Virgilio nel Medio Evo, vol. I
Part 23
«Tityre, tu fido recubans sub tegmine Christi, Divinos apices sacro modularis in ore, Non falsas fabulas studio meditaris inani. Illis nam capitur felicis gloria vitae, Istis succedunt poenae sine fine perennes. Unde cave frater vanis te subdere curis» etc.
[267] HERBERT. DE LOSINGA, _Epist._ p. 53-56; Cf. p. 63, 93.
[268] IOHANNES, _Vita S. Odonis, Act. S. saec._ V, p. 154; Cfr. BRUCKER, _Hist. Philos._ III, p. 651; DU MÈRIL, _Mèlanges archèolog._ p. 462. Un altro racconto simile, relativo a S. Ugone, abate di Cluny, trovasi presso VINCENZO DI BEAUVAIS (_Spec. hist._ 26, 4) «Alio tempore cum dormiret idem pater, vidit per somnium sub capite suo cubare serpentum multitudinem et ferarum, subitoque capitale excutiens et exquirens supposita, invenit librum Maronis forte ibi collocatum; mox, abiecto codice singulari, in pace requievit, cognovitque modum materiae libri visioni congruere, quem obscoenitatibus et gentilium ritibus plenum indignum erat cubiculo sancti substerni.» Cfr. LIEBRECHT, nella _Germania_ di PFEIFFER X, p. 413, il quale però a torto suppone che ivi si tratti del libro di negromanzia attribuito al poeta dalla leggenda popolare, di cui parleremo nell'altra parte del nostro lavoro. Altra leggenda simile trovasi in JACOPO DA VITRY; cfr. LÈCOY DE LA MARCHE, _La chaire française au moyen age_, p. 439, ed in PASSAVANTI, _Specchio di vera penitenza_, dist. I.ª cap. 2º.
[269] _Vit. S. Popponis, Act. S._ VIII, 594.
[270] Cfr. LUPI FERRAR. _Epist._ 20.
[271] V. OZANAM, _La civilisation chrét. chez les Francs_, p. 485, 501, 546.
[272] GLABER, _Histor._ ap. BOUQUET, _Rec. des hist._ etc. X, p. 23; Cfr. OZANAM, _Documents inédits_ p. 10; GIESEBRECHT, _De litterarum studiis ap. Italos primis medii aevi saeculis_, p. 12 sg.
[273] Presso WRIGHT, _A selection of latin stories from MSS. of the XIII and XIV centuries_, p. 43 sg. Cfr. per altri esempi WATTENBACH, _Deutschl. Geschichtsq._ (6ª ed.) I, 324 sgg.
[274] _Comm. a Dante_, Inf. I, 72.
[275] Oggi questa ha trovato difensori anche fra i gesuiti, ed in materie che assai più della poesia toccano da vicino il cristianesimo. Veggasi la notevole opera del pad. KLEUTGEN, _Die Philosophie der Vorzeit vertheidigt_, Münster 1860-63.
[276] _Metalogicus_ I, cap. 3 sgg.; Cfr. _Hist. lit. de la France_ XIV, SCHAARSCHMIDT, _Johannes Saresberiensis_ p. 212 sgg.
[277] Cfr. LÈCOY DE LA MARCHE, _La chaire française au moyen age_ (Paris 1868) p. 438 sg.
[278] Pubblicato dall'AMATI nell'_Archivio storico_ III ser. T. III, 1 (1866) p. 207 sgg.
[279] Alla fine di un catalogo dei manoscritti del celebre monastero di Pomposa, redatto nell'XI secolo, l'autore prevede che taluni disapproveranno la presenza in quella biblioteca di scrittori pagani, ed a questi risponde coi soliti luoghi: «... Sed... non ignoramus futurum fore quosdam superstitiosos et malevolos, qui ingerant procaci cura indagare cur idem venerabilis abbas Hieronymus voluit gentilium codices fabulasque erroris, exactosque tyrannos, divinae inserere veritati, paginaeque librorum sanctorum. Quibus respondemus» etc. Cfr. BLUME, _Iter italicum_ II, p. 117.
[280] Cfr. gli esempi riuniti da ZAPPERT, op. cit., not. 42, ai quali moltissimi se ne potrebbero aggiungere.
[281] In un codice vaticano di Virgilio (n. 1570) del sec. X o XI leggesi una dichiarazione del monaco che lo copiò, il quale, dopo aver detto che ha fatto quel lavoro per fuggire l'ozio e per servire alla comune utilità, soggiunge: «Quem (codicem Vergili) ego devoveo Domino et Sancto Petro perpetualiter permansurum per multa curricula temporum, propter exercitium degentium puerorum laudemque Domini et Apostolorum principis Petri.» Su di un altro codice portante la dedica a S. Stefano ved. PEZ, _Thesaur._ I, _Dissert. isagog._ XXV. In un codice della biblioteca di Berna (sec. IX) leggesi: «Hunc Vergili codicem obtulit Berno, gregis B. Martini levita, devota mente Domino et eidem Beato Martino perpetuiter habendum; ea quidem ratione ut perlegat ipsum Albertus consobrinus ipsius et diebus vitae suae sub praetextu B. Martini habeat, et post suum obitum iterum reddat S. Martino.» DE SINNER, _Catal. codd. MS. bibl. bern._ I, 627.
[282] _Encycl. de literis colendis_ ap. SIRMOND. _Conc. Gall._ II, p. 127.
[283] BALUZ. I, 237 (_Capitolar. del_ 789).
[284] Cfr. I. LAUNOII, _De scholis celebrioribus seu a Carolo Magno seu post eumdem Carolum per occidentem instauratis liber_, unito all'_Iter Germanicum_ di MABILLON, Hamburg 1717; e BAEHR, _De literarum studiis a Carolo Magno revocate ac schola Palatina instaurata_, Heidelb. 1856. È noto che anche in questa scuola Palatina Virgilio aveva un posto d'onore, e taluni dei pseudonimi che assumevano gli accademici eran desunti da esso. Così v'era chi chiamavasi VIRGILIO, chi DAMETA, chi MENALCA etc.
[285] «Vergilium cecinisse loquar pia munera Christi.» PROBA _Praef. ad Centon._; «dignare Maronem, Mutatum in melius divino agnoscere versu» dice all'imp. Onorio un grammatico, dedicandogli un centone virgiliano di argomento cristiano: v. _Anth. lat._ (RIESE) num. 735.
[286] «Audierunt quia Iesus transiret.» MATH. XX, 30.
[287] «Ad Maronis mausoleum, Ductus fudit super eum, Piae rorem lacrymae; Quem te, inquit, reddidissem, Si te vivum invenissem, Poetarum maxime!» BETTINELLI, _Risorg. d'Ital._ II, p. 18; DANIEL, _Thes. Hymnolog._ V, 266. È falso ciò che qualcuno ha asserito, che l'uso di cantare questi versi nella messa di S. Paolo esista tuttora a Mantova. — Un grazioso aneddoto della vita di S. Kadok (V sec.) esprime questo stesso sentimento di compassione cristiana per Virgilio pagano. _Vita S. Cadoci_ ap. KEES _Lives of Cambro-British Saints._ Lond. 1855, p. 8; cfr. LA VILLEMARQUÈ. _La Légende celtique._ Par. 1864, p. 202 sgg.
[288] ARNOB. _Adv. gentes_ III. 7; Cfr. BERNHARDY, _Grundr. d. röm. Litt._ p. 92.
[289] Veggansi i luoghi raccolti dal PIPER nel suo scritto: _Virgilius als Theolog und Prophet des Heidenthums in der Kirche_, pubblicato nell'_Evangelischer Kalender_ del 1862, p. 17-55.
[290] Non mancano antiche raccolte di luoghi di scrittori pagani, greci o latini, riferiti al cristianesimo. Un MS. della bibl. di Vienna contiene: «Veterum quorundam scriptorum graecorum ethnicorum praedictiones et testimonia de Christo et christiana religione, nempe Aristotelis, Sibyllae, Platonis, Thucydidis et Sophoclis. Cfr. OEHLER in _Philologus_ XIII, 752; XV, 328.
[291] Cfr. VERWORST, _Essai sur la 4.e Eclogue de Virgile._ Paris 1844; FREYMÜLLER, _Die Messianische Weissagung in Virgils vierter Ecloge._ Metten 1852. (Non ho potuto procurarmi questi due scritti); PIPER, op. cit., p. 55-80; CREUZENACH, _Die Aeneis, die vierte Ecloge und die Pharsalia im Mittelalter_. Frkf. a. Main, 1864, p. 10-14.
[292] CONSTANTINI M. _Oratio ad sanct. coel._ c. 19-21. Questa interpretazione di Costantino forma il soggetto di un lavoro estremamente diffuso e non mai completato, di ROSSIGNOL, _Virgile et Constantin le grand_, Paris 1845. L'autore chiude la parte pubblicata del suo lavoro promettendo di provare che il discorso è opera, non di Costantino, ma di Eusebio.
[293] EUSEB. _Vit. Constantini_ IV, 32.
[294] Questa traduzione fu pubblicata più volte separatamente; per ultimo l'ha riprodotta HEYNE, _Excurs. I ad Bucol._, e ROSSIGNOL, op. cit, p. 96 sgg.
[295] Cfr. ROSSIGNOL, op. cit., p. 181 sgg.
[296] LACTANT., _Div. instit._ I. VII, c. 24.
[297] «Nam omnino non est cui alteri praeter dominum Christum dicat genus humanum:
Te duce, si qua manent sceleris vestigia nostri, Irrita perpetua solvent formidine terras.
Quod ex Cumaeo, id est ex Sibyllino carmine se fassus est transtulisse Vergilius; quoniam fortassis etiam illa vates aliquid de unico Salvatore in spiritu audierat quod necesse habuit confiteri.» AUGUSTIN. _Epist. 137 ad Volusian._ c. 12, Opp. ed. Bened. T. II, p. 309 sg. Cfr. _Epist. 258_ c. 5, Opp. T. II, p. 670; _De Civ. Dei_ X, 27.
[298] «Quasi non legerimus Homerocentonas et Vergiliocentonas; ac non sic etiam Maronem sine Christo possimus dicere Christianum qui scripserit: Iam redit et virgo etc. Puerilia sunt haec et circulatorum ludo similia, decere quod ignores.» HIERONYM. _Epist. 53 ad Paulin._ c. 7. Opp. T. I, p. 273.
[299] Cfr. FULGENT. _De contin. Vergil._ p. 761; _Scholl. Bernens._ (ed. Hagen) p. 775 sgg.; CRISTIANO DRUTHMAR (IX sec.) nota a quel passo del Vangelo (Math. XX, 30) «Audierunt quia Iesus transiret» — «Iudaei audierunt per prophetas, gentes quoque non per omnia ignoraverunt, sed sophistae corum similiter denuntiaverunt; unde illud Maronis: Iam nova progenies» etc. _Bibl. Patr. max._ (Lugd.) XV, 147; V. anche AGNELLUS, _Lib. Pontific._; _Vit. Gratios._ c. 2 in MURATOR. _Script. rer. Ital._ T. II. p. I, p. 180; COSM. PRAG. _Chronic._ in PERTZ, _Mon. Germ._ T. IX, p. 36.
[300] Cfr. su questa leggenda RUTH in _Heidelberger Jahrbücher_, 1849, P. 905 sgg.
[301] VINCENT. BELLOVAC. _Spec. hist._ XI, c. 50; _Act. Sanctor. Aug._ T. II, p. 407.
[302] OZANAM, _Documens inédits_, p. 55.
[303] _Serm. II in fest. Nativit. Dom._, Opp. p. 80.
[304] _Purgator._ XXII, p. 67 sgg.
[305] _Introd. ad Theolog._ lib. I, c. 21; _Epist. 7 ad Helois._ p. 118.
[306] _De Christ. relig._ c. 24.
[307] V. STREET, _Some account of gothic archit. in Spain_. (Lond. 1869) p. 95.
[308] V. le notizie riunite dal PIPER, op. cit. p. 75 sgg.
[309] Tale fra gli altri è il VERWORST nella dissertazione sopracitata. V. anche SCHMITT, _Rédemption du genre humain annoncée par les traditions de tous les peuples_ (trad. de l'allem. par HENRION). Paris 1827, p. 122 sgg.
[310] Cfr. GRÄFENHAN, _Gesch. der class. Philolog. im Alterth._ I, p. 211 sgg.
[311] Cfr. ZELLER, _Die Philosophie der Griechen_, III, 1, p. 290 sg. 300 sgg.
[312] Già CELSO che nella polemica si serviva dell'allegoria pei miti pagani, accusava i giudei e i cristiani di abusare di questo mezzo pei miti loro; IV, 50, 51.
[313] Cfr. BERNHARDY, _Grundr. d. griech. Literat._ II, 1, p. 201 sg.
[314] _Epist._ 108, 24-29.
[315] Il solo dato ben positivo è questo che Fulgenzio è certamente posteriore a Marziano Capella da lui citato, il quale secondo le ricerche dell'ultimo suo editore EYSSENHARDT (Lips. 1866), completate da L. MÜLLER (_Neue Jahrbb. f. Phil. u. Paedag._, 1867, p. 791 sg.) deve avere scritto prima del 439. Quanto all'altro limite, più dotti lo hanno cercato quasi contemporaneamente in questi ultimi tempi, ma senza riuscire ad alcun positivo risultato. Il sig. ZINK nel suo notevole lavoro su Fulgenzio (_Der Mytholog Fulgentius_, Würzburg 1867) porrebbe la redazione del _Mythologicon_ fra il 480 e il 484. Il REIFFESCHEID servendosi dello scritto, da lui richiamato a luce, _De aetatibus mundi et hominis_ (_Rheinisches Museum f. Phil._ XXIII (1868) p. 133 sg.), il quale molto probabilmente appartiene a questo stesso Fulgenzio, torna ad una antica opinione che riferiva il _Mythologicon_ al tempo di re Hunerico (523). Intanto L. MÜLLER (_N. Jahrbb. f. Philol. u. Paedag._ 1867, p. 796) fissava la data del 456. JUNGMANN (_Quaestiones Fulgentianae_, negli _Acta societatis philologae Lipsiensis_, ed. Frid. RITSCHELIUS. Lipsiae 1871, T. I, p. 49 sgg.) crede Fulgenzio nato verso il 480, e il _Mythologicon_ scritto nel 523 o 524. Per le opinioni anteriori veggasi LERSCH nella sua edizione del _De abstrusis sermonibus_ (Bonn, 1844) p. 1 sgg.
[316] Il _De Continentia_ trovasi pubblicato nei _Mythographi latini_ di VAN STAVEREN (Lugd. Bat. 1742). Una edizione critica più moderna e soddisfacente non esiste. Ved. su questo scritto di Fulgenzio GASQUY, _De Fabio Planciade Fulgentio Virgilii interprete_ in _Berl. Stud. f. cl. Philol._ VI (1887).
[317] «Bucolicam Georgicamque omisimus in quibus tam mysticae sunt interstinctae rationes» etc. p. 738. «... Ergo doctrinam mediocritatem temporis excedentem omisimus, ne dum quis laudem quaerit nominis fragmen reperiat capitis.» p. 739. Nella biblioteca di Padova esiste un MS. del sec. XIV portante il titolo: _Fulgentius super Bucolica et Georgica Vergili_ (cf. LERSCH, p. 96). Ho esaminato quel MS. e mi sono facilmente convinto che il nome di Fulgenzio gli è stato applicato gratuitamente; Cfr. il mio articolo nella _Revue critique_, Agosto 1869, p. 136.
[318] «Maius opus moveo, nec enim mihi sufficit una, Currite Pierides» etc.; p. 740.
[319] «Serva istaec, quaeso, tuis Romanis quibus haec posse laudabile competit et impune subcedit. Nobis vero erit maximum si vel extremas tuas contigerit perstringere fimbrias» p. 742.
[320] Quatinus, inquit, tibi discendis non adipata crassedo ingenti, quam temporis formido periculo reluctat, de nostro torrentis ingenii impetu urnulam praelibabo quae tibi crapulae plenitudine nauseam movere non possit. Ergo vacuas fac sedes tuarum aurium, quo mea commigrare possint eloquia» p. 742.
[321] «Sed ut sciam me non arcadicis expromtare fabulam auribus, primi nostri continentiam libri narra» p. 747.
[322] «Aeolus enim graece quasi Aionolus id est saeculi interitus dicitur» p. 748.
[323] «Achates enim graece quasi ἀχῶν ἔθος, id est tristitiae consuetudo» p. 750.
[324] «Palinurus enim quasi Planonorus, id est errabunda visio» p. 753.
[325] «Misio enim graece obruo dicitur (?): αἶνος vero laus vocatur» p. 753.
[326] «Caron vero quasi Cronon id est tempus» p. 756.
[327] «Acheron enim graece sine tempore dicitur» p. 756.
[328] «Ausonia enim ἀπὸ τοῦ αὐξάνειν dicitur, idest cremento» p. 763.
[329] «et uxorem petit Laviniam, idest laborum viam» p. 763.
[330] «Turnus enim graece dicitur quasi θοῦρος νοῦς, furibundus sensus» p. 764.
[331] «Messapus, quasi μισῶν ἔπος» p. 765.
[332] Virgilio dice in un luogo: «Tricerberi autem fabulam iam superius exposuimus» (p. 756). Di questa infatti si parla nell'altra opera di Fulgenzio, il _Mythologicon_ I, 5.
[333] ZINK (op. cit., p. 27) crede che sia andata perduta la fine dell'opera o che l'autore l'abbia lasciata in tronco. JUNGMANN (op. cit., p. 73) osserva giustamente che nè l'una nè l'altra cosa può ammettersi. E realmente si vede chiaro che dall'ottavo libro in poi l'autore, annoiato del suo lavoro, ha tirato giù in fretta chiudendo in quel brusco modo.
[334] Un esame accurato della latinità Fulgenziana ha intrapreso per primo il ZINK nell'op. cit., p. 37-62.
[335] Non solo la posteriorità del _De Continentia_, ma anche il suo legame col _Mythologicon_, nell'idea dell'autore, vien posto in chiaro pur da quella espressione già citata: «Tricerberi autem fabulam iam _superius_ exposuimus» p. 756.
[336] «O vatum latiaris autenta! itane tuum ingenium clarissimum tam stultae defensionis fuscare debuisti caligine? qui dudum in Bucolicis mystice persecutus dixeras: Iam redit et virgo» etc. p. 761.
[337] Pagg. 743, 746, 753, 755.
[338] Cfr. LERSCH, op. cit., p. 19 sgg.; ZINK, op. cit., p. 75 sgg.
[339] «... unde improbissimo cuique pleraque fingendi licentia est, adeo ut de libris totis et auctoribus ut succurrit, mentiantur tuto, quia inveniri qui nunquam fuere non possunt,» QUINTIL. I, 8, 21.
[340] È noto fra gli altri per queste invenzioni il cosmografo Ravennate. Cfr. per altri esempi HERCHER, _Ueber die Glaubwürdigkeit der neuen Geschichte des Ptolemäus Chennus_, in _N. Jahrb. f. Philol. u. Paedag._ 1853, Supplem. I, p. 269 sgg.; ZELLER, _Vorträge und Abhandlungen geschichtlichen Inhalts_, p. 297 sgg.
[341] «Hic certe omnis lector expavescere potest acumen ingenii eius qui totam fabularum seriem secundum philosophiam expositarum transtulerit vel ad rerum ordinem, vel ad humanae vitae moralitatem.» _De script. ecclesiast._ c. 28.
[342] «qui totum opus Vergili ad physicam rationem referens, in lutea quodammodo massa auri metallum quaesivit» id. ibid.
[343] Cfr. ZINK, op. cit., p. 13 sgg., BERNHARDY, _Grundr. d. röm. Litt._ p. 868.
[344] «scribit enim (Vergilius) in quantum est philosophus humanae vitae naturam. Modus vero agendi talis est: sub integumento describit quid agat vel quid patiatur humanus spiritus in humano corpore temporaliter positus» etc. Ved. COUSIN, _Ouvrag. inéd. d'Abélard_, p. 283 sgg. Cfr. DEMIMUID, _De Bernardo Carnotensi grammatico professore et Virgili interprete_. Paris, 1873.
[345] «Procedat poeta Mantuanus, qui sub imagine fabularum totius philosophiae exprimit veritatem» _Polycratic._ VI, c. 22; «Vergilium in libro (Aeneidos) in quo totius philosophiae rimatur arcana.» _Polycratic._ II, c. 15.
[346] _Polycratic._ VIII, c. 24. Cfr. SCHAARSCHMIDT, _Johannes Saresberiensis_, p. 97 sg.
[347] «Et sciendum est quod Vergilius considerans trinam vitam scilicet, contemplativam voluptuosam et activam, opera tria conscripsit, scilicet Bucolicam per quam vitam contemplativam demonstrat, et Georgicam per quam vita voluptuosa intelligitur... et Aeneidos per quam datur intelligi vita activa.» _Comm. in Verg. Aen._, Cod. Bibl. S. Marc. Venet. cl. XIII (lat.) n. 61, col. 3. Vedi le stesse parole tratte da un cod. della bibl. di Vienna (sec. XIV) presso ZAPPERT. op. cit., p. 16.
[348] _Convito_, IV, 24, 26.
[349] CHRISTOPH. LANDINI, _Disputation. Camaldul._ lib. III, IV (_in P. Vergilii Maronis allegorias_).
[350] Niuno vorrà prendere sul serio le parole che Fulgenzio rivolge a Virgilio sul principio «tantum illa quaerimus levia quae mensualibus stipendiis grammatici distrahunt puerilibus auscultationibus» (p. 742). È chiaro non esser questa che una iperbole colla quale l'autore vuol significare gli abissi immensi della sapienza virgiliana e ostentare la propria modestia dinanzi al poeta.
[351]
«Si quaecumque velit lector addat seriei Non poterit libri certus sic textus haberi.»
Ved. THUROT, op. cit. p. 32.
[352] _Ars S. Augustini pro fratrum mediocritate breviata_, ap. KEIL, _Grammat. lat._ vol. V, p. 494.
[353] _Cunabula grammaticae artis a Beda restituta_ in BEDAE Opp. I, p. 2. Questo scritto non trovasi annoverato nel catalogo delle opere di Beda; cfr. WRIGHT, _Biogr. brit. lit.; anglo-sax. period_, p. 271 sgg. La introduzione che citiamo trovasi riprodotta anche senza nome d'autore nei _Grammatici latini_ del KEIL (vol. V, p. 325), il quale non pare sappia esser quella già pubblicata nelle opere di Beda.
[354] «... et inrisione dignum arbitrabar... romanae urbanitatis facundia disertissimis rhetoribus, me poene de extremis Germaniae gentibus ignobili stirpe procreatum... inter talium dissona decreta virorum ex persona iudicis disputando iudicare.» ANON., _Gramm._ (cod. saec. XI) ap. KEIL, _De quibusdam grammaticis_ ecc. p. 26; ERKEHART IV nel suo _De lege dictamen ornandi_ scrive:
«Teutonicos mores caveas, nova nullaque ponas; Donati puras semper memorare figuras.»
Ved. HAUPT's _Zeitschrift f. deutsches Alterth._ N. F., II, p. 33; «proprietas autem eiusdem verbi latinis magis patet quam barbaris» ibid. p. 52. Notevole è il delicato riguardo di GOZBERTO (_De Mirac. S. Galli_, presso PERTZ, _Mon. Germ._ II, p. 22): «siquidem nomina eorum qui scribendorum testes sunt vel fuerunt, propter sui barbariem, ne latini sermonis inficiant honorem, praetermittimus.» Non così ELMOLDO NIGELLO, il quale sciorina con molta disinvoltura versi del taglio seguente (_Carm._ I, 373 sgg.):
«Parte sua princeps Wilhelm tentoria figit Heripreth, Lihutard, Bigoque, sive Bero, Santio, Libulfus, Hilthibreth, atque Hisimbard Sive alii plures quos recitare mora est.»
[355] «Duplex est grammatica; nam est quaedam quae dicitur analogica et alia quae dicitur magis usualis.» Vedi THUROT, op. cit., p. 211.
[356] Il vizio, occasionato da varie ragioni, di maltrattare la grammatica, era antico fra gli scrittori cristiani ed era uno dei rimproveri che faceano loro gli avversari pagani. Veggasi come, nella sua solita facchinesca maniera, difende i cristiani da questa accusa ARNOBIO, _Adv. gent._ I, 59.
[357] NOTKER IL BALBO (IX sec.) uno dei tanti monaci di questo nome del Monastero di S. Gallo, così celebre nella storia degli studi monastici del medio evo, parlando della grammatica di Alcuino nel suo _Dialogus de grammatica_ arriva a dire: «Albinus talem grammaticam condidit ut Donatus, Nicomachus, Dositheus et noster Priscianus in eius comparatione nihil esse videantur.» Cfr. MAITRE, _Les écoles épiscopales et monastiques de l'occident_ etc. (Paris, 1866) p. 220.
[358] Alcuni scritti di questo autore trovansi pubblicati per la prima volta da MAI, _Class. auctores_ V, p. 1 sgg. Altro aggiunse HAGEN, _Anecdota Helvetica_ p. 189 sgg. Una edizione intiera di quanto esiste di lui fu data da I. HUEMER, _Virgilii Mar. gramm. opera_. Lips. (Teubner) 1886 a complemento e correzione della quale ved. TH. STANGL, _Virgiliana_, München 1871 (e _Wochenschr. f. class. Philol._ 1890 n.º 29-31), M. HERTZ, _De Virg. Mar. gramm. epitomar. cod. Ambiensi_, Vratisl. (Ind. schol.) 1888.
Intorno a questo Virgilio, oltre a quanto nota il MAI, e poi l'HAGEN (ved. anche _Jahrbb. f. Philol._ 1869, p. 732 sgg.), veggansi OSANN, _Beitr. z. gr. u. röm. Litteraturgesch_. II, p. 131 sgg.; QUICHERAT, _Fragm. inéd. de littérat. latine_ in _Bibl. de l'école des chartes_ II, p. 130 sgg.; WUTTKE, _Ueber die Aechtheit des Aethicus_ p. 49; OZANAM, _La civilization chrétienne chez les Francs_ p. 420 sgg.; HAASE, _De medii aevi studiis philologicis_ p. 8; KEIL, _De quibusd. grammat. inf. aet._ p. 5. ERNAULT, _De Virg. Mar. gramm. Tolos._ Paris 1886.
[359] Pubbl. dal MAI, _Class. auctores_ vol. V, p. 479 sgg. e poi da I. M. STOWASSER. Wien 1886.
[360] Pubbl. dal MAI, _Scriptorum vett. nova collectio_ vol. VI, p. 43 sgg.
[361] Ved. STOWASSER, _Stolones latini_. Wien 1889.
[362] Veggasi come esempio principale la grammatica anonima contenuta in un cod. del X sec. e pubblicata da HAGEN, _Anecdota Helvetica_ p. 62 sgg.
[363] «Latinae quoque scientiae valde potatus rivulis, etiam proprietate partium aliquis eo melius nequaquam usus est post Vergilium» FARIC. _Vit. Aldelmi_ fol. 140 vso.
[364] _Gramm. lat._ ed. KEIL. vol. V, p. 567 sgg.
[365] _Gloss. in Vergilium et Sedulium_, MS. del sec. IX della bibl. di Laon; ved. _Catalogue génér. des MSS. des bibl. publ. des départ._ vol. I, p. 250.
[366] «Si vero etiam metra requisieris, non sunt tibi necessariae gentilium fabulae, sed habes in christianitate prudentissimum Prudentium de Mundi exordio, de Martyribus, de Laudibus Dei, de Patribus novi et veteris Testamenti dulcissime modulantem.» NOTKER BALBULUS, _De interpretibus divinar. scripturar._ c. 7 ap. PEZ, _Thes. anecd._ I, p. 9.
[367] «In his omnibus Donatum non sequimur, quia fortiorem in Divinis Scripturis auctoritatem tenemus.» SMARAGD. ap. THUROT, op. cit., p. 81; «de scala et scopa et quadriga Donatum et eos qui semper illa dixerunt pluralia non sequimur, quia singularia ea ab Spiritu Sancto cognovimus dictata.» Id. ibid.
[368] Veggasi l'opera citata del THUROT (p. 65 sgg.) che è preziosa per la conoscenza dei grammatici del medio evo.
[369] Ved. alcuni esempi presso KEIL, _De quibusd. grammaticis lat. inf. aet._ p. 16.
[370] «Personae autem verbis accidunt tres. Quod credo divinitus esse inspiratum, ut quod in Trinitatis fide credimus in eloquiis inesse videatur.» ANON. MS. saec. IX ap. THUROT, op. cit., p. 65.
[371] «Multi plures multi vero pauciores partes esse dixerunt. Modo autem octo universalis tenet ecclesia; quod divinitus inspiratum esse non dubito. Quia enim per notitiam latinitatis maxime ad cognitionem electi veniunt Trinitatis, et ea duce regia gradientes itinera festinant ad superam tenduntque beatitudinis patriam, necesse fuit ut tali oraculo latinitatis compleretur oratio. Octavus etenim numerus frequenter in divinis Scripturis sacratus invenitur.» SMARAGD. ap. THUROT, op. cit. p. 65.
[372] Cf. SCHUCHARDT, _Der Vokalismus des Vulgarlateins_ I, p. 17 sgg. e passim. Notevoli per la pronunzia barbara locale che rappresentano sono alcuni MSS. della biblioteca del Seminario di Autun, anteriori a Carlomagno, i quali trovano raffronto, da questo aspetto, nelle iscrizioni di Autun; cf. _Catal. général des MSS. des bibl. publ. des départ._ I, n. 20, 21, 23, 24, 27, 107.