum: si oratio inqua inuenitur prædicta particula finiatur in verbo, tale verbum finitur in, _e_, vt in oratione posita: si autem verbum sit in tempore præterito additur illi, _re_, v.g. _iô còso gozatta re!_ bene veneris! deficit hæc regula vel quando oratio non finitur in verbo aut adiectiuo: v.g. _còre còso xixó yô_, hic est verus magister: vel quando post particulam, _còso_, est in oratione gerundium finitum in, _te_, vel permissiuum cum particula, _tomò_, aut præterita potentialia finita in, _tçur[vo]_, vel, _zzuró_, v.g. _uare coso iro iro xinro tçùcamatçùtte cutatireba tòxiiórini nari maraxita_, patiendo multos & diuersos labores vere factus sum senex defessus, & lassus, _uare còso corosarùru tomo_, ego enim & si occidar &c. _fara còso tattçuro_ forsan fuit iratus, _sato chicaqer[~e]ba coso f[~i]ga miiure_, videtur iam ignis quia prope est vicus: hæc oratio finitur in _e_, quia non est in ea regulæ exceptio, _uôxerarèta coto domo uo go côqua[~i] de cosõ gozarózure_, absque dubio facietis p[oe]nitentiam de ijs quæ dixistis, _cataji qenò cosõ gozare_, tibi valde congratulor & gratias ago: quando aliquis interrogat quis fecit hoc? respondent: v.g. _Patre coso_, Pater fecit: ac si dicant: videte si est persona quæcumque, quæ illud fecit? & quando quis responsum non audiuit aut percepit, & iterum interrogat, dicit qui loquutus est, _juan coso_, iam dixi, quod Ioannes &c.

Quando non curat quis de ijs quæ illi dixerunt, vel habet se ac si non audisset vel iterum interrogat, solent respondere: v.g. _touoru na toii[~e]ba_, iam dixi tibi ne transeas, _iome to ii[~e]ba_, iam dixi tibi quòd legas, _Padre coso to iieba_, iam dixi quod pater est qui &c.

_Maieni_, vel, _saqini_, postpositum præsentibus negatiuis, facit illa affirmatiua: v.g. _iglesiaie mairanu maie ni_, antequam eat Ecclesiam: etiam solet postponi futuris affirmatiuis: v.g. _maìrozuru tote nosaqi ni_, tantisper antequam veniret.

Particula, _tocoro_, significat tempus in quo fit actio significata per uerb[~u] cui postponitur: _taburu tocoro ni_, quãdo comedebã, _tabeta tocoroni_, post prandium, _tabeôzuru tocorõ ni_, vel, _tabeôzuru ni_, quando eram comesturus: facit etiam eadem particula reduplicatiua denotando reduplicationem in quantum: v.g. _jesu christo humanidad no uon tocoro ua_, Iesus Christus in quantum homo, _uonor[~e]ga foxxezaru tocoro uo fõdocosu coto nacare_, quod tibi non vis, alteri ne facias, _f[~u]dai no tocoro uo uo iurùsu_, dono illi libertatem, _fito no acu no tocoro ni ua dôxin xenu_, non consentio hominum peccatis, _utag[vo] tocoro mo nai_, non remanet locus dubij vel dubitandi, _nocoru tocoro mo nai_, nihil amplius restat, _tçuini, sòno tocòro ie mairózu_, denique ad hoc peruenit, _fùmbet ni voiobanu tocoro gia_, res sunt quæ non intelliguntur, vel ad quas intellectus non peruenit, _nani mo naì tocoro vo iô qìcòximexe_, comedat vestra dominatio ex hac paruitate, quæ est nihil: exemplis cognoscetur vis significationis.

Particulæ, _tocòro_, _Made_, vel, _made de gozaru_, solent postponi ad cadentiam; absque aliqua significatione, & idem est, _còto de gozaru_, v.g. _naranu made_, vel _naranu còto de gozaru_, est idem quod, _naranu_, non est possibile, _guijèt tçucamatçuro to zonzuru còto va cac[~u]go ita sanu coto gia_, amicitiam frangere neque in mentem mihi venit, hic, _itasanu coto gia_, est idem quod, _itasanu_, solum.

Particula verò, _madeiò_, vtuntur aliquando ad confirmationem eorum, quæ dicunt: v.g. _caita madeio_, quod scripsi scripsi.

Particula, _toqi_, postposita præsentibus, illa facit præterita imperfecta: v.g. _jennìn tachi va sa[~i]go ni voiobi tamó tòqi va buji n[~i] gozatta_, quando sancti perueniebant ad mortis horam erãt pacifici & quieti.